Garm Hava

Film Ismat Çuğtayning hikoyasi asosida, taniqli urdu şoiri va qöşiqlar muallifi Kaifi Azmi tomonidan moslaştirilgan. Asl hikoya böliniş girdobida qolgan stansiya nazoratçisi haqida bölgan, Kaifi Azmi esa filmga poyabzal işlab çiqariş fabrikasi işçilari kasaba uyuşmasi rahbari sifatidagi öz tajribasini olib kirgan. U filmning boş qahramoni kasbini özgartiribgina qolmay, uni film hissiy girdobining markaziga qöygan, u öz rözğorining (poyabzal işlab çiqariş) va oilasining tez parçalanişini kuzatadi. Şu tariqa böliniş fojiasi asl hikoyaga nisbatan şaxsiy tus oladi, asl hikoyada esa qahramon döstlari va oilasining köçib ketişini şunçaki kuzatuvçi sifatida tomoşa qiladi. Bu filmning asosiy maqsadini amalga oşirdi: heç kim iştirok etmagan katta siyosiy qarorning insoniy oqibatlarini körsatiş. Film rejissyori M. S. Sathyuning sözlariga köra: «Garm Havada men aslida siyosatçilarning öyinlarini foş qilmoqçi edim... Hindistonda bölinişni haqiqatan istagan qançamiz bor edi? Unga qarang, u qanday azob-uqubatlarga sabab böldi».

Ssenariyni Kaifi Azmi va Sathyuning xotini Şama Zaydi birgalikda yozgan, dialoglarni esa Kaifi Azmi qöşgan.

Film Kaifi Azmining sheʼri (şairi) bilan yakunlanadi:

Badar Begum — Salim Mirza, Halim Mirza va Axtar Begumning onasi.

Balraj Sahni — Salim Mirza (Balraj Sahni bu film çiqişidan oldin vafot etgan).

Şavkat Azmi — Jamila, Salimning xotini.

Gita Siddharth — Amina, Salimning qizi.

Abu Siwani — Baqar Mirza, Salimning katta öğli.

Faruq Şayx — Sikandar Mirza, Salimning kiçik öğli.

Dinanath Zutşi — Halim Mirza, Salim Mirzaning akasi. U musulmon siyosatçi.

Jamal Hoşmi — Kazim Mirza, Halim Mirzaning öğli va şuning uçun Aminaning amakivaççasi. U uning birinçi sevgilisi.

Ramma Bains — Axtar Begum, Salim Mirzaning singlisi, Fakruddinning xotini, Baqarning xotinining va Şamşad Miyonning onasi.

Yunus Parvez — Fakruddin, Axtar Begumning eri, Baqarning xotinining va Şamşad Miyonning otasi.

Jalol Agha — Şamşad Miyon, Axtar Begumning öğli va şuning uçun Aminaning amakivaççasi. U uning ikkinçi sevgilisi.

A. K. Hangal — Ajmani sohib, Pokistondan kelgan hind qoçqini. U keng fikrli odam, Salimning biznes hamkori va dösti.

Rajendra Raghuvanşi — Salim Mirzaning tonga (ot arava) haydovçisi.

Gulşan Verma — Gulşan Verma.

Vikas Anand.

Film yozuvçi-ssenariyçi Ismat Çuğtayning naşr etilmagan qisqa hikoyasi asosida yaratilgan bölib, keyinçalik uni Kaifi Azmi va Şama Zaydi moslaştirgan. Çuğtay ularga hikoyani aytib bergan, bu hikoya uning öz qarindoşlarining böliniş davridagi kuraşlaridan olingan, ulardan baʼzilari keyin Pokistonga köçib ketgan. Ssenariy işlab çiqilayotganda şoir-qöşiqçi Azmi Agradagi tajribasini va mahalliy charm sanoatini ham qöşgan. Keyinroq u dialoglarni ham yozgan.

