Suğur kuni

«Groundhog Day» (Groundhog Day) — Amerika komediya filmi. Uni rejissyor Harold Ramis Danny Rubinning ssenariysi asosida suratga olgan. Bu Harold Ramis va Bill Murrayning oltinçi birgalikdagi filmi edi, şundan keyin ijodiy duet tarqalib ketdi. Kartina eng yaxşi ssenariy uçun BAFTA mukofotini oldi, keyinçalik esa AQŞ Milliy film reyestriga kiritildi.

Film Vudstokda 1992-yilda suratga olingan, prokatga 1993-yil 12-fevralda çiqqan. Syujet ob-havo prognozi boşlovçisi Fil Konnorsning hikoyasini aytib beradi. U Pensilvaniyadagi Punxsutawney şaharçasida har yilgi «Groundhog Day» bayrami paytida vaqt tsikliga tuşib qoladi. Qahramon hayotga bölgan munosabatini qayta körib çiqqandagina sevgan ayolning eʼtiborini qozonadi va tsikldan çiqadi. Tanqidçilar aktyorlik öyinini, ssenariyni, falsafiy kontekstni va kartinaning axloqiy ğoyasini yuqori baholadi. Ayniqsa, muallif niyati — tomoşabindan vaqt anomaliyasining sabablarini yaşiriş — alohida qayd etildi. Film prokatda muvaffaqiyatli ötdi: faqat AQŞ va Kanadada taxminan 71 mln dollar yiğdi.

Vaqt tsikli konsepsiyasi, qahramonning «ideal kun»ni yaratişi va uning axloqiy özgarişi köplab diniy taʼlimotlar va faylasuflar uçun yaxşi tasvir böldi; ular psixologiyada va iqtisodiyotda ham qöllaniladi. Kartina köplab taqlidlarni tuğdirdi. «Groundhog Day» iborasi dunyo xalqlari tillariga takrorlanuvçi voqea, monoton hayot sinonimi sifatida mustahkam kirib oldi.

Harold Ramis va Bill Murrayning hamkorligi 1972-yilda Çikagodagi «The Second City» teatrida boşlangan. Havaskorlar truppasidan Amerikaning komediya aktyorlarining butun avlodi çiqdi. Ramis va Murray «National Lampoon» jurnali tahririyatida — maşhur hazil naşrida — ijodlarini davom ettirdilar. Ularning hisobida bir neça radioeşittiriş, skeça va televizion hazil şoulari bor edi, şundan söng ular kinematografga ötdilar. 1979-yildan 1989-yilgaça bölgan davrda bu ijodiy tandem komediya janrida «yangi söz» bölgan 5 ta kartina yaratdi. «Golf-klub» va «Ixtiyoriy qöşinlar» kabi birgalikdagi asarlar absurd hazil bilan tölib-toşgan, establişmentga hujum qilgan va tomoşabinlar hamda tanqidçilar tomonidan iliq qabul qilingan. «Amerikaning tijorat muvaffaqiyatining siri — subkulturani öğirlab, uni asosiy oqimga sotişda», — deb Ramisning yutuqlarini tuşuntirgan edi tanqidçi Ted Friend.

1990-yillar boşiga kelib, «Ruhlarni ovlovçilar» va uning davomidan keyin Ramis studiya taklif qilgan ssenariylar orasidan özi tanlay oladigan darajaga yetdi. Bill Murray Ramis uçun har doim aktyordan köproq narsa edi. Murray prepradaksion bosqiçda iştirok etar, ssenariyni pişitişda va sahna mizanlarini qöyişda qatnaşar, loyihalardagi har qanday özgarişda töliq ovozga ega edi. Yaqin döst bölgan ular giyohvandlikka berilgan paytlarida birga psixodelik tajribalar ötkazişgan. Murray Ramisning bolalariga kuyov ota böldi. 1989-yilda Harold Ramis sobiq assistenti Erika Mann bilan turmuş qurdi va hayot tarzini keskin özgartirdi. U çekişni va giyohvand moddalarni taşlab, xotinidan keyin şarq falsafasini örganişni va meditatsiya qilişni boşladi.

Danny Rubin esa hayotidagi asosiy asarga boşqaça yöl bilan keldi. «Groundhog Day» uning ikkinçi töliqmetrajli ssenariysi böldi va Çikagodan ketganidan keyin yozgan birinçi ssenariysi edi. 1980-yillar oxirida karyera manfaatlarini közlab, yozuvçi kinematografning ijodiy poytaxti — Los-Anjelesga köçib ötdi. Undan oldin u teatrlar uçun skeça va televizion şoular uçun ssenariy yozgan edi. Uning debyut kartinasi «Yomonlikni eşitmayman» biroz maşhurlikka erişgan edi.

