Heaven's Gate

Kris Kristofferson — şerif James Averell

Christopher Walken — Nathan Champion

John Hurt — Billy Irwin

Sam Waterston — Frank Canton

Brad Dourif — janob Eggleston

Isabelle Huppert — Ella Watson

Joseph Cotten — Ruhoniy

Jeff Bridges — John L. Bridges

Ronnie Hawkins — mayor Wolcott

Paul Koslo — mer Charlie Lezak

Geoffrey Lewis — trapper Fred

Richard Masur — oddiy odam

Rosie Vela — çiroyli qiz

Terry ÖQuinn — kapitan Minardi

Mickey Rourke — Nick Ray

Willem Dafoe — erkak

Robin Bartlett — Lezak xonim

Tom Noonan — Jeyk

Bundan taşqari, musiqaçi Ronnie Hawkins özining kam sonli aktyorlik rollaridan birini ijro etib, mayor Wolcott rolini öynadi; filmning bastakori David Mansfield John DeCory rolida ekranda paydo böldi, u «Heavenʼs Gate Band» orkestrining rahbari va Ella ning xodimi edi; Rosie Vela (titrda Roseanne Vela sifatida körsatilgan) «Çiroyli qiz» rolini ijro etdi, u bilan Averell Garvardda öqiyotgan paytida sevib qoladi; kelajakdagi «Oltin globus» mukofoti sovrindori va «Oskar» mukofotiga nomzod Mickey Rourke kinodagi ikkinçi rolini ijro etib, Nick Ray rolini öynadi; kelajakda köp marta «Oskar» mukofotiga nomzod bölgan Willem Dafoe esa titrda körsatilmagan bölsa-da, ilk bor Willie rolida ekranda paydo böldi.

Filmning asosiy syujet elementlari 1892-yildagi Jonson okrugi uruşidan ilhomlangan. Bu uruş yirik çorvadorlar bilan köçmançilar örtasidagi maşhur ziddiyatga aylangan edi va u «Shane» hamda «The Virginian» filmlari uçun ham asos bölgan. Filmdagi asosiy qahramonlarning köpçiligi bu ziddiyatdagi haqiqiy iştirokçilarning ismlarini olib yurgan, ammo «Heavenʼs Gate» da körsatilgan voqealar tarixiy haqiqat bilan kam boğliq.

Köçmançilar 1890-yillarda Gomstead qonuniga muvofiq yer olib, şimoliy Vayomingni özlaştira boşlagan edi, ammo filmda körsatilganidek, boy rançelarning mollarini öldirib, oilalarini boqiş uçun oçlikdan ölmoqçi bölgan Yevropa muhojirlarining butun tödalari mavjud bölmagan. Nate Champion qotil va çorvadorlar xizmatidagi «kuç işlatuvçi» sifatida körsatilgan, ammo haqiqatda u Jonson okrugidagi maşhur kiçik rançoning egasi edi. Çorvadorlar uni özlarining tamğalanmagan yoş mollarini öz qöllariga oliş amaliyotiga qarşi çiqqani uçun «öğrilar qiroli» deb ataşgan.

Jim Averell Jonson okrugidan taxminan 100 mil (160 km) janubi-ğarbda yaşagan yana bir köçmançi edi. Bosqinçilik boşlanişidan ikki yil oldin u va uning xotini Ellen Watson çorvadorlar tomonidan öldirilgan edi, ular öğirlangan mol evaziga jinsiy xizmat körsatişda Watson ni yolğon ayblagan edi. Filmda körsatilganidek, Watson fohişa uyining egasi bölganligi yoki u yoki Averell heç qaçon Nate Champion bilan taniş bölganligi haqida heç qanday dalil yöq.

