Haider

Vişal Bhardvaj avval 2 States romantik filmini rejissyor qilişi va Şox Rux Xonni unda rol öynaşga taklif qilişi kerak edi. Biroq Xon ketma-ket romantik filmlarda öynaşdan boş tortdi va qoronğuroq rol xohladi. Şu sababli u Bhardvajdan Haiderga özini taklif qilişni söradi, ammo Bhardvaj rad javobini berdi. Dastlab Vişal Bhardvaj va Şahid Kapoor ularning oldingi hamkorligi — Kaminey (2009) harakat dramasining davomini suratga oliş haqida gaplaşgan edi. Loyiha töxtatildi va Kapoor boş rolda iştirok etadigan yangi loyiha tasdiqlandi. U Haider deb nomlandi va, maʼlumotlarga köra, Uilyam Şekspirning «Hamlet» asari asosida yaratilgan edi. Moslaşuv Kaşmirning siyosiy intrigalari va tarixini, şuningdek, asardagi jinsiy ziddiyatlarni aks ettiriş uçun möljallangan edi.

Bhardvaj dastlab asarni zamonaviy josuslik trilleri sifatida muallif Stephen Alter bilan birga işlab çiqayotgan edi. Ular Gulzarga yuborilgan 30 sahifalik qisqaça mazmun yozişdi. Gulzarga qisqaça mazmun yoqdi, ammo u trillerda «Hamlet» fojiasining yöqolganini söradi. Qisqaça mazmunda RAW agentlarining hayoti, işonçliligi va Rasmiy sirlar töğrisidagi qonuni haqida töliq maʼlumot yöq edi. Hindistonga qaytgaç, Bhardvajning xotini Rekha Bhardvaj zöravonlik vayron qilgan Kaşmirdagi hayot haqidagi Başarat Peerning «Curfewed Night» xotiralarini öqiyotgan edi. Rekha kitobni öqib, çuqur taʼsirlandi. Bhardvaj kitobni darhol öqimagan, ammo mazmunidan xabardor edi. Keyinçalik u qisqaça mazmunni özgartirişni xohladi. Peerning kitobini eslab, unga murojaat qildi va ular ssenariy ustida işlaşni boşladilar. Bhardvaj Peerning filmdagi ahamiyatini şunday taʼriflagan: «Agar Başarat filmda iştirok etmaganida, Haider suratga olinmagan yoki bunday körinişda suratga olinmagan bölardi». Bu Peerning birinçi kino loyihasi. Ssenariy hammualliflikka kelsak, u «Curfewed Night»ni yozişni Hind siyosiy adabiyotidagi kaşmirliklar karikaturalariga javob sifatida qabul qilganini, Haiderni esa Bhardvaj bilan bir ruh va bir his bilan yozganini aytdi.

Bhardvaj va Peer kerakli monologlar ustida köp boş qotirişdi. «Böliş yoki bölmaslik» nutqining baʼzi qismlari töğridan-töğri hind tiliga tarjima qilindi. Vaqt çeklovi tufayli ular «Kiyim odamni yasaydi» monologini çiqarib taşlaşga majbur böldilar. Ular Hamletning Rosenkrants va Gildenstern bilan uçraşuvi va Daniya qamoqxonaga öxşaşligi haqida gapiradigan qismni saqlab qoldilar va tarjima qildilar. Bundan taşqari, Hamletning aqldan ozişini va unda yaşirin siyosiy satirani yetkaziş uçun yangi monologlar yaratildi. Ular Haider boşi qirilgan, eski va yirtiq kiyimda Srinagardagi transport aylanmasida baqirib, baʼzi maʼnosiz hazillardan taşqari, Maxsus harbiy kuçlar töğrisidagi qonunning qisqaça matnini öqigan paytda kiritildi. Peer şuningdek, moslaşuv asl asarni aniq takrorlamasligini tuşuntirdi. Masalan, Fortinbras roli Haiderda deyarli yöq edi. Qirol Klavdiy va Polonius olami esa Haiderda kontrqözğolon va hukumat tomonidan boşqariladigan kontrqözğolon militsiyalari sifatida tasvirlangan bölib, mavzu jihatdan voqealarni boşqaradi.

«Meni Kaşmirning siyosiy ğalayonlari va 25 yillik fojiasi harakatga keltirdi. Biz Kaşmirga yo köriniş uçun — faqat qöşiq suratga oliş uçun — qarab kelganmiz, yoki ritorika orqali, yaʼni phiran kiygan va Kalaşnikov uşlagan odamni körsatib. Haider — Kaşmirni içkaridan körsatadigan birinçi film. Menimça, biz bu mavzuda ommabop film suratga olmaganmiz».

