Devadasu

«Devadasu»ni rejissyor Vedantham Raghavayya boşqargan, prodyuseri esa D. L. Narayana bölib, film Vinodha Pictures studiyasi bayroği ostida yaratilgan. Film bir vaqtning özida telugu va tamil tillarida (tamil varianti «Devadas» nomi bilan) suratga olingan. Filmning ssenariysini Çakrapani yozgan, asos esa Sarat Chandra Çattopadhyayning «Devdas» romani bölgan. «Devadasu» syujeti feodal lord öğli Devadasuning kambağal qiz Parvatiga oşiq bölişi atrofida quriladi. Ijtimoiy va iqtisodiy mavqe farqi tufayli Devadasu bolalikdagi sevgilisiga uylana olmaydi, Parvati esa keksa odamga turmuşga çiqadi. Uni unutolmagan Devadasu içkilikbozga aylanadi. «Devadasu» Çattopadhyay romanining birinçi teluguça moslaşuvi böldi, «Devadas» esa şu romanning ikkinçi tamilça moslaşuvi bölib, u P. V. Rao rejissyorligi va boş roli bilan suratga olingan 1937-yilgi «Devadas» filmidan keyin yaratildi.

Filmni Vinoda Pictures Akkineni Nageswara Rao va Sowcar Janaki boş juftlik sifatida boşlagan. Bir hafta suratga olingaç, film bu syujet telugu tomoşabinlariga yoqmasligi mumkin, degan fikr bilan töxtatilgan. Şu örinda işlab çiqariş kompaniyasi «Şanti» filmini yaratgan, u esa muvaffaqiyatsiz çiqqan. Şundan söng kompaniya şerigi D. L. Narayana mustaqil prodyuser sifatida «Devadasu»ni qayta tiklaşga qaror qilgan. Dastlab Parvati roliga tanlangan Janaki örniga Savitri olingan. Devadasuning xizmatkori rolini Arani Sathyanarayana ijro etgan. Keyinçalik maşhur rejissyorga aylangan Peketi Sivaram Bhagawan rolini öynagan. Yordamçi rollarga S. V. Ranga Rao, C. S. R. Anjaneyulu va Surabhi Kamalabai tanlangan. Travancore Sisters guruhidan Lalitha kurtizanka Çandramukhi rolini ijro etiş uçun şartnoma imzolagan.

Dialoglarni telugu va tamil variantlari uçun mos ravişda Samudrala Sr. va Udaykumar yozgan. Operator sifatida B. S. Ranga taklif etilgan, filmni esa P. V. Narayana montaj qilgan. Art-direktorlar Vali va Kotwankar bölgan.

Suratga oliş Nagaraja Rao ismli fotograf bilan boşlangan. U Nageswara Raoni Devadasu qiyofasida, qölida stakan bilan, içkilikbozning nigohi bilan suratga olgan. Rao şuningdek, Naarsu studiyasida Savitrini Parvati grimida suratga olgan. Bu suratlardan hayratga tuşgan Narayana ularda köringan grimni filmning haqiqiy suratga olinişida ham işlatişga qaror qilgan. U bu grim suratlarini grimyor Mangayyaga körsatgan, u ham şunga amal qilgan. Boş qahramon rolini ijro etgan Nageswara Rao keyinçalik eslaşiça, Kuçipudi raqs ustasi va tajribali teatr aktyori bölgan Vedantam sahnalarni aktyorlar oldida özi ijro etib körsatgan, şu tufayli aktyorlar uçun ish osonlaşgan. U, şuningdek, rejissyor qahramonga «mast va böşaşgan» qiyofa beriş uçun uni faqat keçasi suratga olganini eslagan. Keçki sahnalar 50 kun davomida suratga olingan. Ikkala variantning yakuniy uzunligi 17 260 fut (5 260 metr) bölgan.

Nageswara Rao Devadasuni özining 1961-yilgi «Batasari» filmidagi qahramoni bilan soliştirib, şunday degan: «Batasari va [Devadasu] kabi qahramonlar haddan taşqari oçiq emas. Ular içki his-tuyğularini saqlaydi — ularni yolğizlikda his qiliş kerak. Men ham şunday odamman».

«Devadas»ning rasmiy саундтреклари C. R. Subbaraman tomonidan bastalangan. Qöşiqlar matnini telugu va tamil variantlari uçun mos ravişda Samudrala Sr., Udumalai Narayana Kavi va K. D. Santhanam yozgan. Filmda muallif sifatida Samudrala körsatilgan bölsa-da, «The Hindu» gazetasining muxbiri M. L. Narasimhamning fikriça, ayrim matnlarni Malladi Ramakrişna Sasthri ham yozgan. C. R. Subbaraman film çiqişidan oldin vafot etgan, qolgan qöşiqlarni esa uning yordamçilari M. S. Viswanathan va T. K. Ramamoorthy bastalagan. Ular orasida «Jagame Maaya» qöşiği ham bor, tamil tilida u «Ulagaae Maayam» deb nomlangan.

