Dracula

«Dracula» (ingl. Dracula, 1931) — Tod Browning rejissyorligidagi klassik qörqinçli film. U bir yil oldin sahnada qöyilgan, öz navbatida Bram Stokerning şu nomli romaniga uzoqdan asoslangan «Dracula» pyesasining ekranlaştirilişidir. Bu filmda Bela Lugosi ijro etgan Dracula obrazi kanonik bölib qoldi.

1926 yil martida «Mum haykallar muzeyi» filmi muvaffaqiyat qozonganidan söng, nemis rejissyori Paul Leni Gollivudga ketdi va u yerda yana törtta muvaffaqiyatli qörqinçli film suratga oldi. Aynan unga dastlab birinçi ovozli «Dracula» filmining rejissyorlik kursisi taklif qilingan edi. Bram Stokerning romani asosidagi «Dracula» pyesasining Brodveydagi spektakli katta tijorat muvaffaqiyatiga erişgani «Universal Pictures» kinostudiyasining eʼtiborini tortdi, studiya 1930 yilga kelib ekranlaştiriş uçun zarur bölgan mualliflik huquqlari töplamini yiğdi va filmni tayyorlaşga kirişdi. Boş rol Lon Çaneyga biriktirildi. Suratga oliş tarixi murakkab va dramatik böldi: Paul Leni 1929 yil 2 sentyabrda Gollivudda özining birinçi ovozli filmi ustida işlaş arafasida vafot etdi. Bram Stokerning «Dracula»si asosida film oliş ğoyasini Lon Çaney taklif qilgan edi; u rejissyorlik kursisini özi egallaşga tayyor edi, ammo bir yildan söng yangi fojia yuz berdi: 1930 yil 26 avgustda maşhur aktyor suratga oliş boşlanişidan oldin hiqiçoq rakidan vafot etdi va loyiha deyarli yopilib ketiş arafasiga keldi. Filmni davom ettirişga qaror qilingaç, studiya Tod Browningni taklif qildi. Şundan söng Dracula roli turli aktyorlarga taklif qilindi (jumladan Arthur Edmund Carewe, Leslie Banks, Paul Muni, Conrad Veidt larga), natijada prodyuserlar boş rolni Brodveyda teatr spektaklida Draculani allaqaçon ijro etgan Bela Lugosiga biriktirişdi. Film operatori etib Karl Freund tayinlandi, u şundan oldin «Metropolis» va boşqa köplab yirik kartinalarda kamera bilan işlagan edi. Keyinçalik u rejissyor sifatida bir neça film suratga oldi, şu jumladan «Mumiyo»ni, u köplab syujet lahzalari va ayrim mizanssenalari bilan «Dracula»ga juda öxşaydi. Fikr bor-ki, «Dracula»ning haqiqiy postanovşçigi aynan Freund bölgan, odatda esa ehtiyotkor Tod Browning rejissyorga xos bölganidan ança kamroq suratga oliş maydonçasida bölgan. Freundning «Dracula» ustidagi ishi asosan tartibsiz olib borildi: işlab çiqarişning betartibligi tufayli u qolgan 67 yil umri davomida filmni bir marta ham körmagan.

Ingliz tilidagi film bilan bir vaqtda, bir xil dekoratsiyalarda va bir xil vaqtda boşqa jamoa xuddi şu ssenariy böyiça ispan tilidagi filmni suratga olardi — u «Ispan Dracula»si nomi bilan maşhur. Asl film kunduzi, ispança versiya esa keçasi suratga olingan. Boş rollarni Lupita Tovar va Carlos Villarías ijro etdi. Ikkala versiya ham birinçi manbaga juda kam öxşaydi va romanni sxematik tarzda eslatadi. Kompaniyaning xarajatlarini qisqartiriş, Buyuk Depressiya bilan boğliq edi, şu sababli byudjet sezilarli darajada kamaytirildi va ssenariy asosi sifatida Stokerning asl romani emas (uning huquqlarini sotib olişga pul yetmasdi), balki uning motivlari asosida yozilgan, Florence Stokerdan moslaştiriş uçun ruxsat olgan Hamilton Deanning pyesasi tanlandi. Biroq bu pyesa ham öz navbatida Amerika sahnasi uçun John Balderston tomonidan tahrir qilingan edi.

