Fanny and Alexander

Voqea 1907-yildan 1910-yilgaça davom etadi. Markazda bolalar — Aleksandr Ekdal va uning opasi Fanni taqdiri turadi. Kengroq maʼnoda filmda Ekdal oilasi hayotining manzaralari berilgan.

Film qisqa prolog, beş qism (akt) va epilogdan iborat.

Birinçi akt «Ekdal oilasi Rojdestvoni nişonlaydi». Biz Ekdal oilasining köplab aʼzolari bilan tanişamiz: ular bayramni nişonlaş uçun stol atrofiga yiğiladilar. Bu qismda ularning hayoti haqidagi baʼzi tafsilotlar va oila içidagi munosabatlarning nozik jihatlarini bilib oliş mumkin.

Ikkinçi akt «Ğazab» Oskar Ekdalning «Hamlet» spektaklining maşqi paytida, teatr direktori sifatida vafot etişi haqida hikoya qiladi. Fanni va Aleksandr yetim qoladilar.

Uçinçi akt «Uziliş». Bolalarning onasi Emili eri vafotidan bir yil ötgaç, episkop Edvard Vergerusning taklifini qabul qiladi. Oila episkop uyiga köçib ötadi, u yerda qatʼiy qoidalarga böysuniş muhiti hukm suradi.

Törtinçi akt «Yozgi voqealar». Episkop uyidagi hayot, ayniqsa taʼsirçan xayolparast Aleksandr uçun, çidab bölmas holga keladi va bu uning episkop bilan töqnaşuviga olib keladi. Şunday qilib, Aleksandr episkopning birinçi xotinini va birinçi nikohidan bölgan qizlarini öldirgani haqida öylab topilgan hikoyani uy ahliga aytib beradi. Bu gap episkopga yetkaziladi. U ğazablanadi. U Aleksandrni haqiqatni yolğondan ajrata olmaslikda va ajratişni istamaslikda ayblaydi hamda bolani keçirim söraşga majbur qiladi. Aleksandr rad etadi. Şunda episkop ögay öğlini çöpdan kaltaklaydi. Bola ölçangan miqdordagi zarbalarga sabr bilan çidaydi va yana keçirim söraşni rad etadi. Şunda episkop jazoni davom ettirişga qaror qiladi — keyingi birinçi zarbadan söng Aleksandr taslim bölib, keçirim sörab baqiradi. Lekin episkop Aleksandr saboqni yaxşi özlaştirişi va öz xatti-harakatini öylab körişi uçun uni keçasi çerdakka qamab qöyişga qaror qiladi. U yerda Aleksandrga episkop qizlarining arvohlari körinadi. Ular uni otasiga tuhmat qilişda ayblaydi va tahdid bilan bolani aqldan ozdirişga, uni qörquvdan öldirişga urinadi. Emili öğlining jazolanganini bilib, çerdakka yugurib kiradi va uni polda homila holatida, xorlangan va qörqqan holda yotganini köradi.

Emili eri öğliga nisbatan qilgan xatti-harakatidan qattiq hayratga tuşadi va ğazablanadi. U yomon va şafqatsiz odamga turmuşga çiqqanini tuşunadi, u bilan u va bolalari baxtsiz bölişadi. U episkopdan ajraşişni söraydi, lekin u rad etadi: qonun uning tomonida. Bundan taşqari, Emili homilador. Taşvişga tuşgan Ekdal oilasi bolalar va onani qanday qutqariş mumkinligi haqida öylaydi.

Beşinçi akt «Jinlar». Biznes taklifi niqobi ostida yahudiy savdogari, Ekdal oilasining dösti Isaak Yakobi uyga kirib, bolalarni öz uyiga olib ketadi. Ekdal akalari episkopga bitim taklif qiladilar, lekin u öz sözida turib oladi: bolalar qonunga köra uning qaramoğida qolişi kerak (qisqa kinoversiyada bu epizod yöq). Gustav Adolf avval ajraşişga rozilik uçun episkopga katta pul summasini taklif qiladi, söngra uni tanazzul bilan qörqitişga urinadi (uning sözlariga köra, episkop qarzga botgan, u esa uning qarz hujjatlarini sotib olgan) va unga qarşi tuhmat kampaniyasini uyuştiriş bilan tahdid qiladi. Bunga javoban episkop xotirjamlik bilan, Gustav Adolf, ehtimol, şunday oliyjanob va printsipial odamga bunday tahdidlar taʼsir qilişi mumkin deb öylaganiça ahmoq, deb javob beradi. Nihoyat, u akalarning oldiga Emilining özini olib çiqadi, u uyquda yurgan odamdek bir tekis takrorlaydi: u eri uyida qoladi.

