Elena

Zvyagintsevda bunday film yaratiş haqidagi birinçi fikrlar 2009-yil fevralda paydo bölgan, öşanda u bilan birga «Nyu-York, men seni sevaman» filmida işlagan britaniyalik prodyuser Oliver Dangi tört kişi — Şimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Yevropa va Osiyodan bölgan rejissyorlar iştirok etadigan loyiha ğoyasini taklif qilgan. Mavzu bitta bölişi kerak edi: Apokalipsis. Dangi bu mavzuni keng talqin qilişni taklif qildi: Tarkovskiyning «Qurbonlik»idan Antonionining «Reportyor kasbi»gaça. Zvyagintsev yaqin dösti, yozuvçi Oleg Negin bilan boğlanib, ular keyingi oy davomida kelajak kartina syujeti haqida öylaşdi. Bir kuni keçasi Negin Zvyagintsevga qönğiroq qilib, öz hayotidan bir hikoyani aytib berdi, keyinroq u şu hikoya asosida 8—10 kun içida ssenariy yozdi.

Ssenariy tuzatilgandan söng Zvyagintsev uni Dangiga yubordi, u bunga şunday munosabat bildirdi: «Yigitlar, nima qilyapsizlar? Men sizlarga 7—8 million dollarlik loyiha taklif qilyapman, siz esa menga 2,5 million dollarlik, bir interyerdagi ikki pensioner haqidagi hikoyani taklif qilyapsizlar». Film ingliz tilida, AQŞ yoki Angliyada suratga olinişi kerak edi, işçi nomi — «Helen», qahramonning eri esa Richard deb atalişi kerak edi. Ssenariyning butunlay rus mentalitetiga xos bölgani sababli, voqea joyini Rossiyaga köçirişga qaror qilindi. Ssenariyning birinçi sahifalarini öqiganidan köp ötmay Dangi Zvyagintsevga 20 sahifadan ortiq izohlar yubordi. Ularni öqib çiqqan rejissyor bu hikoya uzoqqa çözilişini tuşundi, uzr söradi va 2009-yil bahorida loyihani tark etdi.

Şu yilning may oyidan avgust oyigaça Zvyagintsev rejalaştirilgan kartinani moliyalaştirişga rozi böladiganlarni qidirdi. Şu paytda rejissyor prodyuser Aleksandr Rodnyanskiy bilan tanişdi, u ssenariyni öqib, filmni suratga oliş boşlanişi haqida xabar berdi. Sentyabr oyi davomida Negin va Zvyagintsev kuniga 10 soatdan studiya yertölasidan çiqmasdan ssenariyni tahrir qilişdi. Diqqatga sazovor tomoni şundaki, suratga oliş boşlanişidan oldin ham film «Sandens» mustaqil kino festivalida eng yaxşi ssenariy işlanmasi uçun mukofotga sazovor bölgan.

Filmning nomi darhol tanlanmagan, turli variantlar körib çiqilgan: Deni Arkanning şu nomli filmi öxşaşligida «Varvarlar bosqini»dan tortib, Bressonning sönggi filmi nomi bölgan «Pul»gaça.

Elena rolini Zvyagintsev deyarli boşidanoq 1990-yillar örtalarida Sergey Jenovaçning «Qirol Lir» spektaklida Regana rolida körgan teatr aktrisasi Nadejda Markinaga berişni rejalaştirgan edi. Rejissyorning Markinani oliş istagiga qaramay, syomka guruhi aʼzolari Nadejda tasdiqlanişidan oldin köplab aktrisalarni körib çiqdi. Rejissyor u haqida şunday fikr bildirgan:

Zvyagintsev Vladimir roli uçun aktyorni uzoq izladi. Kastingda 70 yoşli erkaklar qatnaşdi, ammo ularning heç biri rejissyorni qoniqtirmadi, u ularning yuzlarida oğir umidsizlikni körardi, holbuki kerak edi «quyoş odam, hayotning özi». Bunday odam rejissyor Andrey Smirnov böldi, unda Zvyagintsev hayotiylik belgilarini kördi. «Smirnov juda jonli, keng maʼlumotli, aqlli odam, fransuz va ingliz tillarida erkin gaplaşadi, içki jihatdan moslaşuvçan va şu sababli jonli va faol. U men uçun kamertonniki edi, kadrdagi aktyorlik darajasini u belgilar, göyo hamkasblarini sozlardi», — deydi rejissyor. Suratga olişning birinçi kunida Smirnov unga qahramonining paltosi yoqmagani sababli janjal kötardi. Aktyorning özining sözlariga köra, keyinçalik ular kostyum rassomi bilan til topişdi; bu janjal emas, şunçaki qimmat narsalar çegarasini izlaş edi.

