Das Experiment

Gazetadagi eʼlon psixologik tajribada qatnaşiş uçun 4000 nemis markasi taklif qiladi, unda qamoqxona modellaştiriladi. Ilgari jurnalist bölib işlagan taksiçi Tarek Fahd bu tajribani qiziqarli reportaj uçun imkoniyat deb bilib, rozi böladi.

20 nafar köngilli tasodifiy tartibda ikki guruhga bölinadi: 8 nafar nazoratçi va 12 nafar mahbus. Olimlar guruhi videokameralar orqali ularni doimiy kuzatib boradi. Mahbuslar asosiy huquqlarining bir qismidan mahrum etiladi, nazoratçilar esa maʼlum reglament böyiça işlaşi kerak.

Tajriba boşida barça iştirokçilar ijobiy kayfiyatda böladi. Vaziyat Tarek nazoratçilarni intizomni buziş va itoatsizlik bilan provokatsiya qila boşlaganda tez özgaradi. Psixologik zöriqiş tez ortadi. Köp ötmay maʼlum böladiki, dastlabki qarşilik öyin-kulgi uçun boşlangan bölsa-da, jiddiy muammoga aylanadi. Obröni saqlab qoliş uçun qöriqçilar mahbuslarni turli xil xörlaş va jazolaş çoralariga murojaat qiladi.

Film aniq körsatadiki, ekstremal vaziyatlarda odamlar şafqatsiz bölişi, sadistik moyilliklarni namoyon etişi, taqdir irodasi bilan öziga böysunadigan kişilarni xörlaşi va haqorat qilişi mumkin. Psixologik yuklama bilan birga agressiv potensial ham ortadi. Tinç-osoyişta muhitda tajribani boşlagan xuşmuomala odamlar qisqa vaqt içida zöravonlikka tayyorlik kasb etadi, bu esa keng tarqalgan fikrga köra faqat jinoyatçilarga xos. Ammo taşqi tösiqlar yöqolib, odamlar ustidan aslida çeksiz hokimiyat berilgaç, köpçilik haqiqiy mohiyatini namoyon qiladi.

Töxtatilgan tajriba natijasida ikki kişi halok böldi, uç kişi oğir jarohat oldi, ikki kişiga nisbatan jinoyat ishi qözğatildi, köplab iştirokçilarga oğir psixologik travma yetkazildi.