Bu filmda iştirok etiş keng istiqbollar oçişini tuşungan Bela Lugosi işga juda masʼuliyat bilan yondaşdi, obraz ustida sutkalab işladi va natijada Draculani nafaqat teatrda özlaştirilgan plastikasi, balki yirik kadrlarda ham yorqin ijro etdi. U deyarli grimdan voz keçdi va aristokrat-vampirning klassik obrazini yaratdi, uni dunyoviylik qilmaydi-da, yanada dahşatliroq qiladi. Aytişlariça, Bela Lugosi ingliz tilini bilmagan holda rol ijro etgan va replikalarni quloq bilan yodlagan. Biroq bu hikoya faqat qisman haqiqat: aktyor haqiqatan ham uzoq vaqt ingliz tilini örganişni istamagan va teatr rollari uçun matnni quloq bilan yod olgan, ammo filmni suratga oliş boşlanganda u allaqaçon ingliz tilida erkin muloqot qila olardi. Diqqatga sazovor tomoni şundaki, butun film davomida tomoşabinga Draculaning vampir tişlari bir marta ham körsatilmaydi, u qilgan biror tişlaş ham körsatilmaydi, hatto graf tobutdan kötarilayotgan sahnalarda ham kamera uni öşa lahzada heç qaçon körsatmaydi — faqat tobut yonida töliq böyi bilan turgan holda körsatiladi.

Harker roli ijroçisi David Manners film muxlislariga yozgan maktublarida köp marta tasdiqlagan ediki, u filmni tayyor holida heç qaçon körmagan va uni körişga zarraça xohişi yöq. Ssenariyda kitobdagi Harker obrazidan qançalik kam narsa qolganini (uning Transilvaniyaga sayohati Renfildga berilgan) hisobga olsak, aktyorning noroziligini tuşuniş mumkin.

1931 yil 7 aprelda Carl Laemmle Jr.ga yozgan maktubida Joy filmga AQŞ va çet eldagi tsenzura haqida yozadi. U Laemmleni xabardor qildiki, Singapur, Britaniya Malayasi va Britaniya Kolumbiyasidagi rasmiy tsenzorlar köplab qisqartirişlarni talab qilgan. Renfildning kalamuşlar, örgimçaklar va paşşalar haqidagi monologini qisqartiriş, qabristonda bola yiğisini olib taşlaş, şuningdek, vampir qurboni bola bölganligi haqidagi xabarni ovoz çiqarib öqiydigan sahnani olib taşlaş rejalaştirilgan edi. Ikki mamlakat tsenzorlari ham filmdan ayol-vampirlarni olib taşlaşni talab qilgan. AQŞda eʼtirozlar Massaçusets ştati tsenzura komissiyasining «yakşanba kunlari namoyiş etişga ruxsat beriş uçun» ikki qisqa sahnani olib taşlaş talabi bilan çeklandi: birida tobutdan çiqib turgan skelet qismi, ikkinçisida esa kiçkina tobutdan uçib çiqayotgan haşarot körsatilgan edi. Ehtimol, prodyuser tomoşabinlar Dracula grafining jinsiy hayoti deb qabul qilişi mumkin bölgan narsalarga ayniqsa ehtiyotkorlik bilan yondaşgan. Laemmlening ssenariyning yakuniy variantiga yozgan izohlaridan birida şunday deyilgan: «Dracula faqat ayollarga hujum qilişi kerak, erkaklarga emas!» Ssenariyning gomoerotik tomoniga alohida eʼtibor berib, Laemmle umuman olganda erotik tarkibni kamaytirdi. Bolderston va Deanning pyesasida Draculaning avval ayollarni lablaridan şiddat bilan öpişi, keyin esa böyinlaridan tişlaşi aniq körsatilgan edi, ammo filmda u ularni faqat qölidan öpadi.

