Collateral

«Collateral» (ingl. Collateral) — 2004-yilda suratga olingan amerikaça neonuar uslubidagi triller, rejissyor va prodyuser Maykl Mannning sakkizinçi töliq metrajli filmi. Stuart Beattie ssenariysi asosida yaratilgan, boş rollarda Tom Cruise va Jamie Foxx ijro etgan. Ikkinçi darajali rollarda Jada Pinkett Smith, Mark Ruffalo, Peter Berg, Javier Bardem va Bruce McGill iştirok etgan. Film Los-Anjeleslik taksi haydovçisi Maks Dyuroşe (Foxx) va uning mijozi Vinsent (Cruise) haqida hikoya qiladi. Maksga bir neça manzilga yöl uçun yuqori haq taklif qilinganda, u rozi böladi, lekin tez orada Vinsentning garovi ga aylanadi. Vinsent esa buyurtma asosida odam öldiradigan yollanma qotil bölib çiqadi.

Filmning ğoyasi Beattiga Sidney aeroportidan uyiga taksida ketayotganda birinçi marta kelgan. U bu ğoyani prodyuser Juli Riçardsonga aytgan, Richardson esa uni rejissyor Frank Darabontga körsatgan. Film HBO kanalida taklif qilingan, lekin rad etilgan. Uni DreamWorks kompaniyasi sotib olgan, ammo uç yil davomida işlab çiqarişga tuşmagan. Mann, Cruise va Foxx uçligi filmga qöşilişidan oldin rejissyor sifatida Mimi Leder, Janusz Kamiński va Fernando Meirelles körib çiqilgan, Russell Crowe va Adam Sandler esa mos ravişda Vinsent va Maks rolini ijro etiş böyiça muzokara olib borgan. Suratga oliş asosan Los-Anjelesda bölgan va bu Viper FilmStream yuqori aniqlikdagi kamerasi bilan suratga olingan birinçi töliq metrajli film bölgan. Musiqani Jeyms Newton Howard yozgan, qöşimça qöşiqlar esa Audioslave va Paul Oakenfold tomonidan ijro etilgan.

Film 2004-yil 6-avgustda AQŞda çiqarilgan va butun dunyo böyiça prokatda 220 million dollardan ortiq daromad olgan. Film tanqidçilar tomonidan yuqori baholangan, xususan Cruise va Foxx öyini, Mannning rejissurasi hamda montaji uçun. «Collateral» AQŞ Milliy kino tanqidçilar kengaşi tomonidan 2004-yilning eng yaxşi önta filmidan biri sifatida tanlangan. 77-«Oskar» mukofoti marosimida Foxx eng yaxşi ikkinçi darajali erkak roli nominatsiyasiga sazovor bölgan, montajçilar Jim Miller va Paul Rubell esa eng yaxşi montaj uçun nomzod bölgan.

Filmning ğoyasi kelajakda avstraliyalik yozuvçi böladigan Stuart Beattiga 17 yoşida, Sidney aeroportidan uyiga taksida ketayotganda kelgan. U özini qotil-manyak tasavvur qilgan, u taksi orqa örindiğiga ötirib, öziga işonuvçan haydovçi bilan beparvo suhbatlaşadi. Beatti ğoyasini ikki sahifali risola şaklida bayon qilgan, uni «Oxirgi domino» deb atagan va şundan söng ssenariy yozişni boşlagan.

U ğoyasini Los-Anjelesdagi Kaliforniya universitetida malaka oşiriş kurslarida tanişgan prodyuser Juli Richardson bilan bölişgan. U prodyuser bölib işlagan va Frank Darabont, Rob Fried hamda Çuck Russell kompaniyasi Edge City uçun loyihalar qidirgan. Kompaniya HBO prodyuser kompaniyasi uçun arzon janrli filmlar işlab çiqariş maqsadida taşkil etilgan edi. Richardson «Oxirgi domino» ğoyasini Darabontga topşirgan, u esa jamoani, şu jumladan Beattini, uçraşuvga taklif qilgan.

Ssenariyni DreamWorks Pictures prodyuser kompaniyasi sotib olgan, lekin uç yil davomida uni işlab çiqişmagan. Mann, Cruise va Foxx uçligi filmga qöşilişidan oldin rejissyor sifatida Mimi Leder, Janusz Kamiński va Fernando Meirelles hisoblangan, Russell Crowe va Adam Sandler esa mos ravişda Vinsent va Maks rollarini öynaş böyiça muzokara olib borgan.

Beatti DreamWorksning umumiy yiğilişida ssenariy haqida gapirganda, kompaniya ijroçi direktori Mark Haims darhol Juli Richardson bilan boğlanib, ssenariyni bir keçada öqib çiqqan va ertasi kuni kompaniya taklif qilgan. «Collateral»ning dastlabki qoralamalarida voqealar Nyu-Yorkda bölib ötgan. Ammo keyingi versiyalarda harakat joyi Los-Anjelesga köçirilgan. Darabont, Fried va Russell ijroçi prodyuser bölib qolişgan.

Filmning dastlabki rivojlaniş bosqiçlarida boş qahramonlar Vinsent va Maks rollarini mos ravişda Russell Crowe va Adam Sandler ijro etişi kerak edi.

