Fantômas contre Scotland Yard

Rollarni ijro etuvçi va dublyaj qiluvçilar:

Ijodiy guruh:

1964 va 1965 yillarda fransuz rejissyori André Hunebelle Jeyms Bond haqidagi kinoqissalar taʼsirida «Fantomas» va «Fantomas ğazabda» filmlarini suratga oldi, unda Marsel Allen va Per Suvestr romanlarini hazil ruhida moslaştirib, boş rolda özining sevimli aktyori Jan Marni taklif etdi. Hunebelle filmlari Fransiyada ham, undan taşqarida ham katta muvaffaqiyat qozondi — bunga, xususan, Lui de Fyunes ijro etgan esda qolarli komik komissar Jyuv obrazi yordam berdi. 1965 yil iyulda 80 yoşli Marsel Allen Hunebelle ekranlaştirişlaridan norozi ekanini bildirib, ularning ohangi, muallif erkinliklari, qahramonlar xarakterining özgartirilganligi va asl syujetdan çetga çiqilganidan şikoyat qildi.

1966 yil bahorida ssenarist Jan Alen uçinçi filmda Jeyms Bond haqidagi hikoyalarni parodiya qilişdan voz keçiş va Allen va Suvestrning «Fantomas»iga imkon qadar yaqinlaşiş qarorini qabul qildi. Şunday qilib, şotland madaniyati va mifologiyasida romanlarda uçraydigan romantik va qoronği motivlar aks etdi. Filmda ular soxta va haqiqiy jasadlar, sunʼiy dekoratsiyalar hamda qadimiy, arvohli qalʼaning qoronği muhiti orqali namoyon böladi. Hunebelle aytdi: «Filmda köplab fantastik jihatlar böladi, çunki Jan Alen hikoyani ustalik bilan Şotlandiyaga köçirdi va unga bir juft arvohni kiritdi, albatta haqiqiy emas, lekin baribir qörqinçli». Hikoya körinişini özgartirişni Alen şunday asosladi: «Bundan jozibaliroq jangovar sahnalarni öylab topiş qiyin. Deyarli hamma narsa bor edi: avtomobil, poezd, vertolyot, katerlar va suv osti kemalarida quvğinlar. Şuningdek, avtomobilning samolyotga aylanişigaça bölgan barça turdagi gadjetlarga eʼtibor qaratdik. Jamoatçilik qiziqişi esa asta-sekin söndi».

Oldingi ikki «Fantomas» filmining badiiy va texnik jamoasining aksariyati uçinçi filmda işlaş uçun qaytdi. Loyihani yana André Hunebelle boşqardi, u öz rejissyorlik faoliyati davomida köpinça suratga oliş guruhini boşqarişni topşirgan yordamçilari Jan-Per Desanyi va Mişel Vin yordamiga tayandi. Jak Benar özining «Ресторан господина Септима» filmi montaji bilan band bölib, Hunebelle loyihasida işlaş uçun rejissyorlik vazifasini Mişel Vinga topşirdi. Ssenariyni — «Fantomas» va «Fantomas ğazabda» filmlari kabi — otasi André Hunebelle filmlarining barçasini yaratişda iştirok etgan Jan Alen va Per Fuko yozdi. Fuko ikkita oldingi «Fantomas» dan taşqari Hunebelle uçun «Agent 117» serialining tört qismini va bir neçta «plaş va şpaga» filmlarini yozgan. Hunebelle öz filmlarini badiiy jihatdan katta daʼvosiz, köngiloçar kinofilm sifatida yaratayotganini tuşunardi va şuning uçun ssenariyçilarini ğoyalarda çeklamasdan, öz xohişlariça ijod qilişga ruxsat berdi.

Oldindan işlab çiqariş bosqiçida ikki nom körib çiqildi: «Fantomas uçun fantaziya» (fr. Fantasia pour Fantomas) va «Fantomasning qasosi» (fr. La Vengeance de Fantomas). Oxir-oqibat film «Fantomas Scotland Yardʼga qarşi» (fr. Fantômas contre Scotland Yard) nomi bilan atalgan. Yakuniy nom filmning mazmunini aniq aks ettirmaydi: Scotland Yard — Buyuk London politsiyasi nomi bölib, u Britaniyaning boşqa çekkasida, Angliyada joylaşgan, Şotlandiyada emas. Şunga qaramay, 1950–1960-yillarda köplab ingliz detektiv romanlari sarlavhasida «Scotland Yard» old qöşimçasi bölgan.