Yangi ssenariy ustidagi asosiy ish 1988—1989-yillarga töğri keldi. Rubin köp yillar oldin eski kundaligida vaqt tsiklига tuşib qolgan odam haqida ğoya yozib qöygan edi. Bu yozuvlar «Vaqt maşinasi» sarlavhasi ostida bir neça iborani öz içiga olardi. Uzoq vaqt ötgaç, Los-Anjelesga köçib kelgandan keyin yozuvçi badiiy film ssenariysi uçun mos variantlarni qidira boşladi. Yangi qidiruv yönalişini unga öşa paytda öqiyotgan «The Vampire Lestat» kitobi berdi — abadiy hayot inʼomini olgan odam haqida. Ssenariy juda qiziqarli çiqmasdi, şuningdek, sahnalaştiriş texnik jihatdan murakkab edi. Yozuvçi öyladi: qahramon juda uzoq yaşasa-yu, atrofdagi heç narsa özgarmasa, buni qanday qiliş mumkin? Şunda muallifda ilhom paydo böldi — eski «Vaqt maşinasi» ğoyasi xotirasida tiklandi, ammo bir özgartiriş bilan: qahramon qotib qoladi, lekin faqat bitta kunda. Yana bir ilhom manbai Hermann Hesse-ning «Siddhartha» kitobi va buddizmni örganiş böldi.

Kino hikoyalari mohiyatan özgariş haqida hikoya qiladi. Agar men bu qahramon çeksiz uzoq vaqt içida qanday özgarişini bilmoqçi bölsam, u öz yölini özgarişga qodir bölmagan, rivojlanişida orqada qolgan, heç qaçon katta bölmagan tipik şaxs sifatida boşlaşi kerak edi. Ehtimol, bunday yigitlarga köproq vaqt berilsa, ular oxir-oqibat katta bölişadi. Ehtimol, ularga bir hayot kamlik qiladi.

Bir neça çiziqni birlaştirgan Rubin mukammal asar ğoyasini topganini tuşundi. Vaqt tsiklidagi qahramon haqidagi ğoya şunçalik boy ediki, yozuvçida ilhomga kamçilik bölmadi. Hikoya öz-özidan yaratilayotgandek edi: «Qölimga kelgan hamma narsani yozib ulgurmasdim», — deb eslagan u. Syujetning asosi şakllangaç, muhim savol tuğildi: qahramon aynan qaysi kunda qolib ketgan? Ravşanki, sana alohida bölişi kerak: qahramonning tuğilgan kuni, Rojdestvo yoki, ehtimol, 29-fevralmi? Şunda ssenarist qölga tuşgan taqvimni olib, 29-fevralga eng yaqin bayram Siçqon kuni ekanini aniqladi. Aynan kerakli narsa. Bu voqea öşa paytda unçalik maşhur emas edi, ekranda köp körinmagan edi. Bayram mustaqil bölib, diniy yoki siyosiy tagzaminga ega emas edi. Rubin çekka joylarda bölgan va amerikalik provinsial şaharçaning turmuş tarzini tasvirlaş qiyin bölmagan. Sanani tanlagaç, boş qahramon tabiiy ravişda siçqon Filning ismi va kasbini oldi.

Ssenariy qoralamasi bir neça haftada yaratildi. 1990-yil boşida Rubin matnni tört kunda oxirigaça yakunladi. Konseptsiya şundan iborat ediki, Fil özining bir kunlik «hayoti»ning bir neça doirasidan ötadi: hayron böliş, zavqlaniş, depressiya, «xudo bosqiçi», yaxşilik bosqiçi. Umuman olganda, ssenariyda taxminan har biri 15 daqiqalik ekran vaqtiga ega bölgan 7 ta aniq ajratilgan qism çiqdi. Syujetni işlab çiqişda ssenarist kartoçkalar va qahramonlar munosabatlari sxemasini çizgan doskadan foydalangan.

Rubin ssenariy anʼanaviy Gollivud janr kinosining şartli kanonlaridan uzoq, mutlaqo nostandart film ekanini tuşundi. Muallif bunday aniq tuzilma bilan televizion film, ehtimol mini-serial çiqişi mumkin deb öyladi va işini agentiga körsatdi. Agent öqib çiqib dedi: «Danny, ikki narsa. Birinçisi — bu men öqigan eng buyuk ssenariy. Ikkinçisi — uni sota olişimga işonmayman». Şunga qaramay, agent darhol töliqmetrajli badiiy filmga yönaltirişni tavsiya qildi.

