Forbidden Games

Jorj Pujuli — Mişel Dolle

Brijit Fossey — Polett

Amedeo — Fransis Gard

Loransi Badi — Berta Dolle

Suzanna Kurtal — xonim Dolle

Madlen Barbulé — Qizil Xoç rohibasi

Lusien Yubert — ota Dolle

Jak Marén — Jorj Dolle

Dastlab fransuz prodyuseri Robert Dorfman uç rassom tomonidan turli rejissyorlar suratga olgan uç novelladan iborat film çiqarişni rejalaştirgan edi, ammo moliyaviy qiyinçiliklar tufayli faqat «Taqiqlangan öyinlar» novellasi suratga olindi (1951-yil mart-aprel), undan keyin esa töliq metrajli film yaratişga qaror qilindi. Novellani töliq metrajgaça çöziş uçun suratga oliş guruhi materialning bir qismini qöşimça suratga olişga majbur böldi (1952-yil sentyabr). Bir yil içida asosiy rollarni ijro etgan bolalar ança ulğayib qoldi, ayrim manzaralar ham özgardi, ammo Rene Clément va uning jamoasining mahorati tufayli tomoşabinlar buni sezmadi. Film kinokartinani moliyalaştirgan kompaniyaning bankrot bölişi tufayli surunkali mablağ yetişmovçiligi şaroitida suratga olindi.

Sorbonnada ötkazilgan «Kinematografik ijodkorlik» mavzusidagi konferensiyada Rene Clément film suratga olişda qöllagan usullari haqida gapirib berdi, bu kinoşunoslarga ularni hujjatli filmlar ustida işlaş usullari bilan taqqoslaş imkonini berdi. Xususan, uning rejissyor ssenariysida «ehtiyot uçun» «kutilmagan tuzatişlar» kiritiş uçun keng hoşiyalar qoldirilgan. Bu rejissyor ssenariysida har bir sahna faqat bitta «raqam»ga ega bölib, bu ijroçilarga katta erkinlik berardi.

Filmni suratga olişda rejissyor yarim hujjatli rekonstruksiya uslubida, haqiqiy voqealarni hayotga eng yaqin şaklda körsatişga, şu bilan birga sentimentallik va patetikadan qoçişga intildi. Şunday qilib, Clément suratga oliş ötkaziladigan qişloqda yaşadi; u aktyorlarni dehqonlar bilan suhbatlaşib, ularning işini kuzatib, xarakterli harakatlarini örganib, fermalarni aylanib çiqqanidan keyin tez-tez maşq qildirardi va şu tariqa ularni haqiqiylik «etaloni» sifatida namuna qilib körsatardi. Bu harakatlarni suratga oliş vaqti kelganda niyatlarni aniqlaştirişda köpinça tasodiflar yordam berardi, filmdagi köplab sahnalar esa kutilmagan holatlar va suratga oliş maydonçasidagi improvizatsiyaga qarzdor. Clément filmda «temir dramaturgiya»dan voz keçadi va rejissyor ssenariysida hayotiy şaroitlar taʼsiri bilan boğliq «kutilmagan tuzatişlar» uçun keng hoşiyalar qoldiradi.

Tanqidçilar Clément öz filmlarini şunçalik hujjatli aniqlik va işonçlilik bilan suratga olganini, davr ruhini şunçalik yaxşi yetkazganini taʼkidlaganki, hatto u badiiy filmlar suratga olganda ham uni, avvalo, «hujjatga sodiq» rejissyor deb hisoblaşgan. Masalan, uning harbiy mavzudagi boşqa filmi «Relslardagi jang» dastlab hujjatli film sifatida öylangan bölib, Pyer Leproonning taʼrifiça, «badiiy-hujjatli» janrda suratga olingan, bu rejissyorning xarakterli uslubiga kiradi. Leproonning fikriça, rejissyorning individual uslubi uçun quyidagilar xosdir: «katta epizodlar tomoşabinni yoki mavzuning keskin qarama-qarşiliklari bilan, yoki sof kinematografik lirizm bilan hayratga solişi kerak bölgan „zarbali“ bölaklarga bölinadi», bu ayniqsa «Relslardagi jang» va «Taqiqlangan öyinlar»da yaqqol seziladi. Bu kartinada Clément öyin qismini ham «muvaffaqiyatli ravişda» hujjatga uslublaştiradi, uni saqlanib qolgan kinoxronikaning bir neça kadri bilan töldiradi.

