XIV asr ortalarida ritsar Antonius Block on yillik salib yurişlaridan söng vataniga — Şvetsiyaga qaytadi va mamlakatni qora ölat qamrab olganini köradi. Hayotdan çarçagan Block Xudo bor-yöqligiga şubha qiladi. Sohilda unga Ölim keladi, ritsar esa uni şaxmat öyiniga taklif qiladi, garovda uning hayoti turadi. Öyin davom etar ekan, Block yölda artistlar Jof va uning rafiqasi Mia bilan uçraşadi va hayotida bitta maʼnoli ish qilişga ulgurişga intiladi.
Film Ingmar Bergmanning özi tomonidan suratga olingan, ssenariysi ham uning qalamiga mansub. Boş rollarda Max von Sydow, Gunnar Björnstrand va Bibi Andersson öynagan. Bu qora-oq falsafiy tamsil bolib, janrlari — fantaziya, drama va tarixiy kino. Studiya — SF Studios. Lenta Bergmanning bir pardali pyesasi «Yoğoçdagi rospis» asosida yaratilgan. Jahon premyerasi 1957-yil 11-dekabrda bölgan.
1Rollarda
Max von Sydow, Gunnar Björnstrand, Bengt Ekerot
Ingmar Bergmanrejissyor
Max von SydowaktyorGBGunnar BjörnstrandaktyorBEBengt EkerotaktyorNPNils Poppeaktyor
Bibi Anderssonaktyor
Gunnel LindblomaktyorGOGunnar OlssonaktyorILInga LandgréaktyorIngmar Bergmanssenariy muallifiENErik Nordgrenkompozitor·Ensiklopediyadan
The Seventh Seal (Yettinçi muhr; şvedça: Det sjunde inseglet) — 1957-yilda Ingmar Bergman tomonidan ssenariysi yozilgan va suratga olingan şved tarixiy fantaziya filmi. Filmda Max von Sydow Salib yurişlaridan keyin „Qora vabo“ davrida Şvetsiyaga qaytgan örta asr ritsari Antonius Block rolini öynagan. U özining ölimini biroz bölsada keçiktiriş maqsadida Ölim fariştasiga şaxmat öynaşni taklif qiladi. Film 1957-yilgi Cannes kinofestivalida Hakamlar hayʼatining maxsus mukofotini qölga kiritdi va Bergmanni jahon kinosining yetakçi rejissyorlaridan biriga aylantirdi.
2Syujeti
Ön yillik şafqatsiz Salib yurişlaridan söng ruhan ezilgan va hayotdan hafsalasi pir bölgan ritsar Antonius…
Ön yillik şafqatsiz Salib yurişlaridan söng ruhan ezilgan va hayotdan hafsalasi pir bölgan ritsar Antonius Block hamda uning hazilkaş yaroqdori (qurolbardori) Jöns uzoq safardan söng öz vatanlariga qaytib kelişadi. Biroq şvetsiyalik jangçilar u yerda daxşatli vabo (ölat) epidemiyasi butun mamlakatni xarobaga aylantirganiga guvoh bölişadi. Sokin dengiz qirğoğida ritsarning qarşisidan tösatdan qora kiyingan sirli şarpa, Ölim fariştasi çiqadi. Öz hayotining mantiqiy maʼnosini haligaça topa olmagan Block öz jonini asrab qoliş va savollariga javob topiş ilinjida Ölim fariştasini şaxmat öyiniga çorlaydi, u şaxmat partiyasi davom etayotgan muddat içida omon qolişiga umid qiladi. Ortga qaytiş yölida ular qişloqma qişloq yurib tomoşa körsatadigan aktyorlar karvonini uçratib qolişadi. Bu guruhda soddadil Jof, uning mehribon rafiqasi Mia, mitti öğli Mikael hamda teatr boşliği Jonas Skat bor edi. Erta tongda uyğongan Jof kutilmaganda Bibi Maryam çaqaloq Isoni qölidan yetaklab yurganini ğayritabiiy ravişda körib qoladi, biroq erining bunday sirli vahiylariga könikib ketgan Mia şunçaki kulib, uning gapiga işonmaydi.
Block va uning qurolbardori Jöns çerkov içida rassom tomonidan çizilayotgan daxşatli „Ölim raqsi“ devoriy suratini (freskasini) tomoşa qilişadi. Hayotga sovuqqonlik bilan qaraydigan Jöns özini qiynab, salib yurişlarga çiqqan odamlarning kör körona dindorligini tanqid qiladi va rassomni çerkovning bu qörqitiş siyosatiga şerik bölgani uçun ayblaydi. Şu vaqtda diniy tavba xonasiga (eʼtirof kabinasiga) kirgan Block yuzini yaşirib ötirgan ruhoniyga öz içini böşatadi, u hayoti butkul besamar ötganini, ölimidan oldin insoniyat uçun kamida „bitta maʼnoli ish“ qilişni xohlaşini tan oladi hatto Ölim fariştasini yutiş uçun şaxmatda qanday hiyla işlatmoqçi ekanini ham aytib qöyadi. Biroq suhbatdoşi tösatdan yuzini oçganda, ritsar öz sirlarini ruhoniyga emas, balki Ölim fariştaning öziga aytib qöyganini daxşat içida anglab yetadi. Çerkovdan taşqariga çiqqan ritsar iblis (şayton) bilan til biriktirganlikda ayblanib, ötda yoqişga hukm qilingan baxtsiz yoş qizni uçratadi. Block undan ölimdan keyingi hayot sirlarini söramoqçi böladi, biroq daxşatli qiynoqlardan qizning aqldan ozganini körib, çorasiz qoladi.