1990-yil aprelida ssenariyning muallif tahriri tugallandi. Rubin qölyozmani bir neça prodyuser kompaniyasiga jönatdi va ish eʼtiborni tortdi. Denni önlab marta suhbatga taklif qilinganini, unga eng maqtovli sözlar aytilganini, ammo şartnomaga gap yetmaganini eslardi. Ssenarist tobora köproq hafsalasi pir bölardi.

Rubinning ishi qöliga tuşganlar orasida prodyuser Trevor Albert ham bor edi — u Harold Ramisning eski dösti bölib, u bilan «National Lampoon»da ham hamkorlik qilgan. «Golf-klub» va «Ruhlarni ovlovçilar»dan keyin Ramis yengil komediyalar yaratuvçisi sifatida obröga ega böldi. Endi u özini jiddiyroq janrda sinab körmoqçi edi — Albertning eslaşiça, u «tösiqlarni buzadigan, heç narsaga öxşamaydigan ekstremal narsa» izlardi. Öqişni boşlagan Trevor öninçi sahifada töxtadi va qölyozmadan zörğa ajralib: «Fantastika!» dedi. Trevor darhol ssenariy haqida Ramisga aytdi, ammo u qisqa mazmunni eşitib: «Bu-ku konseptual kino», — deb javob berdi. Trevor Ramisdan ssenariyni bir neça sahifalik qisqartirilgan variantda öqişni taklif qildi, ammo matn unga heç qanday taassurot qoldirmadi. Şunga qaramay, Trevor Garoldni töliq variantni öqişga majbur qildi va u nihoyat ğoyani tuşundi, garçi katta şubha bilan bölsa-da. Syujetga jiddiy tuzatiş kerak edi.

1991-yil boşida Columbia Pictures studiyasi bilan şartnoma imzolandi. 1991-yil fevraldan iyulgaça ssenariyni asosiy qayta işlaş ötkazildi. Rubinning kelajakdagi kartina uçun rejissyor tanlovi haqidagi birinçi taassuroti salbiy edi. Ramis unga yengil janr rejissyori bölib körinardi va ğoyani amalga oşiriş uçun mos emasdek tuyulardi, ammo obröli kinokompaniyaning nomi ssenaristni işontirdi. Oxirgi lahzagaça Rubin mustaqil studiya IRS Pictures bilan zaxira variantni ham saqlab turdi, u ham yangi film huquqlarini sotib olişga tayyor edi. Biroq u yerda unga juda kamtarona byudjet — 3 mln dollardan oşmaydigan mablağ vaʼda qilingan edi, bu variant qoğozda qolib ketdi.

Ssenariyni Rubin, Murray va Ramis birgalikda işlab çiqdi. Bill kartina yanada falsafiy bölişi kerakligini talab qildi, Garold esa klassik komediya tarafdori edi. U muallifona, mustaqil kino yaratişni rejalaştirmadi va köproq asosiy oqimga yönaldi. Bill Nyu-Yorkdan turli ğoyalar bilan doimiy qönğiroq qilaverib, Ramisni şu darajada çarçatdiki, u Billga kartina ssenaristini jönatdi, şunda ular birgalikda matnni pişiqlaştirişsin.

Ssenariydagi syujet dramatik edi, hikoya esa romantikroq va ijobiyroq bölişni talab qilardi. Konseptsiya ham qoniqtirmasdi. Dastlab Rubin Filni taʼqib qilayotgan qismatga tuşuntiriş bermagan edi. Ramis tomonidan qilingan ssenariy qayta işlaşda Stefani degan personaj paydo böldi — Fil taşlab ketgan ayol, oçiliş sahnasida laʼnat öqiydi. Rubin Ramisni bunday tuşuntiriş ortiqça va sunʼiy bölişiga uzoq vaqt işontirdi, ammo rejissyor va studiyaning baʼzi vakillari tomoşabin voqeani tuşunmay qolişidan xavotirda edi. Bahsga Columbia studiyasi direktori Mark Kanton aralaşdi. Ssenariy bilan tanişgaç u aytdi: «Sizga bu laʼnat kerak emas». Natijada Rubinning dalillari ğolib keldi va yaratuvçilar standartlardan voz keçişga qaror qilişdi. Şunday qilib, «The Trial» va «The Metamorphosis» ruhidagi Kafkaça tuzilma paydo böldi — qahramonni taʼqib qilayotgan tuşunarsiz qismat bilan. Biroq baʼzi manbalarda, aksinça, rejissyor ssenaristdan vaqt tsiklini keltirib çiqargan aniq sabablarni olib taşlaşni söragani aytiladi. Şuningdek, bahsdan keyin kartina ssenariysidan qahramon tsiklda qança vaqt bölganini bildiruvçi hatto işorani ham olib taşlaşdi. Kartinaning dastlabki variantida tuşuntiruvçi ovoz va qahramon yaşagan kunlarni sanovçi maxsus hisoblagiç bölişi kerak edi. Ssenariyning birinçi variantida hatto 10 000 yillik muddat ham eslatilgan edi. Rejissyor bu tafsilotlardan voz keçdi. Ssenariyda Filning mahalliy kutubxonada birin-ketin kitoblarni öqib, oxirgi tokçagaça yetib boriş sahnalari ham bor edi. Bu ketma-ketlik komediya syujetiga yomon mos kelgani uçun olib taşlandi.