Suratga oliş maydonçasiga oldingi filmlarning asosiy aktyorlari töplandi. Lui de Fyunes yana komik va omadsiz komissar Jyuv rolini ijro etdi: aktyor uni özining klassik, ğaşi keladigan va masxara uyğotadigan jizzaki odam qiyofasiga mohirlik bilan moslaştirdi. Manba bilan soliştirganda obrazning katta darajada qayta işlanişidan taşqari, Hunebelle öz ekranlaştirişlarida Jyuvni lavozimda «kötardi»: Suvestr va Allen romanlarida u xavfsizlik xizmati inspektori sifatida tasvirlangan bölsa, bu yerda u Parij politsiyasini boşqaradigan okrug komissari. Birinçi va oxirgi «Fantomas» filmlari orasida Lui de Fyunes tez orada talab qilinadigan kinoaktyorga aylandi — uning iştirokidagi filmlar yaxşi kassa natijalari bilan maqtanardi va tomoşabinlarga juda yoqardi. Unga eng katta şuhrat «Saint-Tropez jandarmi» va bevosita «Fantomas» filmlari keltirdi; uning obrösini tez orada «Ahmoq», «Nyu-Yorkdagi jandarm», «Fantomas ğazabda» va «Ресторан господина Септима» filmlari mustahkamladi. 1967 yil martda — «Fantomas Scotland Yardʼga qarşi» «Katta sayr» filmi triumfi avjida ekranlarga çiqqanda — fransuz sanʼatşunosi Jorj Şarensol şunday qayd etdi: «Yigirma yil davomida soyada qolgan u, bir neça oy içida Jan Gabin, Brijit Bardo va Jan-Pol Belmondoni almaştirib, fransuz kinematografi yetakçisi örniga keldi». Oldingi «Fantomas» filmlarida bölgani kabi, suratga oliş jarayonida de Fyunes improvizatsiya bilan birga rejissyorga ssenariy ğoyalarini faol taklif qilardi; uning taşabbusi bilan finalga lord Mak-Reşli qalʼasidan uçib çiqadigan raketa qöşildi.

Jan Mare uçinçi marta jurnalist Fandor rolini ijro etdi — bu jasur va jozibali kino qahramoni, Mare butun karerasi davomida şunday rollarni öynagan. 1960-yillarda u Jeyms Bond ruhidagi bir qator sarguzaşt şpionlik boeviklarida rol öynadi, masalan, «Olijanob Stanislas, maxfiy agent», «Kokodi jentlmeni», «Dözax poezdi» va «Azizlik izida». Fandor rolidan taşqari Mare Fantomasning öziga ham qiyofa kiritardi — buning uçun uzoq vaqt grim qiliş, kök-yaşil niqob va közlari rangini özgartiradigan kontakt linzalar kiyiş talab qilinardi. «Men va grimyor biz odamlar meni tanimasligi uçun barça kuçimizni sarfladik. Hatto Fantomas Fandor qiyofasiga kirganda ham u men emasdek körinişi kerak edi, buning uçun ikki-uç soat grim kerak bölardi. Film ekranlarga çiqqaç, odamlar mendan söraşardi: „Fantomasni kim öynadi?“», — deb eslagan Mare. Suratga oliş paytida aktyor ellik yoşdan oşgan bölsa-da, barça tryuklarni özi bajarişni istardi. Fantomas rolining barça maşhurligiga qaramay, transformatsiya protseduralarining oğirligi unga har gal köproq azob berardi, ayniqsa uning replikalarini keyinroq boşqa aktyor — Reymon Pelgren qayta ovozlantirgani hisobga olinsa.