Hamlet syujetiga köra, Hamletni (Şahid Kapoor ijro etadi) onasi Gertruda (Tabu ijro etadi) tomon tortadigan Edip kompleksi mavjud. Uni jismoniy va ruhiy darajada talqin qiliş mumkin. Biroq Bhardvaj bu işorani nozik qoldirdi, çunki maqsadli tomoşabinlar asosan hindlar edi, va uni «ona-öğil munosabatlarining bir jihati» deb atadi. Uning Otello asari moslaşuvi Omkarada (2006) u oxirgi monologni, sahna körinişiga köproq mos bölgani uçun olib taşladi, ammo Haider uçun bu turdagi monologni saqlab qoldi. Şahid Kapoor filmning eng keskin sahnasi — Haider aqldan ozadigan joy uçun 6 sahifali monologni yod oldi. U bu monologni 5000 kişilik tomoşa oldida ijro etdi. Bu sahnani 3–4 soat içida suratga oliş uçun Şahid Kapoorning soç-soqoli butunlay olib taşlandi.

Salmanlardan biri roli ijroçisi Sumit Kaul, aktrisa Tabuning, şuningdek, boş aktyorlar Şahid va Şraddhaning Kaşmir talaffuzini örgatişda iştirok etdi. Uning suratga oliş işlari 15 kun içida tugallandi, biroq u Kaşmirda 2,5 oy birga böldi. U ingliz yoki hind tilida gapirganda mahalliy kaşmirlik qanday gapirişi nozikliklarini örgatdi.

«Men Şahid va Şraddha bilan birga ötirib, ularga hind tilida Kaşmir ohangi bilan gapirişni örgatdim».

Kaul şuningdek, aktrisa Tabuga film musiqasining bir qismi bölgan «Roşe Valle» xalq qöşiğini aytganida talaffuzni özlaştirişga yordam berdi.

«Gxazala özining idealist eri, opportunist amakisi va begunoh, ehtirosli öğli örtasida qolgan. U nimalarnidir nazorat ostida uşlab turiş masʼuliyatini his qiladi, ammo bu aniq işlamaydi. Uning öğlига bölgan mehri aqlga siğmaydigan darajada. U doimo öğlini adaşişdan va çalğişdan himoya qilişga harakat qiladi. Meni Şahidning onasi qilib tanlaşganining sababi, u (Bhardvaj) bu munosabatlarning ğalatiligi oçilişini xohlagan, bu esa oddiy yoşdagi ona-öğil juftligida körinmasdi. Haiderning Gxazala bilan muhabbat-nafrat munosabati bor, lekin bu juda ehtirosli tuyğu. Bu ikki kişi ona va öğil ekanini biliş sizga ğalati tuyuladi. Haiderning muammosi şundaki, u onasi bilan nima qilişni bilmaydi — uni sevişni, nafratlanişni, işonişni yoki öldirişni».

Kapoor, Bhardvaj va UTV Motion Pictures har biri filmda 33,3% uluşga ega. Film byudjeti ₹390 million (AQŞ dollari böyiça 4,0 million) bölib, ₹240 million (2,5 million dollar) film işlab çiqarişga, ₹150 million (1,6 million dollar) esa reklamaga sarflangan.

Filmning kostyumlarini Dolly Ahluwalia loyihalagan. U Dehlida Kaşmir uslubidagi kostyumlar eskizlarini çizişdan boşladi. Bhardvaj va filmning operatori Pankaj Kumar Kaşmir vodiysida joy tanlaş safarida bölganlarida, u ularga ijodiy ğoyalarini körsatiş uçun öşa yerda edi. U eskizlari va matolar namunalarini olib bordi, söng Dehlida işini davom ettirdi. Kaşmir bozorlarida osongina topiladigan kiyimlar örniga u Şahid Kapoor uçun phiranlar, Tabu va Şraddha Kapoor uçun esa hijob va römollarni loyihaladi. Ahluwalia şunday degan: «Qaerdadir uning eri yöqoladi va u özidan boyroq uning ukasiga turmuşga çiqadi. Oilaviy holatdagi bu özgariş boy ranglar va matolar orqali ifodalanadi». U özining haqiqiy qiyinçiligi Haider xarakterining ruhiyatini ranglar, teksturalar va kesimlar orqali oçiş ekanini aytdi. Uning aqldan oziş belgilari «Bismil» qöşiğida uning qalpoqçasidagi pompondar orqali körsatilgan, bu Kaşmir vodiysining Wattal qabilalari ijro etadigan anʼanaviy Dumhal xalq raqsining körinişi. Kulminatsion sahnalar kostyumlari haqida u şunday degan: «Qor bilan qoplangan oq fon röparasida men qora va qizil ranglarga tayandim, insoniy aqlning sovuqligini qor sovuği va qizil qonda muhabbatning ölimi orqali körsatiş uçun».

