Gandhi

«Gandi» (ingl. Gandhi) — Richard Attenborough suratga olgan, 1982-yilgi biografik film. Film Mahatma Gandining hayotini hikoya qiladi. Gandi XX asrning birinçi yarmida Hindistondagi Britaniya mustamlakaçiligiga qarşi zöravonliksiz qarşilik harakatining yetakçisi va mafkuraçisi bölgan.

Film Britaniya kino instituti tomonidan tuzilgan «100 ta eng yaxşi film» röyxatida 34-örinni egalladi hamda 8 ta «Oskar» mukofotiga sazovor böldi.

Richard Attenborough filmni suratga olişga bir neça marta urinib körgan. 1952-yilda Gabriel Pascal Hindiston Boş vaziri Javaharlal Neru bilan Gandi hayoti haqida film yaratiş böyiça kelişuv imzoladi. Ammo 1954-yilda Pascal vafot etdi va suratga oliş amalga oşmadi.

1962-yilda Attenboroughga hind kelib çiqişli davlat xizmatçisi va Gandining sadoqatli izdoşi Motilal Kotari murojaat qildi. Kotari Attenboroughni Gandi haqidagi film suratga oliş masalasini muhokama qiliş uçun uçraşişga köndirdi. Attenborough rozi böldi va keyingi 18 yilni filmni suratga olişga harakat qilib ötkazdi. U Boş vazir Neru va uning qizi Indira Gandi bilan uçraşdi. Neru filmni maʼqullab, uni işlab çiqarişni qöllab-quvvatlaşga vaʼda berdi, lekin 1964-yilda vafot etdi.

David Lean va Sam Spiegel «Kvay daryosidagi köprik» ustida işni tugatgaç, Gandi haqida film yaratişni rejalaştirgan edi, lekin «Arabistonlik Lourens» foydasiga bu loyihadan voz keçişdi. Richard Attenborough 1960-yillarning oxirida Leandan yordam söradi. Lean loyihada iştirok etişga rozi bölib, Attenboroughga boş rolni taklif qildi, ammo keyinroq yana loyihadan çiqib, «Raiyanning qizi» filmini suratga ola boşladi.

Attenborough 1976-yilda Warner Brothers qöllab-quvvatlaşi bilan loyihani qayta tiklaşga urindi. Prodyuser Rani Dube Boş vazir Indira Gandini filmni moliyalaştiriş uçun 10 million dollar ajratişga köndirdi. Nihoyat, 1980-yilda tayyorgarlik yakunlandi.

Suratga oliş 1980-yil 26-noyabrda boşlanib, 1981-yil 10-mayda tugadi. Baʼzi sahnalar Bihardagi Koyilvar köprigi yaqinida suratga olingan. Ginnes rekordlar kitobining maʼlumotlariga köra, dafn marosimi sahnasida 300 000 dan ortiq statist iştirok etgan — bu boşqa har qanday filmdagidan köp.

Suratga olişga tayyorgarlik davrida Gandi rolini kim ijro etişi haqida köplab taxminlar bölgan. Tanlov hind ildizlariga ega Ben Kingsleyʼga tuşdi.

Filmning premyerasi 1982-yil 30-noyabrda Hindistonning Nyu-Dehli şahrida bölib ötdi. Ikki kundan söng, 2-dekabrda, London, Leyster-skveridagi Odeon kinoteatrida şahzoda Çarlz va malika Diana iştirokida premyera bölib ötdi. 1982-yil 8-dekabr, çorşanba kuni film AQŞda çeklangan tirajda çiqarildi.

Film birinçi beş kunlik prokatida Şimoliy Amerikaning törtta kinoteatrida 183 583 dollar yiğdi. Filmning davomiyligi tufayli uni kuniga faqat uç marta namoyiş etiş mumkin edi. AQŞ va Kanadada film 52 767 889 AQŞ dollari yiğib, 1982-yilda kassa daromadi böyiça 12-örinni egalladi.

Jahon prokatida film 75 000 000 dollar yiğdi. U yil davomida Şimoliy Amerikadan taşqarida eng köp daromad keltirgan uçinçi film böldi.

Buyuk Britaniyada film 7 700 000 funt sterling yiğdi. Film inflyatsiyani hisobga olgan holda, barça vaqtlardagi eng köp daromad keltirgan britaniyalik mustaqil filmlar önligiga kiradi.