Voqealar bayon etilişining butun ketma-ketligi özgardi. Dastlabki variantda kartina qahramonning allaqaçon vaqt tsiklida ekanidan boşlanardi. Fil közini oçişi bilan radio-budilnikdan eşitilayotgan qöşiqqa qöşilib kuylardi. Rejaga köra, tomoşabinni uning voqealarni oldindan biliş qobiliyati hayratga solişi kerak edi. U Siçqon kunida ekanligi esa ança keyin maʼlum bölardi. Bu konseptsiya tabiiy voqealar ketma-ketligi bilan almaştirildi. Yana bir muhim özgariş — romantik liniya va Rita bilan tanişuv. Birinçi variantda Filning sevgisi va ayol personajlari ikkinçi darajali edi, qahramon Ritani Punxsutawneyda allaqaçon tanişgan edi. Keyinçalik bu tanişuv sahnasi Nensi uçun «ideal pikap» sifatida qayta yozildi, Rita esa asosiy personajga aylandi. Rubin böyiça yeçim fojiaviy va biroz çalkaş edi — Rita ertasi kuni ertalab Filning yonida qolardi, faqat özi ham vaqt tuzoğiga tuşgani uçun. Bu oxir baxtli yakun bilan almaştirildi.

Studiya asosiy rolni yetakçi komediya aktyori ijro etişi kerakligini belgiladi. Nomzodlarni körib çiqayotganda Ramis Murrayni unutmadi, ammo uni darhol tanlamadi. Ssenariyning birinçi variantida boş qahramon «yigirma yoşdan oşgan» yoş yigit edi. Suratga oliş boşlanişiga yaqin rejissyor uni qirq yoşga yaqin qahramon bilan almaştirdi va bu bosqiçda rejissyor Fil Konnors rolining mos nomzodi sifatida dastlab Tom Hanksni kördi. Biroq aktyor «Seattledagi uyqusizlar»da band bölib, taklifni rad etdi. Keyinçalik Xenks taqdirning bunday burilişidan heç qaçon afsuslanmadi, çunki «Groundhog Day»ning boş qahramoni «ayançli badbaxt» deb hisoblab, uning tipiga mos kelmasligini aytdi. Yana bir mumkin bölgan nomzod Çevy Chase edi. Ssenariy ustida işlayotganda Rubin boş rolda Kevin Klaynni tasavvur qilgan edi. Asosiy rolga kimni taklif qilişganini eşitgaç, ssenarist loyihaning istiqboli haqida yanada köproq şubhaga tuşdi. «Hamma atrofda ğayrat bilan tölib-toşgan edi. Mendan boşqa hammasi», — deb eslagan u.

«Groundhog Day»gaça Murray doimo suratga tuşsa-da, faqat bitta yirik dramatik rolda — 1984-yilgi «Ustara qirrasi» kartinasida ajralib turgan edi. Ramis yaxşi komediya fojia, qahramonning azob-uqubatidan boşlanişini eslatgan edi. Aynan şu sababli boş rolda Bill Murray şunçalik yaxşi körindi, çunki u boşqa har qanday aktyordan köproq tragikomik isteʼdodga ega edi. Kartina rejissyori «yoqimli» va şu bilan birga «jirkanç» böla oladigan aktyorni izlardi. Tomoşabin heç qaçon finalda Filning ijobiy qahramonga aylanişini taxmin qilmasligi kerak edi. Barça talablarga faqat Bill javob berdi.

