Gunday

«Gunday» 2012-yil avgust oyida Yash Raj Films tomonidan eʼlon qilingan; rejissyor Ali Abbas Zafar 1970-yillarda Kalkuttada (hozirgi Kolkata) faoliyat yuritgan ikki jinoyatçi haqida film suratga olişi kerak edi. Reutersʼga bergan intervyusida Zafar filmning tarixga bölgan qiziqişi tufayli paydo bölganini aytdi. Uruş faxriysi bölgan otasi unga 1971-yilgi uruş, muhojirlik va kömir mafiyasi haqida hikoya qilgan. Otasi Kalkuttadagi kömir savdosi haqida gapirib bergan: kömir yuklangan poyezdlar işsiz yoşlar tomonidan talon-taroj qilingan. 1970–1980-yillarda kömir qora bozor tovari bölgani uçun u uni syujet vositasi sifatida işlatgan. Bu hikoyalar unga personajlar atrofidagi fonni yaratişga ilhom bergan. Zafar filmni Kalkuttada suratga olişga qaror qilgan, çunki uning fikriça, hikoya şaharning siyosiy muhitiga mos keladi.

Zafar 1975-yilgi «Deewaar» va 1979-yilgi «Kaala Patthar» kabi öşa davr filmlari syujetiga taʼsir qilganini aytdi. Uning fikriça, bu filmlarda haq va nohaq örtasidagi ziddiyatning tasvirlanişi bolaligida unga hayotni tuşunişga yordam bergan va u buni ssenariyda işlatgan. Intervyuda Zafar film qonunbuzarlarning tizimga qarşi kuraşi oqibatlarini aks ettirganini aytib, şunday degan: «Agar kimdir asosiy huquqlaridan mahrum qilinsa, u maʼyus bölib, qoronğu tomonga ötadigan yoşlar böladi. Bir maʼnoda, tizim öz duşmanini özi yaratadi». «Gunday» Yash Çopraga aytib berilgan sönggi film bölgan.

1970–1980-yillardagi filmlarning köpçiligi döstlik munosabatlariga urğu bergani sababli, Zafar döstlikni körsatmoqçi bölgan va 1975-yilgi «Şolay» filmidagi «Jai-Veeru» juftligining «öşa ruhini uşlab qoliş»ni istaganini aytgan; u 1981-yilgi «Yaarana» filmi bilan birga bu filmni döstlik munosabatlarini tasvirlaşda «aniq tayanç nuqta» deb atagan. Zafar personajlar örtasidagi döstlikni syujetning ajralmas qismiga aylantirgan: ular bir-biri uçun har qanday narsaga tayyor. «“Gunday”ni suratga olişda butun ğoya döstlikning töğri ruhini yetkaziş edi. Ilgari, ayniqsa Hindistonning içki hududlarida, döstlik haqidagi tuşunça boşqaça edi», deydi u.

2012-yil avgust oyida Ranveer Singh va Arjun Kapoor mos ravişda boş qahramonlar Bikram va Balaning rollariga tanlandi. Zafar ikkala aktyorga birgalikda taklif bergan: unda Kapoor Bikramni, Singh esa Balani öynaşi kerak edi. Tavsifni eşitgaç, ikkala aktyor ham öz personajlarini ijro eta olişini his qilgan, çunki ular personajlar bilan öz şaxsiyatlari örtasida öxşaşlik körgan edi. Biroq Zafar tasodifiy ravişda rollarni almaştirib, Bikram rolini Singhga, Balani esa Kapoorga bergan. Ular dastlab özlari taklif qilingan rollarni ijro etişni xohlagan bölsalar-da, personajlar ularning qulay hududiga mos kelgani uçun keyinçalik qarama-qarşi rollarni öynaşga rozi bölişgan. 2012-yil oktabr oyida Priyanka Çopra film boş aktrisasi sifatida jamoaga qöşildi. Keyingi oyda Irrfan Khan filmda politsiya xodimi rolini olgan.

Çopra kabare raqqosasi Nanditani qöşni qiz sifatida tasvirlab, uni syujetni rivojlantiruvçi asosiy omil va Bikram bilan Bala uni sevib qolganda ularning nizosini yonib turişiga sabab böluvçi şaxs deb atadi. U personajining fazilatlarini yuqori baholab şunday dedi: «U juda haqgöy va hamma narsani oq yoki qora deb biladi, bu meni juda eslatadi. U qatʼiy odam va özini biroz ustun tutadi, garçi u juda oddiy qiz bölsa ham. Menimça, ayollar aynan özini şunday tutişi kerak». Khan intelligent politsiya xodimi personajini «afsonaviy darajada katta» deb taʼriflagan. Asosan niş dramatik filmlarda işlagan Khan uçun Zafar personajni ança yorqin va ommabop qilgan. Uning personaji filmning ommabop «popkorn» janriga mos kelişi uçun juda uslubiy qilib yaratilgan.

