Days of Eclipse

Dmitriy Malyanov (şifokor) — Aleksey Ananişnov (keyinçalik Rossiyadagi «Henkel» kompaniyasi direktorlaridan biri lavozimida işlagan)

Snegovoy (harbiy muhandis) — Vladimir Zamanskiy

Dmitriy Malyanovning opasi — Irina Sokolova

Veçerovskiy (geolog) — Eskender Umarov (keyinçalik biznes-trener)

Gubar — Viktor Belovolskiy

Bola — Serjo Krilov

«Dni zatmeniya» filmining musiqiy tarkibi, Sokurovning barça dastlabki filmlarida bölgani kabi, muhim yukni kötaradi va bir-biridan farq qiluvçi bir neça qatlamdan iborat. Ular faqat tovuş foni yoki bezak emas, balki maʼno taşuvçisi va hissiy tarjimon bölib, filmning vizual ostматnini qabul qiliş uçun muhimdir. Musiqa vizual obrazlarga organik va mazmunli tarzda singib, ularni taşqi (muallifning) içki maʼno bilan töldiradi. Ovozdan deyarli mahrum bölgan «kadr» keskin «yerga tuşadi» va uzoq sovet viloyatining unutilgan va taşlab qöyilgan çekka joyi haqidagi oddiy xronika sifatida qabul qilina boşlaydi.

1987-yil oxirida rejissyor Sankt-Peterburgning yoş bastakori, öşa paytda hali Leningrad konservatoriyasi talabasi Yuriy Xanonga «Dni zatmeniya» (işçi nomi «Zatmeniya kuni») filmiga musiqa yoziş taklifi bilan murojaat qildi. Bu rejissyor va bastakorning birgalikdagi işlaşga birinçi urinişi emas edi. Bir yil oldin Sokurov Yuriy Xanonga «Qayğuli befarqlik» filmi uçun musiqa yoziş taklifi bilan murojaat qilgan edi. Ammo öşa paytda talaba «kinematografda rasm bezovçisi» bölişdan keskin voz keçgani sababli hamkorlik amalga oşmadi.

Sokurov bilan hamkorlik qilgan eng ajoyib rassomlardan biri — Yuriy Xanin. Ekssentrik, provokator va doktrinyor bölgan u bir keçada yulduzga aylandi (aynan Sokurov uçun kino musiqasi tufayli) va şunçalik tez mamlakat musiqiy Olimpidan ğoyib böldi, ommaviy şuhratdan köra ekzotik ösimliklar issiqxonasidagi yakkaxonalikni afzal kördi.

Bastakorga «Dni zatmeniya» uçun kerakli musiqani tasvirlab berar ekan, Sokurov, jumladan, aккордеон uçun «biror narsa» yoziş haqida juda noaniq istak bildirdi. Şu bilan birga u bu çolğudan qanday musiqa çiqişi kerakligi haqida özining içki tasavvuriga amal qildi. Natijada yozilgan musiqa rejissyorning barça kutganlaridan oşib ketdi.

Triolli vals harakatini asos qilib olgan muallif, mavzuning har bir yangi iborasining paydo bölişini keçiktiradi, tugagan ibora ortidan bir neça «ortiqça» takt qöyadi, ularda faqat hamrohlikni eşitamiz. Yurak ezuvçi soğinç, yöqotiş va ojiz umid, falokat sezgisi, böğiliş hissi, şu bilan birga kosmik çeksizlik anglanişi — Xanin bitta musiqiy obrazda «Dni zatmeniya»ning butun boy va köp qirrali hissiy olamini jamlay oldi.

…Men heç qaçon bunçalik köp bastakorlar bilan işlamaganman va uning (Yuriy Xanonning izohi) vazifani tuşunişi hamda aniq, ajoyib darajada töğri natijasi — nişonga töğri urilişi meni hayratga soldi. Hammasi — orkestrovka ham, aranjirovka ham, çolğularni tanlaş ham — ajoyib aniqlik bilan va ğoyaga mos ravişda bajarilgan. Öylaymanki, filmdagi «tovuş» vizual obrazlardan kam bölmagan darajada tomoşabinni hayajonga soliş va silkitiş uçun emas, balki özining mustaqil semantik maʼnosini egallaş uçun xizmat qiladi. Filmning ruhiyati tovuşda özini topadi.

Eng esda qolarli musiqiy mavzu «Dni zatmeniya» — yerdan kötarilib turgan, göyo parvoz qilayotgandek «vals» kuyi, birinçi qaraşda ğalati nomi bilan: «Bir, alohida olingan boş» yakkaxon akkordeon bilan — maʼno şaklini belgilovçi arka: u filmning boşida (musiqiy prologda), örtasida va oxirida yangraydi. Musiqaning maʼnoviy va hissiy töyinganligi öz tovuş asosidan ança ustun turadi, natijada unga singdirilgan har qanday video qator boşqaça, boşqa burçakdan qabul qilinadi va alohida kino-klipga aylanadi. Vokal soloni muallif özi buzilgan ovozda (falsetda) ijro etgan, bu esa Sokurov tasvirlagan ölayotgan dunyoning fantasmagorik manzaralarini qattiq, ekspressiv begonalaştiriş va çetlaştiriş effektini kuçaytirgan.