Vabo tufayli huvillab qolgan vahimali qişloqda Jöns tasodifan gapira olmaydigan soqov xizmatkor qizni zörlamoqçi bölgan Raval ismli odamga duç keladi va qizni qutqarib qoladi. Raval ön yil avval ritsarlarni uyini va oilasini taşlab salib yurişiga ketişga majburlagan dindor edi, hozir esa vabo tufayli ölgan odamlarning kiyim keçaklarini va taqinçoqlarini tunaydigan aşaddiy öğriga aylangan ilohiyotçi edi. Jöns öşa soqov qizni öziga hamroh va xizmatkor qilib oladi. Keyinçalik, aktyorlarning qişloq maydonidagi quvnoq tomoşasi özlarini azoblab, tavba qilib kelayotgan dindorlarning yurişi tufayli yarim yölda töxtab qoladi. Mahalliy mehmonxonada öşa öğri Raval soddadil aktyor Jofni qörqitib, ustidan kulmoqçi bölganida, vaqtida yetib kelgan Jöns vaziyatga aralaşib, Ravalning yuziga piçoq bilan oğir jarohat yetkazadi.
Block yoş aktyor Jofning oilasi bilan yaşil ötloqda dam olar edi, ular Mianing örmondan terib kelgan yovvoyi qulupnaylaridan tanovul qilişadi. Ritsar qalbida paydo bölgan bu xotirjamlik onlarini umrining oxirigaça muqaddas xotira sifatida asraşga vaʼda beradi. U beozor aktyorlarni daxşatli vabodan asraş uçun özining olisdagi mustahkam qalʼasiga taklif qiladi. Ular örmon böylab ketayotganlarida, aktyorlar guruhi rahbari Skat temirçi Plogning xotini Lisa bilan yaşirinça uçraşadi lekin Lisa erining yoniga qaytgaç, Skat tavba qilgan kişi rölini öynab, öz joniga qasd qilgandek soxta teatr sahnasini ijro etadi. Biroq uning bu öyini haqiqatga aylanadi, tunda daraxt ustida ötirganida, Ölim fariştasi paydo böladi va daraxtni tagidan arralab taşlaydi. Yöl yölakay Block ötda yoqib yuborilayotgan baxtsiz qizga yaqinlaşib, undan Şaytonni çaqirişni iltimos qiladi, çunki u iblis orqali narigi dunyo sirlarini bilmoqçi edi, dahşat içida qolgan qiz uni aytganini qiladi, lekin ritsar uning közlarida şaytonni emas, balki faqat çeksiz azobni köradi. Block uning dardi yengillaşişi uçun maxsus oğriq qoldiruvçi giyohlar beradi. Köp ötmay ular vabodan ölayotgan öşa öğri Ravalni uçratişadi, u heç kimning yordamisiz, daxşatli yolğizlikda jon taslim qiladi.
Tunda Jof tasodifan ritsarning zulmat qöynida Ölim fariştasi bilan oxirgi şaxmat öyinini öynayotganini körib qoladi va daxşatga tuşib, oilasi bilan karvondan qoçişga qaror qiladi. Block buni sezib qoladi va beozor oilaga vaqt yutib beriş uçun qasddan Ölim fariştasining eʼtiborini çalğitib, şaxmat donalarini turtib, ağdarib yuboradi. Biroq Ölim fariştasi donalarni qaytadan joyiga qöyadi va navbatdagi yurişda ritsarni mot qilib, ğolib çiqadi. Nihoyat, öz qalʼasiga yetib kelgan Block uzoq ayriliqdan söng vafodor xotini bilan uçraşadi. Hamma sönggi bor keçki ovqatga yiğilgan bir pallada, xonaga dahşatli Ölim fariştasi kirib keladi. Hamma qörquvdan tiz çökib ibodat qilayotgan bir vaqtda, öşa soqov xizmatkor qiz ritsarga qarab, barça azoblar tugaganini anglatuvçi „Tugadi“ degan sözlarni aytadi. Şu payt Jof va uning oilasi kuçli börondan arang panoh topib, omon qolişadi. Ertasi kuni ertalab esa tepalikda ritsar va uning döstlari Ölim fariştasi ortidan bir-birlarining qöllarini uşlab, raqs tuşib ketayotganini uzoqdan körişadi.