1971-yilda rejissyor Maykl Cimino filmning asl ssenariysini taqdim etdi (öşa paytda u «Jonson okrugidagi uruş» deb atalgan), ammo loyiha töxtatildi, çunki u tanilgan aktyorlarni, jumladan, boş rolni rad etgan John Wayne ni jalb qila olmadi. Ssenariyning uçinçi varianti «Ov qiluvçi» filmi çiqişidan oldin 20th Century Fox studiyasiga taqdim etilgan edi. Çiminoning rejissyorlik debyuti, «Thunderbolt and Lightfoot» (1974), muvaffaqiyatli çiqdi. 1979-yilda, «The Deer Hunter» uçun 51-chi marosimda ikkita «Oskar» (eng yaxşi rejissyorlik va eng yaxşi film) olişdan oldin, Cimino United Artists kompaniyasini Kris Kristofferson, Isabelle Huppert va Christopher Walken boş rollarda iştirok etgan «Heavenʼs Gate» loyihasini qayta tiklaşga köndirdi. Filmning dastlabki byudjeti 11,6 million dollar edi, ammo rejissyorga amalda çeksiz vakolat berildi. Filmning prodyuseri etib Cimino ning dösti Joanne Carelli tayinlandi.

Cimino va uning döstlari film uçun mos manzaralarni qidirib, taxminan 20 000 mil hudud böylab sayohat qilişdi. Asosiy suratga oliş 1979-yil 16-aprelda Kalispel şahridan şarqda joylaşgan Glacier milliy boğida boşlandi, şahar sahnalarining köpçiligi esa Ist-Glasier-Park qişloğidan şimolda joylaşgan Two Medicine hududida suratga olindi. Suratga oliş Vallace şahrida (Aydaho ştati) ham ötkazildi. Garvard universiteti öz binolarini suratga oliş uçun berişdan boş tortdi, xabarlarga köra, bunga Cimino ning dekoratsiyalarga qöygan haddan taşqari talablari sabab bölgan, şuning uçun filmning prolog qismi Oksford universitetida suratga olindi. Dastlab filmni 14-dekabrda çiqariş rejalaştirilgan edi, byudjet esa 11,6 million dollar edi, ammo suratga oliş deyarli darhol jadvaldan orqada qola boşladi.

Kristofferson Çiminoni Ingmar Bergman va Federiko Fellini bilan, Stiven Bax esa Mikelanjelo bilan soliştirdi va «Işonçim komilki, sarflangan pullarimizni qaytarib olamiz», deb taʼkidladi. Çiminoning detallarga fanatik eʼtiborining namunalaridan biri, rejissyorning sözlariga köra, «notöğri körinayotgani» uçun töliq qayta qurilgan köça böldi. Muammoli köça 6 fut kengroq bölişi kerak edi. Dekoratsiyalar böyiça rahbar faqat bir tomonini buzib, uni olti futga surişni taklif qildi, ammo Cimino ikkala tomonni ham buzib, har birini 3 futga orqaga surib, keyin qayta yiğişni talab qildi. 1870-yildagi Garvard bitiruvi sahnasini suratga oliş uçun Oksford universitetining hovlisida butun bir daraxt kesilib, qismlarga ajratilib, olib ketilib, qaytadan ekilgan. Bundan taşqari, Cimino jang sahnasi suratga olinadigan maydon ostiga suğoriş tizimini örnatişni buyurdi, şunda öt qonning qizil rangi bilan ziddiyat hosil qilib, yaşil va yorqin bölib turardi.

Cimino 1,3 million futdan ortiq (400 000 metr; deyarli 220 soat) kinoplyonka olgan, bu studiyaga faqat ish haqlari, maydonlarni ijaraga oliş va aktyorlarning haqlari uçun taxminan kuniga 200 000 dollarga tuşgan. Kulisalarda hazillaşişardiki, Cimino Francis Ford Coppola dan özib ketişga intiladi, u esa «Apocalypse Now» (1979) uçun million futdan ortiq plyonka sarflagan edi.