Haider ikki bosqiçda suratga olindi. Birinçi jadval 2013-yil noyabr–dekabr oylarida, keyingisi esa 2014-yil yanvar–fevral oylarida bölib ötdi. Ob-havo şaroitini hisobga olgan holda filmning birinçi qismi kuz-qişda, intensiv drama va harakat sahnalari bölgan ikkinçi qismi esa qorli ob-havoda suratga olindi. Butun suratga oliş 54 kunda yakunlandi.

Asosiy suratga oliş 2013-yil noyabrda Dal kölida boşlandi. Haider Pahalgam, Anantnagdagi Kehribal hududi, Mattan, Aişan Sahab Zaina Kadal köprigi (eski Srinagar), Nişat Bagh, Qazigund, Martand quyoş ibodatxonasi, Naseem Bagh (Kaşmir universiteti boği), Hazratbal va Sonamarg kabi joylarda suratga olindi. Bularning barçasi Jammu va Kaşmir hududida joylaşgan. Bhardvaj Hazratbalda, Kaşmir universiteti hududida fedayinlar hujumi sahnasini suratga olayotgan paytda, Kaşmir universiteti talabalari suratga olişni buzgani sababli jadvalni töxtatişga majbur böldi. Talabalar vaqtinçalik bunkerning ustiga milliy bayroqni kötarişga qarşi çiqdilar. Ayrim talabalar baʼzi sahnalarni suratga olişga eʼtiroz bildirib, «mustaqillik tarafdori» şiorlarini aytib, sahnani buzişdi. Yoşlar, şuningdek, qattiq xavfsizlik ostida bölişiga qaramay, ularni Naseem Bagh (Kaşmir universiteti boği) suratga oliş joyidan çiqarib yuborişdi, bu joyda suratga oliş bölişini bilmaganliklarini daʼvo qilişdi. Kaşmir universiteti talabalari şuningdek, Irrfan Khan kampusda çekayotgan holda körilganda unga ham eʼtiroz bildirişdi. Haider filmining sönggi suratga oliş jadvali 2014-yil yanvarda Kaşmirda boşlandi. Kaşmirdagi Martand quyoş ibodatxonasida suratga olingan «Bismil» qöşiği haqida Şahid Kapoor şunday degan: «Bu mening karyeramdagi eng yaxşi suratga olingan qöşiqlardan biri. Joy, uruş holatlarini ifodalaş uçun yuzga surtilgan böyoqlar kabi elementlar «Bismil»da işlatilgan. Bundan taşqari, men heç qaçon heç qanday qöşiqda körmagan 100 futlik ulkan qöğirçoqlar bor». Qöşiqlar xoreografiyasi uçun Bhardvaj Şahidning oldingi filmlaridagi raqs harakatlari bu qahramonga xos emasligini qatʼiy talab qildi, çunki bu qahramonning iztirobi va his-tuyğulariga mos kelmasdi. Bhardvaj bu trek uçun Norvegiyada yaşovçi xoreograf jalb etdi. Filmni suratga oliş 2014-yil yanvarda Srinagardagi Zainakadalda ikkinçi marta qisqa vaqtga töxtatildi, çunki tomoşabin aktyorlarga kömir otdi. Suratga oliş 2014-yil 24-fevralda yakunlandi.