Film Agra şahrida, şuningdek Fatehpur Sikri hududida haqiqiy joylarda suratga olingan. Mavzusining bahsliligi tufayli mahalliy aholi tomonidan takror-takror norozilik bildirilgani sababli, asl joylardan eʼtiborni çalğitiş uçun turli joylarga plyonkasiz, böş kameralar bilan soxta ikkinçi guruh yuborilgan. Filmning tijorat prodyuserlari jamoatçilik va hukumat noroziligidan qörqib, dastlab orqaga çekinganidan keyin, «Film Finance Corporation» (FFC), hozirgi National Film Development Corporation (NFDC) aralaşib, 250 000 rupiy mablağ ajratgan. Sathyu byudjetning qolgan 750 000 rupiyini döstlaridan qarz olgan. Filmni hamprodyuser va operator sifatida Işan Arya suratga olgan, u reklama roliklaridan keyin özining badiiy filmi debyutini qilgan, dösti Homi Setnaning işlatilgan Arriflex kamerasidan foydalangan. Sathyu yozuv uskunalariga pul topa olmagani uçun film ovozsiz suratga olingan, joy tovuşlari va ovozlar esa postprodaksiyada dublyaj qilingan. Şama Zaydi kostyum va işlab çiqariş dizaynerligini ham bajargan.

Sathyu uzoq vaqt çap qanot Hind xalq teatri assotsiatsiyasi (IPTA) bilan hamkorlik qilgan, şu sababli filmdagi aksariyat rollarni Dehli, Mumbay va Agradagi IPTA truppalarining sahna aktyorlari ijro etgan. Oila boşliği Salim Mirza rolini Balraj Sahni ijro etgan, u ham IPTA orqali Sathyuga taniş bölgan, bu uning sönggi muhim kino roli bölgan va köpçilikning fikriça, eng yaxşi ijrolaridan biri hisoblanadi. Uning xotini rolini film ssenariyçisi Kaifi Azmining rafiqasi Şavkat Azmi ijro etgan, u ham IPTA bilan boğliq edi. Huquq talabasi bölgan, Mumbayda öşa vaqtgaça IPTA spektakllarida kiçik rollar öynagan Faruq Şayx Sikandar rolida kino debyutini qilgan. Balraj Sahnining onasi rolini avval taniqli xonanda Begum Axtarga taklif qilişgan, u rad etgan, keyin rolni Badar Begum ijro etgan. Mirzalar qasrining joyi Peepal Mandidagi R. S. Lal Mathurning eski haveli (anʼanaviy hind uyi) bölgan, u butun guruhga suratga oliş davomida yordam bergan. Mathur Sathyuga Badar Begumni şahardagi fohişa uyidan topişda yordam bergan. Öşa vaqtda Badar Begum 70 yoşlarda bölib, katarakta tufayli deyarli kör edi. Biroq, ön olti yoşida u hind filmlarida işlaş uçun Bombayga qoçib ketgan, ammo tez orada pulsiz qolib, faqat Wadia Movietone filmida statist bölib işlay olgan. Pulni u Agraga qaytiş uçun işlatgan va oxir-oqibat şaharning qizil çiroqli tumanida fohişa uyini boşqarib qolgan. Uning ovozi keyinçalik aktrisa Dina Pathak tomonidan dublyaj qilingan. Filmning boş aktyori Balraj Sahni esa filmga dublyaj qilişni tugatgan ertasi kuni vafot etgan. Saundtrekka Varsi birodarlardan Aziz Ahmad Xon Varsining «Maula Salim Çişti» qavvalisi ham kiritilgan.

Sarlavha 1947-yilda Hindiston bölinganidan keyingi yillarda, ayniqsa film boşlanadigan Mahatma Gandi öldirilganidan keyin, Şimoliy Hindiston böylab insoniylik va vijdonni uçirib ketgan kommunalizm, siyosiy taʼassub va murosasizlikning kuydiruvçi şamollariga işora qiladi. Prologda şoir Kaifi Azmi mavzuni umumlaştiruvçi bir baytni (sheʼr misralarini) keltiradi. Tarjimasi: «Gitani ham, Qurʼonni ham heç kim tinglamaydi, dahşatga tuşgan vijdon u yerda ham, bu yerda ham edi.» Xuddi keksa onasi yoş kelin bölib kelgan ajdodlar haveli(sidan)dan ketişni istamagani kabi, uning öğli, boş qahramon Salim Mirza ham yangi Hindistonga bölgan işonçini saqlab qolmoqda. Uning poyabzal işlab çiqariş biznesi yangi, kommunal zaharlangan muhitda azob çekmoqda, uy-havelisini sotib, ijaraga olingan uyga köçişga majbur bölgan, u dunyoviylik va idealizmga bölgan işonçini saqlab qoliş uçun kuraşadi.