Vladimirning qizi Katerina roliga Elena Lyadova tuşdi, rejissyor sinovlar boşlanguniga qadar undan katta umidlar kutmagan edi. Aktrisa syomka maydonçasiga kelgan zahoti Zvyagintsev uning qahramoniga qançalik mukammal mos kelişini kördi. Keyinçalik Lyadova Zvyagintsev bilan işlaş yoqimli bölganini tan oldi: «Rejissyor maydonçada yaxşi muhit yaratdi. Andrey Sergeyeviç ajoyib hamkor böldi. Ssenariy muallifi juda yaxşi dialog yozdi. Möjiza-operator hammasini suratga oldi. Yana nima kerak? Hammasi tez va yengil ötdi. Azob-uqubatsiz, yöq».

2009-yil oktabrda rejissyor syomka jarayonining boşlanganini eʼlon qildi, işga operator Mixail Kriçman va badiiy rassom Andrey Ponkratov jalb qilindi. Filmning bevosita syomkasi 2010-yil 9-aprelda boşlandi va Moskvada ötdi:

Biznesmen Vladimirning xonadonlari — bu Ostojenka, Moloçniy pereulok, 2-uy («Novaya Ostojenka» TUK).

Vladimirning «Enjoy» fitnes-klubi haqiqatda mavjud va Derbenevskaya nabarejnaya köçasi, 7-uy, k. 6da joylaşgan.

Bankka taşrifdan söng Elena 356M-sonli marşrutka bilan ketadi (Belorusskiy vokzali — Bazovskaya köçasi).

Keyin Elena Varşava şossesidagi Pavelets yöl ötkazgiçi yonida çiqadi. U yerda uning yonidan bortli raqami 4291 bölgan tramvay ötadi, u Oktabr tramvay депосига tegişli.

Elena Pavelets yöl ötkazgiçiga çiqadi va Pavelets yönalişidagi ZIL platformasiga tuşadi, u yerda Biryulevo tomon elektriçka kutadi.

Ğarbiy Biryulevoning turar-joy qismiga boriş uçun Elena TEC-26 tösiqi va sovutgiçlari böylab yuradi.

Elena öğli oilasi uçun Vostryakovskiy proyezd, 17-uy, k. 3a da oziq-ovqat sotib oladi (haqiqatda u yerda «Pyatyoroçka» dökoni joylaşgan).

Sergeyning hovlisi Vostryakovskiy proyezd, 15-uy, k. 2 yonida suratga olingan. Diqqatga sazovor tomoni şundaki, şu uyda «Brigada» teleseriali syomkalari ham ötgan.

Biroq bu uyning derazalari TEC sovutgiçlariga qaramaydi. Ehtimol, Sergeyning kvartirasi Vostryakovskiy proyezddagi boşqa uyda suratga olingan.

Maʼlumot IMDb veb-sayti tomonidan taqdim etilgan:

Rossiya tanqidçilar hamjamiyatida «Elena» filmi noaniq munosabatlarga sazovor böldi — zavqlanişdan tortib keskin salbiygaça. Xususan, kinoşunos Andrey Plaxov «Elena»ni «sönggi yillardagi eng muhim rus filmlaridan biri» deb atadi va kartina «yaxşi tayyorlangan» hamda ijtimoiy mavzusi bilan dolzarb ekanini taʼkidladi. Boşqa tomondan, kino tanqidçisi Mixail Ratgauz Zvyagintsevning filmini sunʼiylik va jonsizlikda ayblab, «Elena»da «XIX asr oxiridagi yomon dramaturgiyadan olingan dahşatli klişelar»ni topdi.

Filmning çeklangan Şimoliy Amerika prokatiga 2012-yil may oyida çiqarildi va maqtovli şarhlarga sazovor böldi:

The New York Times gazetasi «Moskva örmonlarida hayot uçun şafqatsiz kuraş» sarlavhali maqolada Zvyagintsev çizgan rus jamiyatida örta asr feodalizmiga xos narsani kördi: eng muhimi bu yerda qon-qarindoşlik riştalari va boylikka intilişdir. Kino tanqidçisi veteran Stiven Xolden Vladimir yaşaydigan obröli tumanning «ğalati böşligi»ni qayd etadi; uning ustida qarğalarning qağillaşi bilan buzilgan «yomon sukunat» hukm suradi.

«Elena derazasidan körgan ölik otdan tortib, sarson bolaning kadrigaça, yakuniy sahnalar uning aybdorlik bilan yemirilgan ongining proyeksiyasiga öxşaydi. Xotinning homiladorlik haqidagi xabari, odatdagi elektr öçişi, asossiz ösmirlar şafqatsizligi namoyon bölişi va televizor oldida töplangan oilaning manzarasi öziça unçalik eʼtiborga loyiq emas, ammo majmua sifatida taşviş uyğotmay qolmaydi» (Jim Xoberman).

