Diabolique

Biroq şeriklar ğalabadan erta quvonişadi — şu paytda Fişe paydo böladi va qanoatlanib bildiradi, ularning keyingi yillari panjara ortida ötadi. Filmning sönggi jumlasida syujetning mumkin bölgan «ikkinçi tubi»ga işora bor. Maktab öquvçilaridan biri yolğonçi sifatida obröga ega, şuning uçun u rogatkani bedarak yöqolgan janob direktor tortib olganini aytganida, unga heç kim işonmaydi. Keyingi voqealar uning haqligini tasdiqlaydi. Sönggi sahnada u rogatka bilan paydo böladi va uni xonim direktrisa qaytarib berganini tuşuntiradi. Şunday qilib, uning ölimi komissar bilan kelişuv asosida sahnalaştirilgan bölişi va aslida Kristina tirik qolgani inkor etilmaydi.

Bazendan taşqari, unga syujetga qöşimça çuqurlik beriş urinişi maʼqul kelmagan, bu jihatga kritiklardan kam kişi eʼtibor qaratgan, garçi bunday syujet burilişi Klouzo ruhiga töliq mos bölsa ham. Tuzilişi jihatidan u «Dyavolitsy»ni Xiçkokning «Boşning aylanişi» filmiga yaqinlaştiradi — bu film butunlay kim jinoyatçi, kim qurbon ekanligining noaniqligiga asoslangan.

«Xiçkok / Tryuffo» kitobida (1967) oxirgisi yozadi: Xiçkok «Ta, kotorray ne stalo» asari huquqlarini sotib olişda bir neça soatga keçikib qolgaç, Bualoga va Narsejakka öxşaş syujetli yangi asar buyurtma qilgan (ölim atrofidagi tuşunarsiz sir aslida puxta sahnalaştirilgan natija bölib çiqadi). Bu asar — «Öliklar dunyosidan» — Xiçkok tomonidan «Boşning aylanişi» filmida suratga olingan. Biroq Narsejak «Öliklar dunyosidan» romanining Xiçkok buyurtmasi bilan yozilganini inkor etgan.

Adabiy materialga Klouzo juda erkin munosabatda bölgan. Bualo-Narsejakda ikki ayol, lesbian yaqinlik bilan boğlangan, suğurta puli oliş istagida, ilohiylikka işonuvçan eri bir ayolning turmuş örtoğini öz joniga qasd qilişga olib boradi. Uşbu erkak romanda jinoyatçi, qurbon va tergovçi bir şaxs sifatida körinadi, haqiqatni izlaş esa uni öz-öziga halokatga olib keladi (mortido). Romanda basseyn örnida hovuz bor, «ta, kotorray ne stalo»ning qaytişi esa filmdagidan butunlay boşqaça syujet şakllarini oladi.

Gomoseksual ostiqlik XX asr örtalaridagi kinematografda mumkin emas edi. Klouzo jinoyatçi-qurbonning jinsini özgartiriş va bu rolni öz xotini, braziliyalik Vera Amadu ga beriş uçun syujetni qayta yozgan (u, tasodifan, film çiqqanidan bir neça yil ötib yurak yetişmovçiligidan vafot etadi). Ayollarni birlaştirayotgan narsani tuşuntiriş uçun qurbonning eri patologik sadist sifatida tasvirlangan. Jinoyat uçun fon sifatida maktab ança keç paydo bölgan; uning tasviri rejissyorning bolalik xotiralariga asoslangan.

Film suratga oliş qatʼiy maxfiylik şaroitida ötgan, va u tomoşabinlarga qilingan iltimos bilan yakunlanadi — kinoteatrdan çiqqaç, körganlarini gapirib bermaslik, hali filmni körmaganlarning zavqini buzmaslik uçun (spoyler). Klouzo özining rejissyorlik tamoyillariga muvofiq aktyorlardan maksimal psixologik işonçlilikka erişişga intilgan: Myorissni rostdan ham vannaga boşi bilan botirişgan. Çamadonda esa, töğri, uning dublyorini olib yurişgan.