…Uning «Dni zatmeniya» uçun yozgan musiqasi ön yil ötib ham yangilik bölib qoladi va, aytişga qörqaman, daho. Yu. X. aytganidek, u bu musiqani ssenariy uçun ham, kinotasvir uçun ham emas, balki Sokurovning yuzi uçun yozgan. Şuning uçun bastakor tomonidan nomlangan birinçi — asosiy — musiqiy parça «Bir, alohida olingan boş» deb atalgan. «Dni zatmeniya»ning epik pafosi aynan şu parçaning ohangi bilan belgilanadi. Kamera osmonda suzadi, bolalar ovozlari orasidan uzoq faryod (bu baqirayotgan ayol emas, balki Yu. X. özi) yorib ötadi va yerga uriliş bilan birga sönadi. Va musiqa boşlanadi…

Xanonning musiqasi bilan yozilgan barça sahnalar kuçli hissiy taassurot qoldiradi va ularda musiqiy yoki vizual qism ustunlik qilişini aytiş qiyin. Aslini olganda, Yuriy Xanon musiqasi bu filmda maʼlum bir rang filtri yoki maʼnoviy prizma vazifasini bajaradi, tomoşabin Sokurovning video qatorini aynan şu orqali qabul qiladi.

…Yoş, ammo noyob iqtidorli bastakor, leningradlik Yuriy Xaninning porloq kelajagini tasavvur qilganimda, men ilgari boşdan keçirmagan hayajonni his qilaman. Plastinkaning yetakçi mavzusi, insonda yaşovçi yolğiz ovoz kabi, hayotning tugaşi haqidagi mulohazalarning buyuk qayğusini va ruhli isteʼdodning uluğvorligini eslatadi — bular Xaninning «Dni zatmeniya» filmiga yozgan asarlaridan parçalardir.

Yu. X. Xanonning musiqasi bilan birga filmda «ilgari mavjud bölgan musiqa»dan parçalar ham bor: klassik bastakorlarning asarlari (Jak Offenbaxning «Gofman ertaklari»dan «Barkarola», Şumanning fortepiano romansi Fis-dur Op. 28 № 2), maşhur qöşiqlar (rus xalq qöşiği «Köçaga çiqaman», uçta çöçqa haqidagi qöşiqça versiyasi) va örta osiyo xalq musiqasi. Bu, şartli ravişda aytganda, qöşimça raqamlar (opera yoki baletdagi kabi) ham öz muayyan rolini öynaydi. Ular filmga qöşimça begonalaştiriş elementini kiritadi, kontrastli qiyoslaş tamoyiliga amal qiladi va tomoşabinni biroz dam olişga, «çalğişga» hamda atrofdagi narsalarga, atrofdagi dunyoga biroz sirtqi va umumlaştirilgan tarzda qaraşga undaydi.

Filmda (köpçilik qismida) noprofessional aktyorlar iştirok etgan.

Kartina 1988-yil bahor-yozida Turkmanistonning Krasnovodsk şahrida suratga olingan.

Aleksandr Sokurovning köpçilik asarlarida bölgani kabi, avval suratga olingan material, söngra montaj qilingan film adabiy manbadan ham, kinossenariydan ham (Yuriy Arabov işidan) juda kuçli darajada uzoqlaşgan. Şunga qaramay, Strugatskiylardan heç qanday eʼtiroz bölmadi. Aksinça, B. Strugatskiy «Ötgan voqealar şarhlari»da filmga juda yuqori baho berdi:

Ajoyib «Dni zatmeniya» filmini suratga olgan Aleksandr Sokurov, aksinça, yumşoq, moslaşuvçan, murosaga tayyor edi, uni köndiriş va fikrini özgartiriş juda oson edi. Ssenariy rasmiy idoralardan uzoq, qiyin, hatto azob bilan ötdi, ahmoqona savollar va tavsiyalar yoğilib keldi («Olimlar aynan qanday işlar bilan şuğullanmoqda? Nega öta sivilizatsiya agressiv? Maişiy sahnalar va mitti olib taşlansin!!!»). Mualliflar (endi tajribali, urilgan, köp marta qiynalgan), tişlarini ğijirlatib, butun sahnalarni qayta işlaşga rozi bölişdi va ularni qayta işlaşdi — rejissyor esa xotirjam va sokin qoldi. U faqat qanday bölişini, oxir-oqibat, haqiqatda — uning kinosida, kamera obʼektivida, plyonkada, ekranda nima bölişini ANIQ bilardi. Va vaqt kelganda, u özining pişgan va sevimli variantini taklif qildi (Yuriy Arabov tomonidan u uçun tayyorlangan) va aynan şu ssenariy böyiça filmni suratga oldi — ahamiyatli, qudratli, öz turida ajoyib film, lekin asl qissadan («Oxirigaça bir milliard yil oldin») ham, muallifning sönggi ssenariy variantidan ham juda uzoq.

1988-yil 1—5-dekabrda Moskvada (ZVI madaniyat uyi) bastakor Yuriy Xaninning «It musiqasi» deb nomlangan törtta simfonik konserti katta bahsli muvaffaqiyat bilan ötkazildi, ular filmning premyera kunlariga bağişlangan edi.

Uç oy ötib (1989-yil fevralida) xuddi şunday tadbir Sverdlovskda ham ötkazildi.

«Feliks» (European Film Awards, Yevropa kinoakademiyasining eng yaxşi musiqa uçun maxsus mukofoti), 1988-yil noyabr, bastakor Yuriy Xanonga.

«Feliks» birinçi marosimida «Yoş kino» toifasida nominatsiya — rejissyor Aleksandr Sokurovga.

SSSR Kinematografçilar ittifoqining eng yaxşi operator ishi uçun yillik mukofoti — Sergey Yurizditskiyga.

SSSR Kinematografçilar ittifoqining «Nika» mukofoti, 1989-yil — eng yaxşi tovuş operatori ishi uçun tovuş operatori Vladimir Persovga, eng yaxşi musiqa uçun nominatsiya — bastakor Yu. Xanonga.

2000-yilda «Dni zatmeniya» filmi butun sovet kinematografi tarixidagi eng yaxşi yuz filmlar röyxatiga kiritildi (Rossiya kino tanqidçilari gildiyasi nuqtayi nazaridan).