Trilogiyaning har bir yangi filmi bilan komik de Fyunes ekranda bardoşli Mareni tobora köproq soya qoldirardi. Dastlab Jyuv faqat ikkinçi darajali qahramon sifatida, ikkinçi qismda paydo bölmasdan möljallangan edi, lekin de Fyunesning komik ijrosi tufayli «Fantomas» — jangovar film sifatida tasavvur qilingan, komediya bilan aralaşgan asar — sof komediyaga aylandi, bu esa Marening qöpol obrazi va syujetdagi ahamiyatiga zarar yetkazdi. Tomoşabinning Jyuv obraziga bölgan muhabbati va aktyorning katta maşhurligi ssenariyçilarni davomlarda eʼtiborni unga qaratişga va komediya tarkibini kuçaytirişga undadi. 1940-yillar fransuz kinematografining yetakçisi bölgan Jan Mare karerasining quyi bosqiçidan tanigan aktyor tomonidan ortda qolib ketgani va Hunebelle undan birdan yuz ögirgani sababli maʼlum aççiqlik his qilardi. Birgalikdagi suratga oliş davom etar ekan, ikki kino yulduzi örtasidagi munosabatlar tobora keskinlaşdi. Rejissyor yordamçisi Jan-Per Desanya Mare va de Fyunes munosabatlarini birinçi film paytida «juda yaxşi» deb atagan: «Ikkinçi filmdan boşlab muhit qizib ketdi (…). Oxirgi film uçun Hunebelle ularning har biriga alohida suratga oliş jadvalini tuzdi, toki ular birga köp işlamasin». De Fyunes hatto moliyaviy jihatdan ham Mareni ortda qoldirdi: birinçi «Fantomas» uçun köproq haq tölangan Mare uçinçi film uçun jami 400 000 frank oldi (qatʼiy haq 285 000 frank va kassa tuşumidan 4,75 %), de Fyunes esa 500 000 frank qatʼiy haq oldi. Şunga qaramay, «Le Film français» kinojurnali suratga oliş boşlanganini eʼlon qilganda, Lui de Fyunes hali ham aktyorlar röyxatida uçinçi örinda turardi.

Uçlikni Milen Demonjo yopadi, u yana gözal va jozibali Elen — press-fotograf va Fandorning kelinçagi rolini ijro etdi. Öşa paytda aktyora karerasining çöqqisida edi va Brijit Bardoning jiddiy raqibi hisoblanardi. Fantomas kinotrilogiyasidan taşqari Hunebelle uni «Bayada ğazab: OSS 117 agenti uçun» sarguzaşt filmida ham suratga olgan. Demonjo öz rolining «biroz oddiy» («trofey xotin») ekanini inkor etmadi va bu jihat haqida töğridan-töğri ssenariyçilar bilan gaplaşib, qahramon xarakteriga köproq çuqurlik va syujetdagi ahamiyat qöşişni söradi. Biroq unga javoban, bunday formatda yoş aktrisalar aynan şunday rollarni öynaşi kerakligi aytilgan. Şu bilan birga, yozuvçi Mark Lemonye kuzatişiça, Elen yoş qizlar haqidagi umumiy stereotiplarga mos kelmaydi, ular köpinça passiv, erkaklarga qaram va moliyaviy mustaqillikdan mahrum böladi: u faol, mehnatsevar va mustaqil, şuningdek bosma matbuot erkaklar muhitiga juda yaxşi moslaşadi.

Fransuz aktyori va şoiri Jan-Roje Kossimon, 1965 yilgi «Stanislasning töliq haqiqati — şpionlar qirğuvçisi» filmida Jan Mare bilan birga suratga tuşgan, şotland lordi Edvard Mak-Reşli obrazini yaratdi. Lord xotini Dorti rolini Fransuaza Kristof ijro etdi; 1947 yilda u Jan Saşning «Fantomas» ekranlaştirişida kiçik rol öynagan. Mak-Reşli kotibi va Dortining sevgilisi — Andre Bertye obrazida «Jyul va Jim» (1962) filmidagi Jim roli bilan maşhur bölgan Anri Serr edi.

De Fyunes bilan birga Hunebelle trilogiyasida uning döstlari va hamkasblari ham suratga tuşdi. Şunday qilib, Jak Dinam yana inspektor Mişel Bertran — komissar Jyuvning yordamçisi rolini ijro etdi. Fransuaza Kristof bilan birga aktyor 1947 yildagi «Fantomas»da ham qisqa epizodda körinib ötgan. Birinçi ikki «Fantomas» filmlarining ikkinçi darajali qahramonlari — komissarning inspektorlari va yordamçilari Kristian Tom va Mişel Dyuplaks uçinçi filmda körinmaydi. De Fyunesning yaqin dösti Maks Montavon Mak-Reşli qalʼasi xizmatkori Aleksandr rolini ijro etdi; uning oldingi «Fantomas ğazabda» filmida qisqa sahnasi bor. «Ресторан господина Септима» filmida tanilgan Jan Ozenn ekranda uy xöjayini (dvoretskiy) obrazini yaratdi. Uning qahramoni bosiqligi va xotirjamligi bilan ajralib turadi, bu esa de Fyunes qahramonining telbaligi bilan keskin farq qiladi.