Film çiqqanidan keyin Bualo va Narsejak uning psixologik banalligini qoralaşgan; ularning fikriça, barça adabiy nozikliklar yöqolgan, yangilikka boy syujet esa «uzoq davom etgan yurak xuruji haqidagi hikoya» darajasiga tuşirilgan. «Le Figaro» gazetasi retsenziyasida filmning asosiy qahramonlari sifatida basseyn va vannani, asosiy syujet elementi sifatida esa suv stixiyasini nomlagan.

Ingliz jurnali «Kino i kinosyomka» triллerni «şafqatsiz yorqin» deb atagan, «Nyu-York tams»dan Bosli Krauzer uni «şu yerda körsatilgan eng nafis mistik asarlardan biri» deb taʼriflagan. «Los-Anjeles gerald ekzaminer» tanqidçisi yozgan: «Agar rejissyor Anri-Jorj Klouzo saspens va triller ustasi bölmasa, kim ustasi? Tan olaman, Xiçkok juda odobli, lekin bu fransuz hayratlanarli, tomoşabinlarda deyarli çidab bölmas gerginlik yaratiş sanʼatini biladi».

Filmning ilk tanqidçilari syujetdagi nomuvofiqliklarga eʼtibor qaratgan: Kristinaning ölimida aybdorlarni sudda qanday ayblaş mumkinligi noaniq, çunki öşa paytda frantsuz jinoyat qonunçiligi «öz joniga qasd qilişga undaş» moddasini bilmagan. 1950-yillar tomoşabinlari uçun körsatilgan voqealarning ijtimoiy tagzamini ham muhim edi. Delasal maktabining öqituvçilari tasodifan jamiyatdan çetda qolganlar bölib çiqadi; ayrim kinoşunoslarning fikriça, Klouzo frantsuz jamiyatining asosida yotgan institutlarning — nafaqat nikohning, balki maktabning ham — ichi böşligini ataylab foş etgan.

Film haqida batafsilroq badiiy tahlilni «yangi tölqin» ğoyaçilari «Cahiers du cinéma» jurnalida berişgan. 1955-yilda naşrda filmga bağişlangan uçta maqola çop etilgan. Andre Bazen, xususan, «Dyavolitsy»ni uslub va janr toifalarida tahlil qilişga urinib, maqolasini «Le style cʼest le genre» («Uslub — bu janr») deb atagan. «Dyavolitsy»ni Klouzoning eng mukammal filmi deb tan olgan holda, Bazen şu bilan birga rejissyor janr kanonlariga heç narsa qöşa olmaganidan afsuslanadi. Filmning personajlari tiplaştirilgan, bu esa ularni psixologik çuqurlikdan mahrum qiladi, va çeksiz taqlid qilinadigan maşhur yakuniy sahna — naratív zaiflik belgisi: nuqta qöyiş örniga tomoşabin davomini kutişga majbur qilinadi.

1991-yilda SSSRda «Mahkumlar doirasi» filmi suratga olingan. 1996-yilda Gollivudda Sharon Stoun va Izabel Ajani boş rollarda ijro etgan «Dyavolitsy» remeyki suratga olingan. Film tanqidçilardan aççiq şarhlar oldi va unçalik taʼsirli bölmagan kassa tuşumlariga ega böldi. Bu Klouzo filmining uçinçi remeyki bölib, uning ayrim syujet burilişlari allaqaçon xrestomatik bölib ketgan. Bazenning tanqidini hisobga olgan remeyk yaratuvçilari Klouzo tomonidan qöyilgan işorani tölaqonli davomga aylantirişgan: film oxirida boş qahramon huşiga keladi va özining qiynovçisini «yakunlaydi». Basseyn yonidagi yakuniy sahna zöravonlik va qonga töla.

1956 — «Edgar» mukofoti, eng yaxşi xorijiy film uçun.

1955 — Nyu-York kinotanqidçilari jamiyatining eng yaxşi xorijiy film uçun mukofoti.

1955 — AQŞ Milliy kinotanqidçilar kengaşi versiyasi böyiça yilning eng yaxşi xorijiy filmlari röyxatiga kiritilgan.

1954 — Lui Dellyuk mukofoti.

Film Stiven King tomonidan 1950—1980-yillardagi eng muhim xorror asarlari röyxatiga kiritilgan.