3Işlab çiqariş
Rejissyor Bergman film ssenariysini özining „Yoğoç rasm“ (Trämålning) deb nomlangan kiçik teatr asari…
Rejissyor Bergman film ssenariysini özining „Yoğoç rasm“ (Trämålning) deb nomlangan kiçik teatr asari (pyesasi) asosida yozgan. U uşbu sahna asarini Malmyo şahar teatri aktyorlik bölimi talabalari uçun tayyorlagan edi. Bu asar birinçi marta 1954-yilda radioda eşittirilgan, keyingi yilning bahorida esa Malmyo teatrida şaxsan Bergman tomonidan sahnada namoyiş etilgan. Stokgolm şahridagi teatr namoyişiga Bengt Ekerot rejissyorlik qilgan. Qiziği şundaki, aynan şu inson keyinçalik filmda Ölim fariştasi rolini ijro etgan. Bergman özining „Sehrli fonus“ deb nomlangan esdalik kitobida „Yoğoç rasm“ asari asta sekin „Yettinçi muhr“ filmiga aylanganini eslagan. Rejissyor uşbu asarni baʼzi kamçiliklariga qaramay özi uçun juda qadrli ekanini hamda u qiyin şaroitda, lekin çeksiz kuç quvvat va quvonç bilan suratga olinganini taʼkidlagan.
Film ssenariysi Bergman Stokgolmdagi Karolinska şifoxonasida oşqozon kasalligidan davolanayotgan paytda yozilgan. „Svensk Filmindustri“ kinostudiyasi rahbari Carl Anders Dymling ssenariyni dastlab rad etgan. U faqat Bergmanning „Yoz tuni tabassumlari“ (Smiles of a Summer Night) filmi Cannes kinofestivalida muvaffaqiyat qozonganidan keyingina uşbu loyihaga ruxsat bergan. Bergman ssenariyni beş marta qayta yozişga majbur bölgan. Unga filmni suratga oliş uçun atigi 35 kunlik muddat va 150 000 dollar mablağ (budjet) ajratilgan. Bu uning rejissyor sifatida suratga olgan 17-filmi edi. Rejissyor uşbu asarni yaratişda Tyaby çerkovidagi Albertus Pictor çizgan devoriy suratlar, Pikassoning ikki dorboz (akrobat) tasvirlangan rasmi, Carl Orffning „Carmina Burana“ musiqiy asari hamda Strindbergning teatr pyesalaridan ilhomlangan.
Ikki sahnadan taşqari filmdagi barça kadrlar Solna şahridagi „Filmstaden“ studiyasida va uning atrofida suratga olingan. Faqatgina dengiz böyida Ölim fariştasi va ritsar şaxmat öynaydigan maşhur oçiliş sahnasi hamda film yakunidagi „Ölim raqsi“ sahnasi bundan mustasno, ularning ikkalasi ham Skaniya hududining şimoli ğarbidagi Hovs Hallar qoyali sohilida tasvirga olingan. Bergmanningeslaşiça, qora bulut ostidagi öşa maşhur „Ölim raqsi“ kadri juda şoşilinç tarzda suratga olingan, çunki aktyorlarning aksariyati öşa kuni işini tugatib, uylariga ketib bölgan edi. Şu sababli rejissyor yordamçilari, çiroq ustalari (elektriklar), grimçi va u yerga şunçaki dam olişga kelgan, voqeadan mutlaqo bexabar ikki nafar sayyohga qahramonlar kiyimini kiygizişga majbur bölişgan. Ovoz yozmaydigan kamerani tezda örnatib, osmondagi qora bulutlar tarqalib ketmasidan oldin uşbu sahna tasvirga olingan.
Film Şvetsiyada 1957-yil 16-fevralda namoyiş etilganida tanqidçilarning fikri turliça bölgan, undagi tasvirlar gözalligi juda maqtalgan bölsada, ssenariysi qattiq tanqid qilingan. Jurnalist Hanserik Hjertén hatto uşbu kartinani „bolalar uçun qörqinçli film“ deb atagan. Şunga qaramay, Bergmanning dunyo miqyosidagi obrö eʼtibori aynan şu film sababli mustahkamlandi. Film Cannes kinofestivalida Hakamlar hayʼatining maxsus mukofotini qölga kiritdi, 1958-yilda Fransiyaning maşhur „Cahiers du Cinéma“ jurnalida yilning eng yaxşi filmlari röyxatida 2-örinni egalladi. 1961-yilda esa Bergman Italiyaning „Nastro dʼArgento“ mukofotini „Eng yaxşi xorijiy film rejissyori“ nominatsiyasida qölga kiritdi. Uşbu kartina 30-Oscar mukofotining „Eng yaxşi xorijiy film“ nominatsiyasi uçun Şvetsiya nomidan taqdim etilgan bölsada, yakuniy nomzodlar röyxatiga (short-listga) kira olmadi. Maşhur „Sight & Sound“ jurnali tomonidan 2022-yilda rejissyorlar örtasida ötkazilgan sörovnomada film barça davrlarning eng yaxşi filmlari orasida 72-örinni egalladi.
4Kadrlar
5
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDB
4 · TMDB
5 · TMDB5Öxşaş filmlar
Matn: maqola «The Seventh Seal» — Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.