Telugu variantining саундтреки 1954-yil 1-fevralda, tamil variantiniki esa 1954-yil 25-martda çiqarilgan; ikkalasi ham His Masterʼs Voice tomonidan sotuvga çiqarilgan. Саундтреклар tijoriy jihatdan katta muvaffaqiyat qozongan, ayniqsa «Jagame Maaya» va «Kala Idani» qöşiqlari kult darajasiga yetgan. «Ulage Maayam» va «O Devadas» kabi qöşiqlar tamil diasporasi orasida maşhur bölgan. «Kudi Yemaithe» qöşiği kalyani raga asosida, «Kala Idani» savері raga asosida bastalangan. «Intha Telisi» qöşiği turli ragalarda yaratilgan. «Palleku Podam» qöşiği keyinçalik Anup Rubens tomonidan «Aatadukundam Raa» (2016) filmi uçun remiks qilingan.

Саундтреклар tanqidçilardan ijobiy baho olgan. Tamil variantini şarhlagan «The Hindu» gazetasining muxbiri Randor Guy qöşiqlar «[film] muvaffaqiyatiga hissa qöşgan»ini yozgan. Telugu variantini şarhlagan öşa gazetaning M. L. Narasimham ham qöşiqlarni maqtab, şunday degan: «Biroq filmning muvaffaqiyatiga asosiy hissani musiqa rahbari — daho C. R. Subbaraman qöşgan. U bastalagan har bir qöşiq bugungi kungaça hit». S. Theodore Baskaran «The Eye of the Serpent» kitobida şunday deb yozgan: «Bu filmning bugungaça maşhurligini saqlab turuvçi omillardan biri — qöşiqlar». «Intha Telisi» haqida «The Hans India» gazetasining Dakşinamurthy M. şunday yozgan: «“Pallavi” va “çaranam” Kharaharapriya ragasida, ikkinçi “çaranam” Ranjani ragasida, oxirgisi esa Mohana ragasida. “Çaranam”dan “pallavi”ga va aksinça ötiş şu qadar silliqki, ragam va bhavamdagi özgarişni sezmay qolasiz».

«Devadasu» 1953-yil 26-iyunda, «Devadas» esa uç oy ötib, 1953-yil 11-sentabrda namoyiş etilgan. Ikkala variant ham tijoriy jihatdan muvaffaqiyatli bölib, kinoteatrlarda 100 kundan ortiq körsatilgan. Biroq Randor Guy taʼkidlaşiça, film çiqqandan keyin şerik prodyuserlar örtasida foyda taqsimoti böyiça janjallar bölgan, Subbaramanning bevasi sudga murojaat qilişga majbur bölgan, Lalitha ham qolgan haqi uçun sudga daʼvo qilgan. 2002-yilda film Hindistonning 33-xalqaro kinofestivalida «Devdas retrospektiv bölimi» doirasida namoyiş etilgan.

«Devadasu» çiqqanda tanqidçilardan ijobiy şarhlar olgan. M. L. Narasimham filmdagi aktyorlar ijrosini, xususan Nageswara Raoning öyinini maqtagan. Uning qöşimça qilişiça, Vedantham Raghavayyaning rejissyorlik işidan taşqari B. S. Ranganing «ajoyib» operatorlik ishi va C. R. Subbamanning musiqasi film eng yorqin jihatlari bölgan. «Devadas»ni şarhlagan Randor Guy film «boş rolda Nageswara Raoning hamdardlik bilan yaratilgan yorqin öyini va Savitrining ham şunçalik taʼsirli ijrosi» bilan esda qolganini yozgan. S. Theodore Baskaran Nageswara Rao va Savitri tanlovini «deyarli mukammal» deb taʼriflagan. «Hindustan Times» naşri Nageswara Raoning ijrosi «qahramonning bir neça bor ekranga moslaştirilgan klassik talqini bölib qolganini» yozgan. Kinoarxivist P. K. Nair şunday degan: «Akkineni Nageşwara Rao qahramon bilan şunçalik çuqur özini boğladiki [...] bu telugu kinosining eng ajoyib ijrolaridan biri bölib qolmoqda». 2002-yilda çop etilgan «Living legend, Dr. Akkineni» kitobida (M. K. Ramu tahriri ostida) Nageşwara Rao qahramonning «Sarat tasavvurining mukammal ifodasi» deb atalgan. Biroq Nageswara Rao bir paytlar filmga unçalik yuqori baho bermagan, çunki uning fikriça, film «Sarat ruhini yetarliça yetkaza olmagan».

Routledge naşriyotining 2012-yilda çop etilgan «Film remakes as cross-cultural connections between North and South» maqolasi muallifi C. S. H. N. Murthy «Devadasu»ni romanni gipotekst sifatida «qatʼiy kuzatib borgani» uçun maqtagan. Murthy «Devadas» hodisasini Ğarbiylaşuvga qarşi media tadqiqotlari nuqtai nazaridan birinçi bölib talqin qilgan muallif bölib, Devadas obrazini öşa davr Hindistonining dolzarb va zamonaviy diniy muhitiga töğri joylaştirgan. U Ğarb olimlarining Devadasni narsisist va psevdomazoxist sifatidagi talqinlarini tanqid qilib, ularning Ğarb jinsiyligi va postfeminizmga asoslangan nazariy qaraşlarini ham şubha ostiga qöygan. Film matnini adaptatsiya tadqiqotlari markaziga qöyar ekan, u Ğarb film nazariyalari asosida bunday taqqoslaşlar ötkazişdagi nomuvofiqlikni töğri körsatgan. Uning maqolasi Janubiy Osiyo tadqiqotlariga tanqidiy yondaşuv kiritişga intiladi: Devadas hikoyasining falsafiy va anʼanaviy asoslarini boğlaş mumkin bölgan, hind kino tadqiqotlarida hali nomaʼlum bölgan yangi nazariy asos taklif etadi.