Singh özi va Kapoorning personajlarini «jasur munosabatli ikki qonunbuzar» deb taʼriflagan. Ular ajralmas personajlar örtasidagi döstlikni «bir tanganing ikki tomoni» kabi taʼriflagan. Kapoor yana şuni tuşuntirdiki, Singhning Bikram personaji uning Bala personajiga muvozanat olib kiradi: «U (Bikram) özini nazorat qiladi va atrofidagi vaziyatni yaxşiroq biladi. Bala esa, aksinça, tez jahldor va hayajonda harakat qiladi».

Film dizayneri Rajat Poddar bölgan, operator işlarini esa Aseem Mişra olib borgan. Kostyumlarni Subarna Ray Çaudhuri loyihalagan, filmni montaj qilgan esa Rameşwar S Bhagat. Asosiy suratga oliş 2012-yil 14-dekabrda Mumbaida boşlangan. Singh, Kapoor va Çopra iştirokidagi sahnalar Çandivali studiyasida suratga olingan. Birinçi bosqiç 2012-yil dekabr oyi oxirida tugagan. Qöşiq sahnasini suratga olayotganda Singh balanddan yiqilib, yuzida çuqur jarohat olgan; uni eng yaqin kasalxonaga olib borişgan va bir neça tikuv qöyilgan. Filmning ikkinçi bosqiçi 2013-yil yanvar oyida Mumbaida boşlangan, u yerda şaharning çekka hududlarida Howrah köçalari qayta yaratilgan. Suratga oliş 2013-yil fevral örtalarida Kalkuttaga köçirilgan, filmning asosiy qismi şu yerda real joylarda suratga olingan. Dastlab suratga olingan sahnalardan biri Howrah köprigi ostidagi dramatik Durga Puja sahnasi bölib, unda 1000 kişilik olomon qatnaşgan va bu uçun katta pandal qurilgan. Pandalni quriş uçun 1980-yillar uslubini haqiqiy körinişda aks ettiriş maqsadida juda keksa mahalliy mutaxassis yollangan.

Oçiliş qöşiği «Jaş-e-Işqa» Howrah köprigida suratga olingan; bir neçta sahnalar Jagannath Ghat va Maniktala baliq bozorida ham olingan. Dhapa hududi qoçqinlar lageri sifatida qayta yaratilgan, u Bangladeşdagi qoçqinlar lagerining örnini bosgan. Boşqa joylar orasida Victoria Memorial va oçiliş poyezd sahnalari suratga olingan Belbad koni bor. «Tune Maari Entriyaan» qöşiği turli joylarda, jumladan Kalkutta Oliy sudi köçalarida, Dalhousie va Dakşineswar Kali ibodatxonasida suratga olingan. Bundan taşqari, Kalkuttaning kiçik bir qismi Mumbaidagi Film Cityʼda qayta yaratilgan: u yerda bengal tilidagi yozuvli taxtalar, CPM bayroqlari, sariq taksilar va maşhur Metro Cinema binosi bölgan. Kolkatadagi suratga oliş mart oyi oxirigaça davom etgan.

Filmdagi barça qöşiqlarning xoreografiyasini Bosco–Caesar qilgan. Çopra iştirokidagi kabare raqsi «Aslaam-E-Işqum» 7-iyul kuni Mumbaida yaratilgan dekorda olti kun davomida suratga olingan. Kabare sahnasi dekori Kalkuttaning bir vaqtlar juda maşhur bölgan «Trinkaʼs» barini namuna qilib yaratilgan: u kabare sanʼati bilan maşhur bölib, bu yerga Rossiya va Yevropadan truppalar kelib çiqişgan. Yash Raj studiyasida ulkan kömir koni dekori qurilgan, u yerda tört asosiy aktyor iyul oyida jang sahnalarini suratga olişgan. 2013-yil sentabr boşida Zafar tvit orqali ommaviy axborot vositalariga film uçun Ummondagi (Oman) Maskatda joy izlayotganini xabar qilgan; u yerda «Jiya» qöşiği oxirgi bosqiçning bir qismi sifatida real joyda suratga olingan. Zafar şuningdek filmga yana ön beş kunlik suratga oliş qolganini, u Kalkutta va Raniganjda ötkazilişi rejalaştirilganini aytgan. 2013-yil sentabr oxirida suratga oliş Durgapurda davom etgan, u yerda kömir koni hududida filmning eng katta yakuniy jangari sahnasi olingan. Suratga oliş 110 kun davom etgan va 2013-yil 25-sentabrda yakunlangan.