Hindistonda film barça vaqtlardagi eng kassa filmlaridan biriga aylandi va 1 milliard rupiyadan ortiq daromad keltirdi. Bugungi valyuta kursi böyiça bu summa 14 900 000 dollarga teng.

«Goldcrest Films» filmga 5 076 000 funt sterling sarmoya kiritdi, daromadi esa 11 461 000 funt sterlingni taşkil etdi.

Film asosan ijobiy şarhlarga sazovor böldi.

Filmga salbiy munosabatda bölganlar orasida tarixçi Lourens Jeyms bor. U filmni «sof agiografiya» deb atadi. Antropolog Axil Gupta esa film «tarixni yuzaki va çalğituvçi talqin qilişdan aziyat çekadi», deb taʼkidladi.

Film ayrim öng qanot şarhlovçilari tomonidan ham tanqid qilingan. Ularga filmdagi zöravonliksizlik tarğiboti yoqmagan. Ular orasida Pat Buçanan, Emmett Tyrrell va Richard Grenier bor.

Rojer Ebert filmga tört yulduz qöyib, uni «ajoyib tajriba» deb atadi va 1983-yilning eng yaxşi filmlari önligida beşinçi öringa joylaştirdi.

«Newsweek» jurnalida Jek Kroll: «Albatta köriş kerak bölgan juda kam filmlar bor. Richard Attenboroughning «Gandi» filmi ulardan biridir», deb yozdi.

1982 — AQŞ Milliy kino tanqidçilari kengaşining 2 ta mukofoti: eng yaxşi film, eng yaxşi erkak roli (Ben Kingsley).

1983 — 8 ta «Oskar» mukofoti: eng yaxşi film (Richard Attenborough), eng yaxşi erkak roli (Ben Kingsley), eng yaxşi rejissyorlik (Richard Attenborough), eng yaxşi badiiy yönaliş/dekoratsiya (Stuart Craig, Bob Laing, Michael Seerton), eng yaxşi operatorlik ishi (Billy Williams, Ronnie Taylor), eng yaxşi kostyum dizayni (Bhanu Athaiya, John Mollo), eng yaxşi montaj (John Bloom), eng yaxşi asl ssenariy (John Briley).

1983 — 5 ta «Oltin globus» mukofoti: eng yaxşi erkak roli (drama) (Ben Kingsley), eng yaxşi rejissyor (Richard Attenborough), eng yaxşi ssenariy (John Briley), eng yaxşi xorijiy film, yilning erkak kaşfiyoti (Ben Kingsley).

1983 — 5 ta BAFTA mukofoti: eng yaxşi film (Richard Attenborough), eng yaxşi rejissyorlik (Richard Attenborough), eng yaxşi erkak roli (Ben Kingsley), yilning erkak kaşfiyoti (Ben Kingsley), eng yaxşi ikkinçi darajali ayol roli (Rohini Hattangadi).

1983 — «Donatello Dovudi» 3 ta mukofoti: «Yevropa Dovudi», eng yaxşi xorijiy film va eng yaxşi xorijiy film prodyuseri (barçasi — Richard Attenborough).

1983 — AQŞ Rejissyorlar gildiyasining badiiy film uçun eng yaxşi rejissyorlik mukofoti (Richard Attenborough).

1983 — «Oskar» mukofotiga 3 ta nominatsiya: eng yaxşi grim (Tom Smith), eng yaxşi musiqa (Ravi Şankar, George Fenton), eng yaxşi ovoz (Jerry Humphries, Robin ÖDonoghue, Jonathan Bates, Simon Kaye).

1983 — BAFTA mukofotiga 11 ta nominatsiya: eng yaxşi operatorlik ishi (Billy Williams, Ronnie Taylor), eng yaxşi kostyum dizayni (Bhanu Athaiya, John Mollo), eng yaxşi montaj (John Bloom), eng yaxşi grim (Tom Smith), eng yaxşi badiiy yönaliş (Stuart Craig), eng yaxşi musiqa (Ravi Şankar, George Fenton), eng yaxşi ssenariy (John Briley), eng yaxşi ovoz (Jerry Humphries, Robin ÖDonoghue, Jonathan Bates, Simon Kaye), eng yaxşi ikkinçi darajali erkak roli (Edward Fox va Roşan Seth), eng yaxşi ikkinçi darajali ayol roli (Candice Bergen).

1984 — «Grammy» mukofotiga eng yaxşi asl saundtrekli albom nominatsiyasi (Ravi Şankar, George Fenton).