«Devadasu» va «Devadas» mos ravişda telugu va tamil kinosining eng muvaffaqiyatli filmlari hisoblanadi. Çiqqan paytdan boşlab filmdagi quyidagi dialog maşhur bölib ketgan: «Içsam, unutaman, lekin içişga qöyişmaydi; unutsam, içaman, lekin unutişga qöyişmaydi» (ingliz tilida: If I drink, I can forget, but they donʼt let me drink, If I forget, I can drink, but they donʼt let me forget.). Film Nageswara Raoning karyerasida katta buriliş böldi. Filmning muvaffaqiyati uni telugu kinosining «Fojia qiroli» sifatida tanitdi, şuningdek, u öxşaş rollarga qolip bölib qoldi. Fojiali-romantik qahramon obrazidan xalos böliş uçun u «Missamma» (1955) filmida komik rolni qabul qilgan. Savitri ham «Missamma»da rol öynagan, uning bu filmdagi obrazi «Dinamani» gazetasining Pa. Dheenadhayalan tomonidan «Devadasu»dagi roliga qarama-qarşi sifatida tavsiflangan. «Ulagaae Maayam» qöşiği satridan nom olgan «Vaazhvey Maayam» (1982) filmi «Encyclopaedia of Indian Cinema» tomonidan «Devdas syujetining yangilanişi» deb taʼriflangan.

2007-yil iyulda «The Hindu» gazetasining S. R. Aşok Kumar sakkiz nafar tamil rejissyoridan özlarining sevimli önta filmini sanab berişlarini söradi. Balu Mahendra «Devadas»ni eng sevimli önta tamil filmi qatoriga kiritdi. U filmda «B. S. Ranganing ajoyib yoritilişi, A. Nageswara Rao va Savithrining ajoyib ijrosi hamda C. R. Subbamanning esda qolarli musiqasi» borligini aytgan. Aktyor Sivakumar şunday degan: «Parasakthi, Pasamalar, Devadas, Veerapandiya Kattabomman yoki Ratha Kanneer kabi filmlarni qayta yaratib bölmaydi [...] Bunday filmlarni qayta suratga oliş orqali özingizni pasaytirasiz, aslida esa asl sanʼatkorlarning obrösini oşirasiz». YVS Çowdary 2006-yilgi komediyasini «Devadasu» deb nomlagan, garçi u bu film bilan heç qanday öxşaşlikka ega bölmasa-da. 2012-yil may oyida Rediff.com saytining Radhika Rajamani «Telugu kinosi A dan Z gaça» röyxatida D harfi uçun «Devadasu»ni eslatgan. Vişakhapatnam kino jamiyati tomonidan taşkil etilgan «Telugu Cinema Prasthanam» dasturida yozuvçi va aktyor Ravi Kondala Rao Hindiston kinosining yuz yilligiga bağişlangan nutqida telugu kinosining rolini tilga olib, «Devadasu»ni «Bhakta Prahlada» (1932), «Mala Pilla» (1938), «Pathala Bhairavi» (1951) va «Lava Kusa» (1963) kabi boşqa telugu filmlari qatoriga qöygan. 2013-yil aprelda News18 naşri filmni «barça vaqtlardagi 100 ta eng buyuk hind filmi» röyxatiga kiritgan. Indo-Asian News Service «Devadasu»ni Nageswara Raoning «eng yaxşi filmlari»dan biri deb atagan. 1955-yilda Bimal Roy rejissyorligida suratga olingan filmda Devadas rolini ijro etgan Dilip Kumar Nageswara Raoning bu obrazdagi ijrosi özinikidan yaxşiroq ekanini tan olgan va şunday degan: «Devadas (1953) bitta, u ham bölsa Akkineni Nageswara Rao». «Devadasu»dagi sahnalardan birida boş qahramon mast holda köça iti bilan suhbatlaşadi; bu sahna 2016-yilgi «Majnu» filmining reklama kadrida kulgili tarzda parodiya qilingan, unda boş qahramon (Nani) öyinçoq it bilan suhbatlaşib, Devadasuning odatlarini taqlid qiladi. «Muthu» (1995) filmida mast holda maşinada yotgan Valayapathi (Vadivelu) «Kanavidhu Than» qöşiğini kuylaydi.

1978-yilda filmga davom sifatida «Devadasu Malli Puttadu» çiqdi. Unda Devadasuning qayta tuğilişi haqida hikoya qilinadi, boş rolni yana Nageswara Rao ijro etgan.