41 ta kesişdan söng Markaziy Kino Sertifikatlaş Kengaşi (CBFC) filmga U/A sertifikatini berdi. Tsenzuradan ötkazilgan sahnalar orasida bir yuk maşina jasadlari, yalanğoç odam içiga sim kiritilişi, qonli ölik tanasi tasviri va haqoratli sözlar bor edi. Bundan taşqari, «Khul Kabhi To» qöşiği paytida yalanğoç orqa tasviri ham haqoratli deb topilib, kesib taşlandi. CBFC Haider (Şahid Kapoor ijro etadi) olov körib yiğlaydigan sahnani olib taşlaşni talab qildi. CBFC boş direktori Rakeş Kumar va ekspertlar komissiyasi filmni körib, kesişlarni belgilaganidan keyin çalkaşlik yuzaga keldi. Film qayta montaj qilingaç, Kumarning özi uni yana körib, U/A sertifikatini berdi, bu sertifikat qayta körib çiqiş komissiyasiga yuborilmagan edi. Qayta körib çiqiş komissiyasi aʼzosi Nandini Sardesai The Times of India gazetasiga Kumar Haiderni ikki marta körib, U/A sertifikati bilan ötkazganini aytdi. U filmning rejissyori Vişal Bhardvaj kesişlarga rozi bölganga öxşaydi, deb qöşimça qildi. Keyinçalik Bhardvaj CBFC faqat 7 ta kesiş talab qilganini, ammo uning filmiga ssenariyni realroq qiliş uçun 35 ta qöşimça kesiş berganini aniqladi. Bhardvaj film Kaşmirda suratga olingani va ştatdagi taşvişli siyosat tufayli bahslarga sabab bölişini oldindan bilganini qöşdi.

Film syujeti atrofidagi bahslar böyiça tahlilçilar Hindiston nozik mavzularga oçiqroq bölib borayotganini taʼkidladilar. Hindiston Dunyo işlari kengaşining yetakçi tahlilçisi doktor Zakir Hussain şunday degan: «Mamlakatda demokratik anʼanalar mustahkamlanar ekan, bunday filmlar köproq suratga olinadi va odamlar tarbiyalanadi. Haider öşa yönalişdagi birinçi qadamdir». Rejissyor Bhardvaj qurolli kuçlarni adolatsiz tarzda tasvirlaganlikda tanqid qilindi, çunki filmda Hindiston armiyasi lagerlaridagi qiynoqlar va Hindiston rasmiylari tomonidan inson huquqlarining buzilişi ham körsatilgan edi. Bunga javoban hind Twitter foydalanuvçilari «#BoycottHaider» xeştegini işlatib, film çiqqanidan beri taxminan 75 000 ta twit yozdilar. Bu tanqidga javoban Twitterʼda «#HaiderTrueCinema» xeştegi 2 kun davomida trendda böldi va bu «#BoycottHaider»ning Twitterʼdagi trenddan çiqarilişiga olib keldi.

Pokistonning Markaziy kino tsenzura kengaşi esa Kaşmir qözğolonining nozik masalasini tasvirlagani uçun filmga sertifikat berişni rad etdi va uni taqiqladi.

Asl qöşiqlar va film musiqasini Vişal Bhardvaj bastalagan. Saundtrekda töqqizta qöşiq bor, ularning sözlarini Gulzar yozgan, faqat «Gulon Mein Rang Bhare» va «Aaj Ke Naam» qöşiqlari Faiz Ahmed Faiz tomonidan yozilgan. Şahid Kapoor va Şraddha Kapoor 2014-yil avgust örtalarida Mumbaydagi Radio Mirçi studiyasida Vişal Bhardvaj bilan birga filmning musiqasini taqdim etdilar. Saundtrek 2014-yil 12-sentabrda raqamli va jismoniy şaklda çiqdi. Film musiqasi 2014-yil 24-oktabrda raqamli şaklda çiqarildi.

Haider çiqqanida mavzusi, rejissurasi, syujeti, ssenariysi, film musiqasi, operatorlik ishi, montaji va ijrosi uçun keng tanqidiy eʼtirof oldi, asosan Şahid Kapoorga yuqori baho berildi. Rotten Tomatoes şarhlar agregatorida 17 ta tanqidçi şarhining 88 foizi ijobiy bölib, örtaça reyting 7,62/10 ni taşkil etdi.