Saundtrekni Sohail Sen bastalagan, qöşiqlar matnini esa Irşad Kamil yozgan; faqat bitta qöşiq («Gunday») matnini Zafar yozgan. «Tune Maari Entriyaan» qöşiğining bengal tilidagi versiyasi matnini Bappi Lahiri va Gautam Susmit yozgan. Albomga yettita original qöşiq, mavzu (theme) va ikkita original qöşiqning turli versiyalari kiradi, jami önta kompozitsiya. Qöşiqlarni Javed Ali, Şadaab Faridi, Bappi Lahiri, KK, Neeti Mohan, Vişal Dadlani, Arijit Singh, Neha Bhasin, Şahid Mallya, Altamaş Faridi, Sen, Kinga Rhymes va Monali Thakur ijro etgan. Albom 2014-yil 10-yanvarda YRF Music tomonidan çiqarilgan. Saundtrekning bengal tilidagi versiyasi, uni Sen bastalagan va matnini Sanjay yozgan, 2014-yil 20-yanvarda taqdim etilgan. Albom musiqa tanqidçilaridan ijobiy şarhlar olgan va 2014-yilning eng muvaffaqiyatli hind musiqa albomlaridan biri bölgan.

Filmning birinçi teaser-posteri 2012-yil dekabr örtalarida, film 2013-yilda çiqariliş uçun işlab çiqarila boşlangan paytda eʼlon qilingan. 2013-yil aprel oyida film 2014-yil 14-fevralda, Sevişganlar kuni (Valentineʼs Day) prokatga çiqişi eʼlon qilingan. Filmning teaser-treyleri 2013-yil 22-noyabrda «Gori Tere Pyaar Mein» filmi bilan birga taqdim etilgan va ijobiy javob olgan; India Today uni «jangari» va «vaʼdali» deb baholagan. Tarğibot strategiyasining bir qismi sifatida Priyanka Çopraning personaji teaserda körsatilmagan, bu ommaviy axborot vositalarida qiziqiş uyğotgan. U tomoşabinlardan prokatni kutişni söragan. 2013-yil 12-dekabrda, teatr treyleri çiqarilişidan bir kun oldin, işlab çiqaruvçilar Çopraning birinçi körinişini eʼlon qilgan; unda uning personaji kabare raqqosasi ekani maʼlum qilingan, bu suratga oliş davrida oşkor etilmagan edi.

Filmni işlab çiqargan studiya tarğibot maqsadida bir qança brendlar bilan hamkorlikda turli xil mahsulotlarni çiqargan. Musiqa va treylerlar uning marketingiga yordam bergan. «Gunday»ning premyerasi 2014-yil 12-fevralda Dubayda töliq aktyorlar tarkibi iştirokida bölib ötgan. Film 2014-yil 14-fevralda 2700 ekranda teatrlarda namoyiş etilgan. Filmning bengal tilidagi dublyajlangan versiyasi ham faqat bengal filmlari namoyiş etiladigan Bengaliya Ğarbidagi kiçik şaharlarda çiqarilgan. Pokistonda film prokatga çiqarilmagan, garçi u yerda uni sabrsizlik bilan kutişgan edi: 2014-yil boşida, kutilayotgan qonun özgarişlari tufayli, mamlakat hind filmlariga «eʼtirozsiz guvohnoma» berişni töxtatgan.

Film çiqqanidan keyin bangladeşliklar filmdagi kiriş matni yuzasidan ijtimoiy tarmoqlarda norozilik bildirişgan: unda Bangladeş 1971-yilgi hind-pokiston uruşi natijasida taşkil topgani va Hindistonning iştiroki Bangladeşga mustaqillik olib kelgani aytilgan. Bangladeşliklar işlab çiqariş kompaniyasidan mamlakat tarixini notöğri aks ettirgani uçun keçirim söragan. Filmdagi tasvirlanişning aksinça, mamlakat avval boşlangan Bangladeş ozodlik uruşidan keyin taşkil topgan, u mahalliy millatçilar tomonidan boşlangan va Hindiston faqat mojaroning oxirida qöllab-quvvatlagan. The Wall Street Journal naşrida çop etilgan maqolada şunday yozilgan: «Filmda bölgani kabi, faqat Hindistonning iştirokini mustaqillik sababi deb daʼvo qiliş notöğri […] Bangladeş tuğildi, çunki Bangladeş jangçilari bir neça oy davomida kattaroq va yaxşi qurollangan Pokiston armiyasi bilan kuraşgan. Hindistonning iştiroki faqat uruşning tugaşini tezlaştirdi. Pokistondan ozod bölgan Bangladeş xalqi edi». Bangladeşliklarni yana bir sahna ham xafa qilgan: filmda köplab bangladeşliklar özlarini hindistonlik deb ataşadi va hind tilida gaplaşişadi. Bir haftadan keyin Yash Raj Films rasmiy uzr bayonotini eʼlon qilgan.