Çiqişidan oldin Markaziy Hind senzura kengaşi (Central Board of Film Certification) jamoaviy ğalayonlardan qörqib, film çiqişini sakkiz oy töxtatib turgan, ammo filmning rejissyori öz talabida turib, filmni hukumat amaldorlariga, rahbarlarga va jurnalistlarga körsatgan. Nihoyat film ham tanqidiy, ham tijorat jihatdan muvaffaqiyat qozongan holda çiqarilgan.

Film dastlab Bangalordagi ikkita kinoteatrda — Sagar va Sangeeth kinoteatrlarida namoyiş etilgan. Bu kinoteatrlarda ijobiy qabul qilinişi keyingi butun mamlakat böylab keng tarqalişiga yöl oçgan. Hindistondagi premyera 1974-yil aprelda Mumbayning Kolaba tumanidagi Regal kinoteatrida bölgan. Biroq Shiv Sena partiyasi rahbari Bal Takeray premyera ötkazilişi kerak bölsa, kinoteatrni yoqib yuborişi bilan tahdid qilgan, filmni «musulmonparast» va «Hindistonga qarşi» deb atagan. Premyera kunida Takeray tuşdan keyin filmning maxsus namoyişiga kelişga köndirilgan va şundan keyin filmni namoyiş etişga ruxsat bergan. Keyinçalik film Hindiston böylab çeklangan miqyosda tarqatilgan. Ajablanarlisi, 1974-yilgi Milliy kino mukofotlarida u «Milliy integratsiya haqida eng yaxşi badiiy film» uçun Nargis Dutt mukofotiga sazovor bölgan.

Bugungi kunda u bahsli masalani nozik yondaşuv bilan yoritgani uçun eʼtirof etiladi, bunday mavzu bir neça hind filmlarida kötarilgan. Boşqa muhim filmlarga Kartar Singh (1959, Pokiston filmi), Manmohan Desaiyning Çhalia (1960), Yash Çopraning Dharmputra (1961), Govind Nihalaniyning Tamas (1986), Pamela Roksning Train to Pakistan (1998), Manoj Punjning Şaheed-e-Mohabbat Boota Singh (1999) va Çandra Prakaş Dvivedining Pinjar (2003) filmlari kiradi.

2009-yilda Puna şahridagi Cameo Studiosʼda filmni xususiy mablağ hisobiga restavratsiya qiliş işlari boşlangan. Keyinçalik restavratsiya byudjeti 10 million rupiydan oşgan. Restavratsiyani Mumbayning Filmlab studiyasi (janob Ujval Nirgudkar) bajargan, ovoz sifatini yaxşilaşni esa AQŞ, Los-Anjelesdagi Deluxe Laboratories amalga oşirgan. Jarayonga asl saundtrekni tiklaş ham kirgan va u uç yildan ortiq vaqt olgan. Nusxa 2014-yil 14-noyabrda Hindistonning sakkiz yirik şahridagi 70 ta ekranda qayta prokatga çiqarilgan.

1974: Eng yaxşi çet el filmi uçun Oskar mukofotiga Hindiston tomonidan taqdim etilgan nomzod.

1974: Kann kinofestivali: Oltin Palma — «Musobaqada» bölimida nomzod.

1974: «Milliy integratsiya haqida eng yaxşi badiiy film» uçun Nargis Dutt mukofoti.

1974: «Eng yaxşi hikoya» uçun Milliy kino mukofoti.

1975: Filmfare mukofoti — eng yaxşi dialoglar uçun: Kaifi Azmi — ğolib.

1975: Filmfare mukofoti — eng yaxşi ssenariy uçun: Şama Zaydi, Kaifi Azmi — ğolib.

1975: Filmfare mukofoti — eng yaxşi hikoya uçun: Ismat Çuğtay, Kaifi Azmi — ğolib.