The Hindu gazetasi uçun yozgan Sudhiş Kamath şunday fikr bildirdi: «Qöşiqçi-şoir Gulzar, ssenariy muallifi va rejissyor Vişal Bhardvaj hamda ssenariy muallifi Başarat Peer bizga darhol klassika bölib qoladigan, yaqin tarixdan saboq beradigan adabiy epopeya (ssenariy ham dökonlarda sotilmoqda) taqdim etişdi. Haider bozor qoidalariga eʼtibor bermay, katta işonç bilan suratga olingan, işonçsiz darajada jasoratli film bölib, filmdagi meta-lahzada sizni xursand qilib yuboradi». CNN-IBNʼdan Rajeev Masand filmni nafis va hayajonli deb atadi, u Kaşmir kuraşiga jasur, közni yummaydigan nigoh bilan qaraydi. U şunday yozdi: «Hamlet asl yakunidan çetga çiqib, u qasos va zöravonlikning doiraviy tabiati haqida muhim fikrni ham bildiradi». U filmga 5 yulduzdan 3,5 ball qöydi. Deccan Chronicle uçun yozgan Kusumita Das filmni kitob bilan soliştirib, şunday xulosa qildi: «Hamlet öz murakkabligi bilan moslaşuv uçun oson emasligini hisobga olsak, buning özi Vişalning hozirgaça eng yaxşi filmi bölişi mumkin». Subhaş K. Jha esa katta maqtov bilan şunday dedi: «Haider odatiy kino taʼriflariga böysunmaydigan jonivor. Işlovda ham haşamat, ham nozikroq jihat bir vaqtning özida mavjud. Şekspirning eng murakkab fojialaridan biri hisoblangan asarning ijrosida nafislik va tuproqlik qöşni bölib turadi. Eng muhimi — ajoyib va yorqin aktyorlar rejissyor ğoyasiga öz ijodiy böyinlarini çözib, uni hayratlanarli sehr bilan jonlantiradi. Bhardvajning uçinçi Şekspir sayohati hozirgaça eng yaxşisidir. Haider sanʼat galereyasi içidagi yöldan körilgan rasmga öxşaydi. Tasvir uzoq, ammo yorqin; qatlamli, hayotga öxşaş, lekin nihoyatda sheʼriy».

Rediff uçun Raja Sen filmga 5 yulduzdan 5 ball berdi va şunday yozdi: «Haider biz yaratgan eng kuçli siyosiy filmlardan biri, şiddat va maqsad bilan titrayotgan haqiqiy durdona». Mid-Day uçun yozgan Şubha Şetty-Saha şunday dedi: «Vişal Bharadvaj Hamletning ekstazi, oğriği va ehtirosini ekranda jonlantiradi, şuningdek, bizga öz hovlimizdagi aççiq haqiqatni eslatadi — Kaşmir, Xudo yaratgan jannatdagi odam yaratgan tartibsizlikni». India Today uçun Faheem Ruhani hatto Şahid Kapoor va Tabu ijro etgan qahramonlar örtasidagi oedipal mavzuni ham maqtadi va şarhini şunday yakunladi: «Haider birinçi yarmida biroz sekin va biroz uzun tuyulişi mumkin. Biroq u filmning oxiridagi dramatik va keskin kulminatsiyasi bilan buning örnini qoplaydi. Haider albatta ötkazib yubormaslik kerak bölgan film». Zee News tanqidçisi Ritika Handoo ijobiy fikr bildirdi: «Uilyam Şekspirning Hamleti adabiyotdagi durdona, Vişal Bhardvajning Haideri esa kino tarixidagi şunday badiiy mahsulot sifatida gaplaşiladi. Haider Şahidning karyerasidagi eng yaxşi ijro sifatida tan olinadi». The Times of India gazetasining Srijana Mitra Das filmni «kinodagi şaxs va identiklik haqidagi eng jasur, dahşatli, ammo qiziqarli suratlardan biri» deb atadi va asosiy boylik sifatida körgan Tabuning ijrosini alohida maqtadi. Hindustan Times uçun Sweta Kauşal şunday yozdi: «Vişal Bhardvajning Haideri — körişingiz şart bölgan kamdan-kam Bollivud durdonasi». Filmfare uçun yozgan Raçit Gupta şunday fikrda: «Haiderda 100 crorelik ommani qiziqtiradigan tijorat hayajonlari va voqealar umuman yöq. Lekin uning inkor etib bölmas dramatik zarbasi bor. Bu sizning umringizda körgan eng yaxşi hikoyalardan biri. Bu ötkir filmga imkon bering, u sizni albatta qiziqtiradi. Çunki u buni katta mahorat bilan qiladi. Bu boşqa çutzpah filmlaridan albatta yaxşiroq». Aksinça, The Indian Express gazetasining Şubhra Gupta filmning hikoyasi sinib ketayotganini his qildi va şunday yozdi: «Bu gözal, ammo notekis film, uning nozik tafsilotlaridan biri yöqolib qolişidan qörqib, közingizni uzolmaysiz; şu bilan birga, u sizni töliq öziga jalb eta olmaydi».