Goodfellas

«Goodfellas» — Amerikalik badiiy film, kriminal drama janrida, rejissyor Martin Scorsese tomonidan suratga olingan. Premyerasi 1990-yilda bölib ötdi. Film real voqealarga asoslangan. Boş rollarni Robert De Niro Jimmy Conway obrazida, Ray Liotta esa Henry Hill obrazida ijro etgan. Film Nicholas Pileggining «Wiseguy» romani asosida suratga olingan.

Film Don Korleone haqidagi filmlar seriyasining uzoq kutilgan davomi «The Godfather Part III» bilan bir yilda dunyo ekranlariga çiqdi, biroq aynan «Goodfellas» gangster janrining muhim asarlari orasida uzoq vaqt etakçi mezonni belgiladi. Filmning ulkan muvaffaqiyati keyingi ikki ön yillikka mafiyaga bölgan qiziqişni qayta jonlantirdi. Bugungi kunga qadar «Goodfellas» Martin Scorseseʼning eng yaxşi filmlaridan biri hisoblanadi. Buning sababi uning rejissyorlik uslubidagi köplab etalon elementlarda: Thelma Sçoonmakerning montajida, maşhur musiqadan foydalanişda, tabiiy aktyor öyinida va personajlar gaplaşadigan, haddan taşqari qöpol, lekin şeʼriy tilda.

Film beşta BAFTA mukofotiga sazovor böldi (jumladan, «Eng yaxşi film», «Eng yaxşi rejissyorlik» va «Eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy» nominatsiyalarida), Moskva xalqaro kinofestivalining mukofotini va «Oskar» mukofotini oldi. «Oskar» mukofoti Joe Pesciga «Eng yaxşi ikkinçi darajali erkak roli» nominatsiyasida topşirildi. Bitta haykalça bilan birga, film yana beş nominatsiyada tanlovga tuşgan, jumladan, «Yilning eng yaxşi filmi» nominatsiyasida.

«Pul rangi» filmi suratga olinayotgan vaqtda, 1985-yilda Çikagoda Martin Scorsese kriminal jurnalist Nicholas Pileggining «Wiseguy» kitobiga bağişlangan retsenziyaga duç keldi, u The New York Times gazetasida çop etilgan edi. Pileggi romanida haqiqatda mavjud bölgan mafiya askari Henry Hillning yuksalişi va karyerasining qulaşini tasvirlagan. Kitob hali kitob dökonlariga ham yetib bormagan edi, lekin Scorsese bir neça qönğiroq qilib, Simon & Sçuster naşriyotidan romanning bir neçta nusxasini oldi.

Rejissyor kitobni öqiy boşlaşi bilanoq, uning ekranlaştiriş uçun ulkan salohiyatga ega ekanini tuşundi. Scorsese kitobda tasvirlangan joylar öziga juda taniş ekanini bilib, hayratga tuşdi, çunki u Nyu-Yorkning mahallalaridan biri bölgan Kiçik Italiyada ulğaygan edi.

Rejissyor kelajakdagi filmni 16 millimetrlik kinoplyonkaga olişni rejalaştirgan edi, şunda hujjatli film effektini iloji boriça aniq yaratiş mumkin böladi. Ssenariyga köra, film tomoşabinni mafiyaning 30 yillik tarixi böylab olib ötişi kerak edi. Scorsese şunday degan:

Bu ğoyadan ilhomlangan Scorsese darhol Pileggiga uning New York jurnali tahririyatidagi ofisiga qönğiroq qildi. Yozuvçi binoda yöq edi, şuning uçun rejissyor uning kotibiga Pileggi albatta unga qönğiroq qilişi kerakligini aytdi. Tahririyatga kelgan Pileggi öz ish joyida kotibini topmadi, ammo Scorsese unga qönğiroq qilganini yozgan qoğozni topdi. Yozuvçi bunga işonmadi va qoğozni axlat qutisiga taşladi, öylaganidek, bu hamkasbi, kino tanqidçisi Devid Denbining hazil-mutoyibasi edi. Qönğiroqni kutmagan Scorsese Pileggining uyiga bordi va unga kitobini yillar davomida izlaganini aytdi. Bunday eʼtirofni kutmagan Pileggi uning bilan uçraşişni butun umri davomida kutganini aytdi va öz romanini ekranlaştirişda faqat uni rejissyor sifatida körişni istaşini bildirdi.