Mimi Leder va Janusz Kamiński dastlab loyihaga rejissyor sifatida biriktirilgan edi. Russell Crowe Vinsent rolida qiziqiş bildirgandan keyin, ish oldinga siljidi. Crowe film rejissyori sifatida Mayk Mannning «Mening odamim» filmini tavsiya qilgan, ammo doimiy keçikişlardan söng loyihadan çiqib ketgan. Şundan söng Mann Vinsent rolini taklif qiliş uçun Tom Cruiseʼga murojaat qilgan. Maks rolini möljallagan Adam Sandler esa «Spangliş» filmi bilan jadval ziddiyati tufayli keyinçalik loyihadan çiqib ketgan va uning örniga Jamie Foxx taklif etilgan.

Jada Pinkett Smith Enni rolini ijro etiş uçun uni yaxşiroq his qiliş maqsadida bir muddat prokurorning işini kuzatgan.

Val Kilmer dastlab detektiv Fanning rolini ijro etişi uçun loyihaga biriktirilgan edi, lekin tez orada Oliver Stounning «Aleksandr» filmida suratga tuşdi va bu rolni Mark Ruffalo oldi. Ekranda işonçli obraz yaratiş uçun Mark uç hafta davomida Los-Anjeles politsiya departamentining amaldagi detektivi yonida bölgan. Keyinçalik aktyor şunday degan: «Bu menga hamma joyni körsatib bergan, ish tajribasini örgatgan dahşatli politsiyaçi edi».

Uç hafta suratga olişdan söng, rejissyor Mann bilan ijodiy kelişmovçiliklar tufayli operator Paul Cameron loyihani tark etgan. Uning örnini Dion Beebe egallagan. Mann «Collateral»ning köplab sahnalarini Viper FilmStream High-Definition Camera kamerasi bilan suratga olişga qaror qilgan, bu yirik kinoda birinçi bunday qöllaniş edi. Mann bu formatni ilgari «Ali» filmi qismlarida va CBS kanalidagi «Ubiyst bölimi» drama serialida qöllagan, keyinçalik esa xuddi şu kameradan «Mayami politsiyasi» filmini suratga olişda foydalangan. Tungi klub sahnalari 35 mm plyonkaga olingan.

Suratga oliş asosan butun Los-Anjeles böylab olib borilgan, şu jumladan uning xalqaro aeroporti va dekoratsiya sifatida işlatilgan Koreys kvartali, şuningdek Pico Rivera şahri (Los-Anjeles okrugi). Taksi kabinasi halokati sahnasini suratga olişda Foxx maşinani boşqargan, Cruise esa orqa örindiqda ötirgan.

2002-yildagi «Taşuvçi» boevigi boş rejissyorlaridan biri Luis Leterrierning sözlariga köra, Statham özining kameosida «Taşuvçi» filmi qahramoni Frenk Martinni tasvirlagan, u Los-Anjeles aeroportida Vinsent bilan portfellarni almaştiradi.

Musiqani Jeyms Newton Howard yozgan, qöşimça qöşiqlarni Audioslave va Paul Oakenfold taqdim etgan.

Film tomoşabinlar tomonidan iliq qabul qilingan va tanqidçilar eʼtirofiga sazovor bölgan, xususan Cruise va Foxx öyini, Mannning rejissurasi hamda montaji uçun, garçi temp va filmning ikkinçi yarmi noaniq baholangan bölsa-da. «Collateral» AQŞ Milliy kuzatuv kengaşi tomonidan 2004-yilning eng yaxşi önta filmidan biri sifatida tanlangan.

2004 — Venetsiya kinofestivalining Future Film Festival Digital Award mukofoti (Maykl Mann)

2004 — AQŞ Milliy kino tanqidçilar kengaşining eng yaxşi rejissyor uçun mukofoti (Maykl Mann)

2005 — Britaniya kino akademiyasining eng yaxşi operatorlik ishi uçun mukofoti (Dion Beebe, Paul Cameron)

2005 — «Oskar» mukofotiga ikkita nominatsiya: eng yaxşi ikkinçi darajali erkak roli (Jamie Foxx), eng yaxşi montaj (Jim Miller, Paul Rubell)

2005 — «Saturn» mukofotiga 4 ta nominatsiya: eng yaxşi aksiya/sarguzaşt/triller janridagi film, eng yaxşi rejissyor (Maykl Mann), eng yaxşi aktyor (Tom Cruise), eng yaxşi ssenariy muallifi (Stuart Beattie)

2005 — Britaniya kino akademiyasining 5 ta nominatsiyasi: David Lean nomidagi rejissura mukofoti (Maykl Mann), eng yaxşi ikkinçi darajali erkak roli (Jamie Foxx), eng yaxşi original ssenariy (Stuart Beattie), eng yaxşi montaj (Jim Miller, Paul Rubell), eng yaxşi ovoz

2005 — Edgar Allan Poe mukofotiga eng yaxşi ssenariy uçun nominatsiya (Stuart Beattie)

2005 — «Oltin globus» mukofotiga eng yaxşi ikkinçi darajali erkak roli uçun nominatsiya (Jamie Foxx)

2005 — MTV Movie Awards mukofotiga eng yaxşi yovuz qahramon uçun nominatsiya (Tom Cruise)

2005 — AQŞ Kinoaktyorlar gildiyasi mukofotiga eng yaxşi ikkinçi darajali erkak roli uçun nominatsiya (Jamie Foxx)