Darvin tomonidan tasvirlangan yaşaş uçun kuraş va rossiyaliklarning feodalizmga qaytişi haqidagi fikrlarga Nyu-Yorkning The Village Voice naşri retsenzenti ham keladi. U Elena va Vladimir munosabatlarini «Oktabr inqilobidan deyarli yuz yil ötgandan keyingi morganatik nikoh» deb taʼriflaydi. Film bejiz Vladimirning haşamatli kvartirasiga hasad bilan qaragan kamera tomonidan boşlanib va tugamaydi; bu kvartira Ğarbiy Yevropaning farovon mamlakatidan postsovet Rossiyasiga olib kelingandek tuyuladi.

«Bu filmni qora-oq variantda suratga oling va Elena rolini Barbara Stanvikka bersangiz, 1940-yillar klassikasini olasiz», — deb yozadi Rojer Ebert.

Baʼzi çap tanqidçilar filmdagi asosiy antagonizm işlab çiqaruvçi proletariat manfaatlari bilan burjuaziyadan ham, şahar marginal muhitidan ham bölgan parazit qatlamlar örtasidagi töqnaşuv ekanini qayd etadilar. Boşqalar esa film boylar va kambağallar kuraşini körsatadi, ammo rejissyor öng liberal tarğibot vositalaridan foydalanib, boylar tomonini oladi deb hisoblaydi. Sergey uyi (u yerda oila Elenaning diniy taqvodorligi bilan qilingan qotillikdan keyin tuşgan pullarni hayajonlanib nişonlaydi) tösatdan elektr quvvatidan uzilib, zulmatga çömgan lahza baʼzi tanqidçilar tomonidan diniy metafora sifatida talqin qilingan — «Rossiya Masihdan yuz ögirdi va hamma yerda çiroq öçdi».

«Komsomolskaya pravda» gazetasi filmni 2010-yillar önyilligining eng yaxşi rus filmlari top-10 röyxatiga kiritdi.

«Sandens» kinofestivalida 2010-yilda eng yaxşi ssenariy işlanmasi uçun Sundance/NHK International Filmmakers Award mukofoti (syomka boşlanişigaça).

2011-yilda Kann festivalining «Maxsus nigoh» tanlov dasturi hakamlar hayʼatining maxsus mukofoti.

Ghent xalqaro kinofestivalining Grand-prisi.

Durban festivalining Grand-prisi.

Elena rolini ijro etgan Nadejda Markina Kirsten Dunst, Sesil de France, Tilda Svinton va Şarlotta Gensbur bilan birga European Film Awards mukofotining «Eng yaxşi aktrisa» nominatsiyasida daʼvogarlik qildi.

Rossiya kinoşunoslar va kino tanqidçilar gildiyasining milliy «Oq fil» mukofoti böyiça 2011-yilning eng yaxşi filmi.

«Zolotoy oryol» mukofotiga 10 ta nominatsiya: eng yaxşi film (ğalaba), eng yaxşi rejissyorlik ishi (Andrey Zvyagintsev; ğalaba), eng yaxşi operatorlik ishi (Mixail Kriçman; ğalaba), eng yaxşi ayol roli (Nadejda Markina), eng yaxşi ikkinçi reja ayol roli (Elena Lyadova; ğalaba), eng yaxşi ssenariy (Oleg Negin, Andrey Zvyagintsev), eng yaxşi badiiy rassom ishi (Andrey Ponkratov), eng yaxşi musiqa (Filip Glass), eng yaxşi montaj (Anna Mass) va eng yaxşi tovuş rejissyori ishi (Andrey Dergaçyov).

«Nika» mukofotiga 7 ta nominatsiya: eng yaxşi film, eng yaxşi rejissyorlik ishi (Andrey Zvyagintsev; ğalaba), eng yaxşi ssenariy (Oleg Negin, Andrey Zvyagintsev), eng yaxşi operatorlik ishi (Mixail Kriçman; ğalaba), eng yaxşi tovuş rejissyori ishi (Andrey Dergaçyov, Stanislav Kreçkov), eng yaxşi ayol roli (Nadejda Markina; ğalaba), eng yaxşi ikkinçi reja ayol roli (Elena Lyadova; ğalaba).

IV «Zolotoy Feniks» kinofestivalining boş mukofoti (2011)

Osiyo-Tinç okean kino mukofoti (Asia Pacific Screen Awards) nominatsiyasi — eng yaxşi rejissyorlik ishi uçun. Mukofot — «Hakamlar hayʼatining alohida maqtovi» (ingl. High Commendation).

Osiyo-Tinç okean kino mukofoti (Asia Pacific Screen Awards) — eng yaxşi ayol roli uçun Nadejda Markinaga.

«KinoSoyuz» premiyasi «Elem» — 2011-yilning eng yaxşi filmi uçun.