Alen Puare barça kinoloyihalarida iştirok etgan dösti Ober Dalban yana «Tong» gazetasi muharriri rolini ijro etdi; bu gazetada Elen va Fandor işlaydi. Anri Atal filmda özgaça şotland Godfri obrazida, Dominik Zardi esa Fantomasning uçuvçisi va yordamçisi rolida körinadi, uni Fandor va Elen asirga olgan; bundan oldin ikkalasi ham ikkinçi filmda komissar Jyuv tomonidan sigara-pistolet bilan öldirilgan Fantomas soqçilarini öynagan. Ги Delorm — Yunebel öz filmlarida «yovuz» taşqi qiyofasi tufayli köpinça salbiy rollarni işonib topşirgan aktyor — britaniyalik mafioz rolini oldi. Mişel Tomass millionerlar uçraşuvidagi Kempura Maxarajasi epizodik rolini ijro etdi. Rus kelib çiqişli aktyor öz ona tilida gapiradi, holbuki uning qahramoni hind. Sovet Ittifoqida namoyiş etilganda bu epizod qayta ovozlantirildi va Maxaraja endi rus tilida gapirmadi. Andre Dyuma — 1964 yilgi «Fantomas»da kiçik rol öynagan aktyor — Scotland Yard inspektori Tom Smit sifatida körindi. «Crazy Horse» salonining maşhur striptizçisi Rita Renuar asosiy qahramonlarning Şotlandiyaga keliş sahnasida kiçik rol öynadi — uning paydo bölişi yulduzni kutayotgan fotoreporterlar olomoni bilan birga keladi, Jyuv esa bu qabulni öziga tayyorlangan deb hisoblaydi.

Filmni fransuz kinostudiyalari Gaumont (SNEG) — Alen Puare boşqargan — va Production Artistique et Cinématographique (PAC), Hunebelle kinokompaniyasi iştirokida, italiyalik Fair Film bilan hamkorlikda işlab çiqardi. Barça dekoratsiyalarni Maks Dui, kostyumlarni Mirey Leyde, musiqiy jörligini Mişel Man işlab çiqdi. Hunebelle oilaviy doirada işladi: Alen uning öğli, kostyum rassomi esa uning sobiq turmuş örtoği edi. Fantomas niqoblarini yaratiş ishi yana grimyor Jerar Kogan zimmasiga yuklatildi; 1959 yilda u Hunebelle filmi «Kurrakuş» uçun niqoblar yasagan edi.

Fransuz yovuzining uçinçi filmi ijodiy guruhga 6,4 million frankka tuşdi — bu 2025 yil holatiga köra taxminan 9,7 million yevroga teng, uning deyarli törtdan bir qismi aktyorlar haqqiga ketgan. Suratga oliş 1966 yil 20 oktyabrdan 28 dekabrgaça Fransiyaning janubi-ğarbida, asosan Jironda atrofida olib borildi. Şotlandiyaning özida — yaʼni Glazgo yaqinidagi Invererey qişloğida va Edinburgda — faqat boşlanğiç sahna olingan, unda Fantomas Uolter Braun qiyofasida Mak-Reşli qalʼasiga yöl oladi.