Kelgusi filmning prodyuseri Scorsesening eski tanişi Irwin Winkler böldi, u rejissyorning «New York, New York» va «Raging Bull» filmlarini allaqaçon prodyuser qilgan edi. Scorsese ssenarist örniga boşidanoq kitob muallifi Nicholas Pileggini körmoqçi edi. Yozuvçi ssenariy yoziş asoslarini deyarli bilmasdi, ammo rejissyor unga bu işning asoslarini örgatdi. Ssenariyning dastlabki eskizlarida voqea xronologik tartibda bayon etilgan edi, ammo keyinçalik Scorseseʼga tomoşabinni «ilintiriş» uçun filmning boşida Billy Batts öldiriliş sahnasini albatta qöyiş kerak degan fikr keldi.

Loyiha Scorsesening boşqa rejalaştirilgan filmlarning suratga olinişi bilan band bölgani uçun bir neça yilga keçiktirildi. Bu muddat ötgaç, rejissyor gangster filmlariga qaytiş kerakmi-yöqmi, deb öylay boşladi. Şu vaqtda u ssenariyning yakuniy variantini taniqli kinorejissyor va ssenarist Michael Powellga köz yugurtirib çiqiş uçun berdi. Öşa paytda Powell Scorsese ilhomlantirgan musalar biri bölgan montajçi Thelma Sçoonmakerga uylangan edi. Scorsesening gangster janriga bunçalik noyob va yangiça yondaşuvi bilan tanişgaç, er-xotin rejissyorni filmni suratga oliş zarurligiga işontirdi. «Bu hayratlanarli ssenariy, u ajoyib film yaratişga yordam beradi», — deb yozdi Powell Scorsesega yozgan maktubida.

Tört yillik tayyorgarlikdan söng Scorsese nihoyat özi uçun suratga olişga tayyor ekanini tan olişi mumkin edi. U birinçi navbatda kelajak filmning işçi nomini özgartirmoqçi böldi. «Wiseguy» nomi allaqaçon telesериал va Brian De Palmaning komediyasi tomonidan işlatilgani uçun Scorsese filmni «Goodfellas» deb nomlaşga qaror qildi. Köp ötmay u yana bir muammoga duç keldi: Warner Bros. kinokompaniyasi yetakçi rollardan birida birorta Gollivud super yulduzi bölmasa, filmni prodyuser qilişdan boş tortdi. Şunda Scorsese yaqin dösti Robert De Nironi esladi, unga ssenariyni körsatdi va Jimmy Conway rolini kim ijro etişini söradi. De Niro öqib çiqib: «Özim», — deb javob berdi. Warner Bros. filmni işlab çiqiş uçun 26 million dollar ajratişga rozi böldi.

Keyingi bosqiçda Henry Hill rolidagi kasting ötkazildi. De Niro bu yerda ham Scorsesega yordam berdi va «„Yovvoyi yurak“ filmidagi yigit» deb atagan — Ray Liottani tavsiya etdi. Maʼlum bölişiça, Liotta Pileggining kitobini allaqaçon öqigan edi va rolga şunçalik kirib olgan ediki, göyo heç qaçon obrazdan çiqmagandek edi.

Henryning xotini Karen Hill rolini Scorsese Lorraine Braccoga möljallagan edi. Öşa paytda u rejissyorning yaqin dösti, aktyor Harvey Keitelga turmuşga çiqqan edi va rejissyorning «Ish vaqtidan keyin» qora komediyasidagi rollardan biriga sinovdan ötgan edi. Bracco rolga mos kelişini aniqlaş uçun Scorsese uni va Ray Liottani öz kvartirasiga taklif qildi, u yerda ular uç soatlik suhbat ötkazdilar. Suhbat tugagaç, rejissyor uni Karen rolini tasdiqladi.

Filmning eng esda qolarli va jozibali personaji bölgan Joe Pesci keyinçalik Scorsese aktyorlarga töliq harakat erkinligi va improvizatsiya imkoniyatini berganini tan oldi. Nihoyat, filmning özi 1989-yilning bahor va yozida qisman Nyu-Yorkning Queens tumanida, qisman esa Long-Aylendda suratga olindi.

Film dunyo kinotanqidçilarining aksariyati tomonidan ijobiy qabul qilindi, ularning köpçiligi uni yil eng yaxşi filmlari röyxatida birinçi öringa qöydi. Film gangster kinosining mutlaq klassikasi va rejissyorlikning mukammal namunasi sifatida tan olindi. Rotten Tomatoes saytida filmning maʼqullaş reytingi 97 % ni taşkil etadi.

«Martin Scorsese qöli tegkan eng nafis asarlardan biri bölişi mumkin» — Jonathan Rosenbaum, Chicago Reader

«Şafqatsiz, uslubli, gipnotik va jozibali — „Goodfellas“ hamon Scorseseʼning eng yaxşi filmi bölib qolmoqda» — Glenn Abel, The Hollywood Reporter

«„Goodfellas“ şunday körinadi va şunday eşitiladiki, bu hammasi mutlaqo işonçli deb işonasan» — Vincent Canby, The New York Times