Rejissyor ijodida katta va alohida örin egallagan harbiy mavzudan taşqari, u bu yerda öziga alohida hayajon bilan munosabatda bölgan mavzuga — bolalik mavzusiga ham murojaat qilgan. Clément filmi anʼanaviy fransuz bolalik haqidagi filmlaridan keskin farq qiladi, ular mажor ohangda optimistik, taʼsirçan va tegişli manzaralarni tasvirlaydi: «Kiçkina qahramonlari — Polett va Mişelning bolaligi uruş tufayli buzilgan va ezilgan. Ular ertaklarda yanada fantastik dahşatlarni izlamaydi, balki ularni öqlar yoğilayotgan yöllarda topadi». Uruş dahşatlari va qiyinçiliklari taʼsiriga duçor bölgan bolalar psixikasi kattalar dunyosining xunuk körinişlari tomonidan yana bir zarba oladi. Clément bu haqda şunday degan:

Mixail Trofimenkovning fikriça, Clémentning bu kartinasi — «uruşning bolalar psixikasiga vayronkor taʼsiri haqidagi ança qöpol şakllantirilgan fikr», unda ekrandagi «hayvonlar, afsuski, tirik körinadi, dehqonlar ham, nimagadir, bolalar öz öyinlari uçun qabristondagi deyarli barça xoçlarni öğirlaganidan norozi».

Tanqidçilar filmning boş qahramonlarini ijro etgan bolalarning yoşiga nisbatan katta, organik aktyorlik öyinini qayd etdi: «Kiçkina Brijit Fossey özining ajoyib grimasalari va quşdek yengilligi bilan, qattiqqöl va mehribon Jorj Pujuli esa bolalik obrazlarini bequsur qayta yaratadi».

Konservativ doiralar tomonidan kartinadagi göyo bölgan sinizm, dehqonlar hayoti va xarakterlarining bezaksiz va idealizatsiyasiz tasviri, «muqaddaslikni masxara qiliş» va antiklerikal hujumlar qattiq tanqid qilindi, bularning köpini Jak Lursel ssenariyçilarning taʼsiriga boğlaydi. Lursel uruş rejissyor ijodida markaziy örinlardan biri ekanini qayd etib, «ammo uning mavjudligi heç qaçon bu filmdagidek kuçli sezilmagan, bu yerda uruş bir vaqtning özida allegorik va realistik şaklga ega bölgan» deb yozgan:

Luis Buñuel öziga yoqqan filmlarni sanaganida, bu Clément kartinasini boşqalar qatorida tilga olgan.

Kartina köplab milliy mukofotlar va kinofestivallar sovrinlarini qölga kiritdi.

1952 — Venetsiya kinofestivalining «Oltin şer» mukofoti.

1952 — Kann kinofestivalining «Katta mustaqil mukofoti».

1952 — AQŞning Milliy kinotanqidçilar kengaşi versiyasi böyiça eng yaxşi çet el filmlari röyxatiga kirişi.

1952 — Nyu-York kinotanqidçilar jamiyatining eng yaxşi çet tilidagi film uçun mukofoti.

1953 — eng yaxşi çet tilidagi film uçun faxriy «Oskar».

1954 — eng yaxşi çet el filmi uçun «Kök lenta» mukofoti.

1954 — «Kinema Dzyumpo» jurnalining eng yaxşi çet el filmi uçun mukofoti.

1954 — eng yaxşi film uçun BAFTA mukofoti.

1954 — eng yaxşi Yevropa filmi uçun «Bodil» mukofoti.

1955 — eng yaxşi adabiy manba uçun «Oskar» mukofotiga nominatsiya (Fransis Boyer).