Lordning şotland qalʼasi Bordodan taxminan 55 kilometr janubi-şarqda, Mazer qişloğidagi Rokteyad qalʼasidir. «Fantomas Scotland Yardʼga qarşi» bilan birga bu yerda «Böri birodarligi» filmi ham suratga olingan. Qalʼaning içki qismi Sen-Moris studiyasi pavilyonlarida qayta yaratilgan. Ov sahnalari Fontenbl örmonida olingan; ularda Jan Mare özining Sultan ismli oti bilan çopadi, u bu paytga kelib yetti kinofilmda suratga tuşgan edi. Filmda yana quyidagilar ham körinadi: Abbotsinç aeroporti binosi, hozirgi Glazgo xalqaro aeroporti (Peysli, Renfryuşir); London Vest-Endining köçalari va Piccadilly maydoni; hamda Ривер Уолк yölakidan Parlament binosi tomon Temza daryosining manzarasi. Fantomasning xizmatkori fransuz röyxatidagi Morane-Saulnier MS.502 Criquet c/n 389 turistik samolyotini uçirgan, yakuniy sahnada esa «Qizil pelikanlar» otryadining oltita BAC Jet Provost samolyoti iştirok etgan. Dekoratsiyalar uçun javobgar bölgan Maks Dui keyinçalik Jeyms Bond haqidagi filmlardan biri — «Oy poygaçisi» filmi rassomi-qurувçisi böldi. Filmda körsatilgan avtomobillar qatoriga kiradi: Austin A110, A152, FX4; Triumph Herald 1200; Rolls-Royce Silver Cloud III; Citroën DS 19; Ford Model T, Zodiac, Ford Zephyr, Consul Cortina MkI, Consul Corsair, Ford Anglia; Renault 4, 10 Major, R8 Gordini, 1000 kg Fourgon Tôlé Grande Capacité [R2065]; Rover P6 (Rover 2000). Lentada körinadigan boşqa uçiş apparatlari orasida: English Electric F.6 Lightning; Folland Gnat T.1; Hiller UH-12B; Morane-Saulnier MS.502 Criquet, F-BBNP; Vickers 806 Viscount, G-AOYS; hamda ingliz strategik raketasi Blue Streak.

Suratga oliş vaqtida Mare yoshi tufayli tryuklarni bajarişda baʼzi qiyinçiliklarga duç keldi, lekin dublyordan foydalanişni niyat qilmadi. Filmda işlagan tryuk ustasi Klod Karlye esladi: «15 metrli minoraga çiqiş kerak edi, şuning uçun men aytdim: „Qara, Jan, agar unga çiqa olmasang — töxta!“. U esa barça 15 metrga çiqdi. Men va Jan ajoyib narsalarga qodir edik».

Godfrining eski maşinasi qoidaga köra öng tomondan boşqariladigan bölişi kerak edi, çunki Şotlandiyada harakat çap tomonda. Lekin Şotlandiya sahnalari harakati öng tomonda bölgan Fransiyada olinganligi sababli, filmda iştirok etgan avtomobillar çap tomondan boşqariladigan edi.

Uçala film uçun musiqani fransuz bastakori Mişel Man yaratgan.

Parijdagi premyera 1967 yil 16 martda bölib ötdi, Rimda esa öşa yilning 25 avgustida. SSSRda film 1968 yil 8 iyulda prokatga çiqdi (r/u 206668). U «Soyuzmultfilm» studiyasida dublyaj qilingan.

Rus matnining muallifi — Yevgeniy Galperin

Rejissyor — Georgiy Kalitiyevskiy

Tovuş operatori — Georgiy Martinyuk

Muharrir — Zinaida Pavlova

Umuman olganda, Fantomas haqidagi uçinçi filmning seanslariga 3,5 million fransuz va 34,3 million sovet tomoşabini taşrif buyurdi, bu esa filmga oldingi qismlar muvaffaqiyatini takrorlaşga imkon bermadi. 2008 yil 1 martda DVD disklarda, 2012 yil 29 martda «talab böyiça video» xizmatlarida, 2017 yil 10 mayda esa Blu-ray formatida çiqdi.

«Fantomas Scotland Yardʼga qarşi» filmidan söng ijodkorlar «Fantomas Moskvada» (fr. Fantomas à Moscou) davomini suratga olişni rejalaştirgan edi, uning voqealari SSSRda bölişi kerak edi. Uşbu qism ssenariysiga köra, Elen Fantomasning qizi bölib çiqadi. Lekin törtinçi film heç qaçon ekranga çiqmadi: moliyalaştiriş bilan boğliq qiyinçiliklar yuzaga keldi. Bundan taşqari, Jan Mare va Lui de Fyunes bir suratga oliş maydonçasida birga işlaşni istamay, bir-biri bilan kelişa olmadi. Mare uçinçi film seansiga Parijdagi kinoteatrda taşrif buyurib, filmni «Komissar Jyuv Scotland Yardʼga qarşi» deb ataş kerak edi, deb ğazab bilan aytdi va Andre Hunebelle davom ustida qaçon işni boşlaş mumkinligi haqidagi savoliga qatʼiy «heç qaçon» deb javob berib, suhbatni şu bilan yakunladi. Loyihaning yopilişiga sabab bölgan omillardan biri, şuningdek, bir vaqtning özida Fantomas va Fandorni öynagan Marening yaşil grim va rezina niqoblarga bölgan nafratida ham edi, çunki bular uning yuzida allergiya keltirardi.