Sinov namoyişlaridan söng studiya filmni qisqartirib, dinamikroq qilişni talab qildi. Natijada yakuniy montajdan baʼzi muhim sahnalar olib taşlandi — jumladan, Van Helsing va Harkerning vampirga aylangan Lusini öldiradigan qabr sahnasi. Ispança versiyada esa şunga öxşaş sahna saqlanib qolgan.

Musiqa filmda faqat kiriş va yakuniy titrlarda, şuningdek, teatrda sodir böladigan epizodda işlatilgan. Bu uç holatning barçasida ham klassik musiqa — Çaykovskiy, Şubert, Vagner asarlari ijro etiladi.

Film 1931 yil 14 fevralda (Valentin kuni) prokatga çiqdi va u «dunyo maʼlum bölgan eng ğaroyib muhabbat hikoyasi» sifatida taqdim etildi. Ovozli filmlarni ijro etiş uçun apparatura hali «jim» kinoproektorlarni töliq almaştira olmagan davr bölgani uçun öşa paytlarda yirik filmlar köpinça ovozli va jim variantlarda suratga olinardi. Titrli va ovozsiz nusxalari bölgan «Dracula» nusxalari maʼlum.

Filmning sezilarli tijorat muvaffaqiyati bir neça mavzuiy davomlar çiqarişga imkon berdi: «Draculaning qizi» (1936) va «Draculaning öğli» (1943), şuningdek, Dracula Frankenşteyn yirtqiç hayvoni va odam-böri bilan teng iştirok etgan filmlar — «Frankenşteyn uyi» (1944), «Dracula uyi» (1945) va parodiya qörqinçli film «Abbott va Kostello Frankenşteyn bilan uçraşadi» (1948).

Film «Frankenşteyn» bilan birga «Universal» studiyasining klassik qörqinçli filmlar seriyasiga asos soldi.

Mel Brooksning «Dracula ölik va xursand» (Dracula: Dead and Loving It, 1995) parodiya komediyasida boş rolni ijro etgan Leslie Nielsen aynan Bela Lugosi yaratgan obrazni köp jihatdan parodiya qilgan; bu komediyaning ayrim hazillari faqat uni 1931 yilgi film bilan soliştirganda tuşunarli böladi.

Sir Christopher Lee, özi «Hammer» studiyasi filmlar seriyasida Draculaning taʼsirçan obrazini yaratgan, «100 yillik dahşat» dasturiga bergan intervyusida (1996) Lugosining hissasini qayd etgan: «Tarixiy-ezoterik savol. Dracula rolini eng köp kim ijro etgan? Bela Lugosi, John Carradine yoki kamtarin xizmatkoringizmi? Javob, garçi ğalati tuyulsa-da, men. Ammo agar kimdandir Draculani tasvirlaşni sörasak, u Carradine yoki menga taqlid qilmaydi. Yöq. Va uning vafotidan 40 yil ötgaç ham Bela Lugosining yuzi va ovozi uning eng maşhur roli bilan ajralmas boğliqdir».

1998 yilda Philip Glass filmga yangi musiqa yozdi. Dastlab tor kvartet uçun yaratilgan bu musiqa keyinçalik bir qança aranjirovkalarni boşdan keçirdi. Xususan, 2007 yilda Glassning isteʼdodiga katta hurmat bilan qaraydigan belorus bastakori Viktor Kopytko uşbu saundtrekning tört qismini orkestr uçun transkripsiya qildi.

2000 yilda film katta badiiy ahamiyatga ega deb topilib, AQŞning Milliy kino reestriga kiritildi.

2014 yil 12 iyunda filmda kiçik rol ijro etgan sönggi aktrisa — 2009 yilda yuz yillik yubileyini nişonlagan Carla Laemmle vafot etdi.