Ğazablangan bangladeşliklar Twitterʼda «GundayHumiliatedHistoryOfBangladeş» xeştegi ostida ijtimoiy tarmoq kampaniyasini boşlab, odamlarni IMDbʼda filmni «kömib taşlaş»ga çaqirişgan. Filmni boykot qiliş va salbiy ovoz beriş uçun Facebook guruhlari tuzilgan. Natijada film IMDbʼda ovoz beriş hujumiga uçragan: çiqarilgan paytda u eng past reytingli film bölgan, 44 000 dan ortiq ovozga asoslangan 1,4/10 reytingi bilan, ovozlarning 91 foizi unga bir yulduz qöygan. 2017-yil 2-avgustga kelib uning reytingi 2,1/10 bölgan.

Yash Raj Home Video tomonidan tarqatilgan film 2014-yil 30-aprelda barça mintaqalarda ikki diskli töplamda, anamorfik formatda DVD körinişida çiqarilgan; unga «filmning yaratilişi» hujjatli lavhasi, öçirilgan sahnalar va qöşiqlar yaratilişi kabi bonus materiallar qöşilgan. Şu bilan bir vaqtda VCD versiyasi ham çiqarilgan. Keyinroq ikki diskli maxsus naşr DVD töplami ham taqdim etilgan. Blu-ray versiyasi 2014-yil 2-mayda çiqarilgan. Filmning dunyo böyiça birinçi telekanaldagi namoyişi 2014-yil 17-avgustda Sony MAX kanalida bölgan. Keyinçalik, Yash Raj Films Star India bilan şartnoma imzolagaç, tarmoq 2021-yil örtalarida Sony Pictures Networks India katalogidan bir qator filmlarni, jumladan «Gunday»ni ham syndication (sindikatsiya) asosida namoyiş etgan.

«Gunday» tanqidçilardan aralaş şarhlar olgan. Rotten Tomatoes şarh agregatori filmga 15 ta şarhga asoslangan 60 foizlik maʼqullaş reytingini bergan, örtaça reytingi 10 ballik şkalada 5,5. Bollywood Hungamaʼdan Taran Adarş filmga 5 balldan 4 ball qöyib, uni «köngiloçar» deb atagan va yozgan: film «diqqatni tortadigan syujetga, yaxşi işlangan personajlarga, yuqori templi dramaga ega, yorqin qöşiqlar va energiyali jangari sahnalar bilan töla, asosiy aktyorlarning ajoyib ijrosi bilan maqtanadi». Biroq u filmning juda uzun ekanini his qilgan. Times of Indiaʼdan Srijana Mitra Das filmga 5 balldan 3,5 ball qöyib, uni «Bollywood burilişi bilan Oliver Twist» deb atagan va yozgan: «Gunday» «Şolay», «Kaala Patthar» va boşqa «qardoş» filmlarga mehr bilan hurmat bajo keltiradi, şu bilan birga köproq narsa taklif qiladi. Koimoiʼdan Mohar Basu ham filmga 5 balldan 3,5 ball bergan, uni «köriş şart» deb atagan, «quvvat va bombastik dialoglar» uçun maqtagan va Zafarning rejissyorligini yuqori baholab yozgan: «Tez sönib boradigan syujetni uşlab turadigan narsa — bu ijro. U qurgan trayektoriyalar beqaror, lekin ssenariysi şunçalik qiziqarliki, sust lahzalarda ham tomoşabinni çalğitmaydi».