Keçasi bezovta bölgan Emili va uning eri örtasida suhbat bölib ötadi. Erkak özining ikkiyuzlamaçiligini tan oladi va şu bilan birga xotinining akalari bilan suhbatda namoyon etgan kutilmagan itoatkorligidan hayron böladi. Tösatdan uni uyqusiraş bosadi. Emili unga uyqu dorisi bergani va u uyğonganda, uning bu yerda bölmasligini aytadi, şundan söng episkop uyini tark etadi.

Aleksandr şu orada Isaakning uyidagi qoronği burçaklarni kezadi, u yerda turli sirli buyumlar va har xil qöğirçoqlar töla (Isaakning jiyani Aron Ritzinski qöğirçoq ustasi). U Aron bilan suhbatlaşadi, Aron uni öz akasi Ismaelga taşrif buyurişni taklif qiladi. Ismael uy ahli tomonidan ruhiy kasalligi bor va atrofdagilar uçun xavfli bölgani sababli, mahfiy xonada qamab qöyilgan. Ular Ismaelning xonasiga kirganda, u akasidan Aleksandr bilan ikkovlarini yolğiz qoldirişni söraydi. Aleksandr bilan yolğiz qolgan Ismael uning fikrlarini öqiyotganini aytadi: bu fikrlar bir kişiga nisbatan nafrat va ölim istagi bilan töla, şu bilan birga u episkopning taşqi qiyofasini tasvirlaydi. Ismael bolani quçoqlaydi va şu daqiqada episkop uyida nima bölayotganini hikoya qiladi: uning kasal xolasi yotgan joyida yonidagi kerosin çiroğini ağdarib yuboradi, uning köylagi alangaga tutaşadi va u olovga öralgan holda uy böylab yugurib ketadi. Şunday taassurot qoldiradiki, bu voqeani Ismael öz fikri kuçi bilan yoki Aleksandrning fikri kuçi bilan çaqirgan — Aleksandrni egallagan jinlarni çaqirib.

Ertasi kuni Emili ota-onasining uyida uni politsiya xodimlari ziyorat qiladilar. Ular Emili eri uyidan ketganidan keyin u yerda yonğin sodir bölganini va bu yonğinda episkop halok bölganini aytadilar. Politsiyaçilar Emili bu işda aybdor bölişi mumkinligiga şubha bildiradilar, lekin bu versiyani rivojlantirmaslikni va voqeani baxtsiz hodisa deb hisoblaşni maʼqul köradilar. Şunday qilib, Emili va bolalar ozodlikka erişadilar.

Epilog. Ekdal oilasida yana şovqinli ziyofat. Gustav Adolf sevgi haqida va ikkiyuzlamaçilik hamda ikkiyuzlamaçilikka qarşi uzoq nutq sözlaydi: «Bizning hammamizga odamlarni tuşuniş qobiliyati kerak, şundagina biz ularni nimadir uçun seviş yoki nafratlanişga jurʼat etamiz». U şuningdek, Ekdal oilasi kiçik dunyosi atrofidagi katta dunyo qörqinçli kambağal mahalla kabi ekanini, unda yovuzlik zanjirdan uzilgan quturgan it kabi yugurib yurişini, lekin ularning kiçkina olamida esa özlarini yaxşi va qulay his qilişlarini aytadi, bu olam qançalik mört va köp jihatdan xayoliy bölmasin.

Şu orada Aleksandrning uyining qoronği yölagida yurgan bolani qora kiyimdagi qörqinçli qiyofa — episkopning arvohi quvib yetadi. Arvoh uni itaradi, söngra unga ögirilib, dahşatli ohangda aytadi: «Mendan qutula olmaysan!» Bu epizod, ehtimol, Aleksandr umri böyi saqlanib qoladigan bolalikdagi ruhiy jarohatni ramziy ifodalaydi.