Stiven Tobolovski sönggi lahzada suğurta agenti Ned Raysonning rolini Kurt Fullerdan «öğirladi». Aktyor Garold Ramisning prob-suratga olişga nostandart yondaşuvini qayd etdi. Boşqa rejissyorlar tanlovda umuman iştirok etmasdan, yordamçilarga işonişi mumkin edi, Garold esa jarayonni kuzatibgina qolmay, unga faol jalb böldi, Stiven bilan şerik bölib, sinovda Filning rolini öynadi. U öşanda Stivenga epizodik rollarga munosabat haqida tuşuntira boşladi. «Komediya göştli taomga öxşaydi, Ned kabi personaj unda ziravor. Ijro etişdan zavq ol».

Boş ayol rol uçun Tori Amos ham körib çiqilgan edi, ammo oxir-oqibat u Andie MacDowellga berildi, rejissyor uni «Ajoyib narsa» filmida körgan edi. «Groundhog Day» Maykl Şennon uçun kinematografdagi debyut böldi. Statist va epizodik rollar uçun Vudstok aholisi jalb qilindi. Musiqa darslaridan beadab haydab çiqarilgan qizçani mahalliy yoş aholi Anjela Golan ijro etdi. Keyinçalik u aktrisa böldi. Mer rolini (finalda Fil suyakdan böğilgan merga Geymlix usulini qöllaydi) Billning katta akasi Brayan Doyl Myurrey ijro etdi.

Punxsutawney Pittsburgdan taxminan 130 km uzoqlikda joylaşgan, unda taxminan 6200 kişi yaşaydi. Kartina suratga olingan paytda bayramning Punxsutawneyda asri yarimdan köproq tarixi bor edi. 1886-yil 2-fevralda şahar gazetasi öquvçilarga öz soyasini körmagan va iniğiga yaşirinib olgan siçqon haqida xabar bergan edi. 1990-yillar boşigaça bu kam maʼlum mahalliy anʼana edi, provinsial şaharlardagi köp anʼanalardan biri, bayramga bor-yöği bir neça yuz kişi yiğilardi. Şunga qaramay, Punxsutawneyning özi yaratuvçilarga kinematografik körinmagani uçun mos kelmadi. Uning körinişlari kartinada faqat kiçik epizodda, kinoning boşida qahramonlar furgoni şahar çekkasiga kirayotgan joyni vertolyotdan suratga oliş orqali tuşgan.

Suratga oliş uçun lokatsiyani tanlab, Ramis va Murray Filning vataniga öxşaş, ammo Çikago atrofida, ularning uylariga yaqinroq joylaşgan kiçik şaharni qidirdi. Skaut-agent Bob Xodjins darhol Vudstokni taklif qildi, u yerda u Jon Xyuz bilan «Samolyot, poyezd va avtomobil» kartinasining sahnalaridan birida işlagan edi. Variant darhol yoqmadi. 1991-yil dekabrda jamoa Illinoys va Viskonsindagi bir neça aholi punktini aylanib çiqdi. Barabu şaharçasida bölganida Rubin şahar maydoniga çiqdi va uni ilhom qopladi. «Menga xuddi şunday narsa kerak, lekin Çikagoga yaqinroq», — dedi Rubin Xodjinsga maydonni qöli bilan körsatib. Haqiqatda Punxsutawneyda bayram şahar çegarasi taşqarisida, örmonzor hududda, Gobblerʼs Knob (Kurka tepaligi) deb nomlangan tepalikda ötkaziladi. Kartinada esa harakatni şaharning markaziy maydoniga köçirişga qaror qilindi. Kvadrat qahramon çiqib keta olmaydigan yopiq makonning yana bir ramziga aylanadi. Ramisga fotosuratlar orqali Vudstok maydonining markazidagi, landşaftga organik mos keladigan kiçik gazebo juda yoqdi. Ertasi kuni Ramis Vudstokka keldi. Ismsiz boş maydonga qadam qöyganidan bir daqiqa ötib u dedi: «Mana u — şahar!»

Maydon filmda autentik nom — Gobblerʼs Knob oldi. Işlab çiqariş boşlanişidan oldin Columbia Pictures vakillari suratga oliş uçun ruxsat berişdan boş tortgan Vudstok maʼmuriyati bilan uzoq muzokaralar olib borişlariga töğri keldi. Columbia Pictures vakillari kartina tugagaç, şaharda köçalar va trotuarlar taʼmirlanişiga kelişib oldilar. Suratga oliş joyi haqida qaror 1992-yil yanvarda qabul qilindi. Keyinçalik, işlab çiqariş boşlangaç, rejissyor va jamoa maʼmuriyat va aholi bilan heç qanday muammoga duç kelmadi.