Mint filmni juda ijobiy baholab, uni «1970-yillar hind kinosiga ajoyib hurmat» deb atagan va yozgan: u «boşidan oxirigaça qoniqarli surʼatda harakatlanadi. Bu bugungi kun uçun formula ovqati, jozibali uslub, ritmning yaxşi hissi bilan ziravorlangan; baʼzan 153 daqiqalik davomiylikda ritm pasayadi, şuningdek, hind kinosi uslubidagi ommaviy köngiloçar sanʼatning maʼnosini aniq tuşunadi». Şu bilan birga, u Singh ham, Kapoor ham «xavfli gangsterlar sifatida unçalik işonarli emas» deb yozgan. India Todayʼdan Rohit Khilnani filmga 5 balldan 3,5 ball bergan, uni «qiziqarli film» deb atagan va yozgan: «Bu yangi şişadagi eski şarob, va u juda yoqimli taʼmga ega! U jangari sahnalar, hissiyot, döstlik, drama va ajoyib ijrolarga töla». Hindustan Times uçun yozgan Anupama Çopra filmga 5 balldan 3 ball qöygan, uni «1970-yillarga yaşirin bölmagan muhabbat maktubi» deb atagan va yozgan: «Garçi syujet 1980-yillarda bölib ötsa-da, Zafar ötkir dialog-bozliklar, tomoşabinni olqişlaşga majbur qiladigan sahnalar va har bir zarbani taʼkidlaydigan Julius Packiamʼning töxtovsiz fon musiqasi bilan klassik 70-yillar ruhini qayta yaratadi. “Gunday” — bu sekin harakat va yuriş-turişdan iborat, unda Deewaar, Şolay, Kaala Patthar, Kabhie Kabhie filmlariga işoralar va John Woöning kaptarlari hamda Butç Cassidy and the Sundance Kid filmiga işoralar bor».

Ijobiy şarhlarga qarşi, Rajeev Masand filmga 5 balldan 2 ball bergan, uni «hosila va zerikarli» deb atagan va yozgan: «Bir muddat film davr tafsilotlari va yaxşi tasvirlangan sahnalari bilan eʼtiboringizni tortişga muvaffaq böladi. Lekin 2 soat 34 daqiqa davom etgani uçun u oğir mehnatga öxşab qoladi». Daily News and Analysis filmga 5 balldan 2 ball qöyib, hikoyadagi har bir tanqidiy ziddiyat beqaror ekanini va döstlik munosabatlari umidsizlantirganini yozgan. Rediff.comʼdan Sukanya Verma ham filmga 5 balldan 2 ball bergan, ssenariyni tanqid qilib, uni «ahmoqona teşiklar, zerikarli klişelar va yorqin sirtqiligi» bilan töla deb hisoblagan va yozgan: «Zafar qançalik harakat qilmasin, jangari qahramon yaratişga […] u sirt qiymatidan taşqari jozibaga ega bölmagan holda buni isbotlay olmaydi». The Indian Expressʼdan Şubhra Gupta filmga 5 balldan 1,5 ball bergan, uni «maşhur bloklbasterlar aralaşmasi» deb atagan. Rediffʼdan Raja Sen filmga 5 yulduzdan 1 yulduz qöygan va şunday degan: «Rejissyor Ali Abbas Zafar dahşatli film suratga olgan: u mantiqqa töğri kelmaydigan, 70-yillarga oid jirkanç syujetga ega, aktyorlar esa öz filmografiyalariga qilingan hujum uçun boş egib, bir daqiqa sukut saqlaşi kerak».

Tijorat jihatdan muvaffaqiyatli bölgan «Gunday» 2014-yilda Bollywoodʼda eng köp daromad keltirgan 10-film va barça vaqtlar davomida fevral oyida Bollywoodʼda çiqarilgan eng köp daromad keltirgan film bölgan. Film kassada juda yaxşi boşlangan. U multipleks kinoteatrlarda ham ajoyib tuşum keltirgan, bu Hindistonda jangari film uçun kamdan-kam uçraydigan holat. Filmning birinçi kuni ₹150 million tuşum keltirgan va çiqarilgan paytda yil davomida bir qança mintaqalarda oçiliş rekordlarini yangilagan. Film şanba kuni ₹111 million va yakşanba kuni ₹140 million yiğgan; birinçi dam oliş kunlarida mamlakat içida jami ₹402 million dan ortiq daromad olgan. Film çet elda ikki milliondan ortiq dollar yiğgan va dunyo böyiça birinçi dam oliş kunlarida ₹670 million daromad keltirgan. «Gunday» yaxşi ₹60 million yiğgan, birinçi duşanba kuni esa yigirma foizga tuşgan. Film hamma joyda yaxşi va örtaça biznes qilgan, mamlakat içida birinçi haftada ₹590 million yiğgan. Teatrda namoyiş etilgan davrda film Hindiston kassasida ₹980 million dan ortiq, çet eldan esa qöşimça 3,4 million dollar yiğgan; dunyo böyiça jami ₹1,2 milliard.