Dead Season

«Mörtviy mavsum» «sovuq uruş» yillarida sovet razvedkasi faoliyatiga bağişlangan birinçi sovet filmi böldi. Ssenariyni rejissyor Vladimir Vaynştok Davlat xavfsizligi qömitasi taqdim etgan materiallar asosida yozgan. Boş qahramon Konstantin Ladeynikovning prototipi sovet razvedkaçisi Konon Molodiy bölgan; u özi «Panfilov» taxallusi ostida filmning maslahatçilaridan biri ham edi.

1950—1960-yillar çegarasida Konon Molodiy kanadalik Gordon Lonsdeyl nomi ostida (Stensfild familiyasini ham işlatgan) Angliyada işladi, öyin avtomatlari savdosi bilan şuğullandi va juda muvaffaqiyatli tadbirkor böldi: sovet razvedkasi uçun köp pul topdi (filmda «Lonsdeyl» va «Stensfild» familiyalari juda oşkora «Lonsfild — Sterndeyl» juftligiga aylandi, boş qahramon biznesidagi öyin avtomatlari örnini esa musiqa avtomatlari egalladi). Uning Angliyadagi kasbiy qiziqiş obyekti Gitler xizmatida bölgan, harbiy mahsulot işlab çiqiş bilan şuğullangan nemis olimlari guruhi edi.

1961 yilda Molodiy hibsga olindi va 25 yilga ozodlikdan mahrum etildi; ammo u atigi uç yil ötirdi: 1964 yilda ingliz razvedkaçisi Grevill Vinn, Oleg Penkovskiyning aloqaçisi evaziga almaştirildi.

Boş rolga Savva Kuliş Vyaçeslav Tixonovni taklif qildi, aktyor razvedkaçi bilan döstlaşgan edi, biroq Molodiylar oilasining kengaşida rejissyordan Ladeynikov roliga taşqi körinişi Molodiyga köproq öxşaydigan kişini taklif qilişni söraşga qaror qilindi. Maşhur aktyorlar orasida eng öxşaşi Donatas Banionis bölib çiqdi.

Filmning asosiy natura sahnalari Estoniyada, «ğarbiy» syujet uçun zarur bölgan slavyan bölmagan qiyofaga ega, ammo rus tilida kuçli aksent bilan gapiradigan boltiqböyi aktyorlarning keng iştirokida suratga olindi, şu sababli dublyaj uçun rus aktyorlar taklif qilindi; Aleksandr Demyanenko öşa yillarda doimo Donatas Baniionis rollariga ovoz berardi. Glinik köprigidagi agentlar almaşinuvi sahnasi eng birinçi bölib, Moskva atrofidagi bir şosseda suratga olindi. Bu sahnada Ladeynikov polkovnik Nikols evaziga almaştiriladi, uni esa Laymonas Noreyka ijro etgan; bu «bir litvalikni boşqa litvalikka qanday almaştirişgani» haqida hazillar mavzusiga aylangan.

Svetlana Korkoşko guvohligiga köra, xorijlik egasi bölgan xususiy restoran sohibasi Elis roli suratga olingan materialda ança katta bölgan: «Afsuski, senzura mulohazalariga köra — rus razvedkaçisi xorijlik ayolni sevişi mumkin emas! — bu epizod bir neça lahzaga siqib qöyildi».

Filmning boşida tomoşabinlarga qisqa izoh bilan qarindoş va Konon Molodiyning katta hamkasbi hamda dösti Rudolf Abel (Vilyam Fisher) murojaat qiladi; uning taqdiri Molodiynikiga köp jihatdan öxşaş edi (AQŞda şerigining xiyonati tufayli muvaffaqiyatsizlikka uçragan, uzoq muddatga hukm qilingan, Amerika razvedkaçisiga almaştirilgan). Biroq guvohlarning gapiga köra, Abelga ham, Molodiyga ham film yoqmagan: birinçi qismda noqonuniy razvedkaçilarning haqiqiy faoliyatiga öxşaş lavhalar hali bor edi, ikkinçi qismda esa razvedkaçilarning real faoliyatidan heç qanday iz qolmagan.

Vladimir Pozner, şunga qaramay, Abel bilan uçraşganini va film real voqealarga asoslangani hamda tarixiy işonçliligi borligiga işonç hosil qilganini taʼkidladi; bu esa filmning SSSR real razvedka xizmati işiga öxşaşligini tasdiqlaydi.

Donatas Banionis — Ladeynikov Konstantin Timofeyeviç, razvedkaçi (rolga ovozni Aleksandr Demyanenko bergan)

Roland Bykov — Savuşkin Ivan Pavloviç, aktyor, sobiq konslager mahbusi

Sergey Kurilov — Boçarov Pavel Konstantinoviç, KGB generali

Gennadiy Yuxtin — Muravyov Aleksey Nikolayeviç, kapitan

Bruno Freyndlix — Valeriy Petroviç Baturin, KGB generali

Ants Eskola — Smit, Dargeyt politsiyasi boşliği (rolga ovozni Yefim Kopelyan bergan)

Leonxard Merzin — ota Mortimer (rolga ovozni Armen Jigarxanyan bergan)

Eynari Koppel — Dreyton, Amerika razvedkaçisi

Mauri Raus — Greban, GDR razvedkasi agenti, Xassning aloqaçisi (rolga ovozni Pavel Kaşlakov bergan)

Vladimir Erenberg — Rixard Xass, şuningdek professor Born, uruş jinoyatçisi

Yuri Yarvet — ÖReyli, professor

Anda Zayce — Ketrin, kotiba

Svetlana Korkoşko — Elis, xususiy restoran sohibasi

Laymonas Noreyka — Nikols, polkovnik

Ssenariy mualliflari: Vladimir Vaynştok (titrlarda Vladimir Vladimirov deb körsatilgan), Aleksandr Şlepyanov

Rejissyor-postanovkaçi — Savva Kuliş

Boş operator — Aleksandr Çeçulin

Boş rassom — Yevgeniy Gukov

Kompozitor — Andrey Volkonskiy

1970 yilda Minskda bölib ötgan Butunittifoq kinofestivalida boş mukofot.

1969 yilda Sofiyada bölib ötgan xalqaro sarguzaşt filmlari kinofestivalida rejissyor Savva Kulişga va aktyor Donatas Baniionisga mukofot.

Kino tanqidçisi Aleksandr Karaganov film ekranga çiqqanidan köp ötmay, u «örtaça va oddiy filmlar oqimidan sezilarli darajada ajralib turadi, ularning yaratuvçilari sanʼat kuçidan köra syujetning ötkirligiga köproq umid boğlaydi», deb yozgan. Kinoşunos Vsevolod Reviç esa rejissyor S. Kuliş janr rivojida «yana bir qadam» taşlaganini hisoblagan.

A. Beylin «„Mörtviy mavsum“da Baniionis aktyor sifatida oçildi, boy içki olamga ega, juda nozik fikrlaydigan va his qiladigan, hamma narsada — sözda, nigohda, harakatda, faol ish-harakatda va sukutda işonçli», deb taʼkidlagan.