Cimino ning obsesif mukammallikka intilişi tez orada unga «Ayatolla» laqabini keltirdi. Ish jadvalidan keçikiş kuçayib borar, miş-mişlarga köra, rejissyor bitta sahna uçun 50 tagaça dubl talab qilgan va kadrga öziga yoqqan bulut suzib kirmagunça suratga olişni keçiktirgan. Bu keçikişlar tufayli Montanaga atigi uç haftalik ish uçun taklif qilingan bir neçta musiqaçilar öz sahnalarini suratga oliş boşlanişini uzoq kutişga majbur bölişdi. Associated Press ning taʼbiriça, bu tajriba «bir vaqtning özida nihoyatda zerikarli va çeksiz quvnoq» bölgan: çeksiz jem-sessiyalar, ğalati sarguzaştlar va suratga olişning juda oz qismi. Aynan şu musiqiy improvizatsiyalar Bridges va Kristofferson örtasidagi köplab birgalikdagi loyihalarning boşlanişi böldi. Jon Uilyams filmga musiqa yozişdan boş tortdi va bu ish oxir-oqibat David Mansfield tomonidan bajarildi.

Ish jadvali tobora tiqilinçga kirgani sari, United Artists rahbariyati Çiminoni işdan böşatib, uning örniga boşqa rejissyorni qöyiş imkoniyatini jiddiy körib çiqdi; «Final Cut» kitobida körsatilişiça, bu rejissyor Norman Jewison bölişi mumkin edi.

Xabarlarga köra, aktyor John Hurt suratga oliş davom etişini kutib şunçalik uzoq vaqt bekor turganki, u David Lynch ning «Fil odam» (1980) filmida rol öynab ulgurdi, şundan keyin «Heavenʼs Gate» ustida işlaşga qaytdi.

«Heavenʼs Gate» ning suratga olinişi 1980-yil martida yakunlandi, uning narxi deyarli 32 million dollarni taşkil etdi. Mavjud maʼlumotlarga köra, postprodyuser jarayonida Cimino studiyaning montaj xonasi qulfini almaştirgan va rahbariyatga öz montaj varianti tugagunça filmni körişni taqiqlagan, garçi rejissyor keyinçalik bu voqeani rad etgan. Filmning montajçilaridan biri, William Reynolds, 1991-yilda CinemaEditor jurnaliga filmda jiddiy muammolarni körganini va işlab çiqaruvçilar uni körişini istaganini aytdi. Ammo uning fikri eʼtiborga olinmadi, keyin esa unga «jim böl» deyişdi, çunki bunga endi vaqt qolmagan edi.

1980-yil 26-iyunda Cimino United Artists rahbariyatiga filmning işçi pozitivini körsatdi, xabarlarga köra, uning davomiyligi 5 soat 25 daqiqa (325 daqiqa) edi. Rejissyorning özi uning «yakuniy versiyadan taxminan 15 daqiqa uzunroq» ekanini taʼkidladi.

Studiya rahbariyati bunday davomiylikdagi filmni çiqarişdan qatʼiyan boş tortdi va Çiminoni işdan böşatiş imkoniyatini yana körib çiqa boşladi. Biroq rejissyor filmni qayta montaj qilişga vaʼda berdi va 1980-yilning butun yozi va kuzini uni qisqartirişga sarfladi, natijada davomiylikni dastlabki premyera varianti — 3 soat 39 daqiqa (219 daqiqa) ga tuşirdi. Dastlab rejalaştirilgan 1979-yil Rojdestvo oldidan keng kölamli premyera allaqaçon bekor qilingan edi, şuning uçun United Artists va Cimino oxir-oqibat filmni çiqariş uçun yangi sana — 1980-yil noyabrini belgiladi.

United Artists kompaniyasi filmning premyerasidan oldingi uç hafta davomida reklama kampaniyasiga 1,5 million dollar sarfladi. 1980-yil 19-noyabrda Nyu-York şahridagi Cinema 1 kinoteatrida bölib ötgan filmning premyera namoyişi antraktida tomoşabinlar şunçalik tuşkun ediki, xabarlarga köra, Cimino nega heç kim şampan içmayotganini söragan. Mavjud maʼlumotlarga köra, uning matbuot agenti javob bergan: «Çunki ular bu filmdan nafratlanadi, Maykl». Kam tomoşabinli bir haftalik prokatdan söng, Cimino va United Artists filmni tezda prokatdan olib qöyişdi va uning butun dunyo böylab relizini töliq keçiktirişdi. 1981-yil 24-aprelda film 810 ta kinoteatrda «rejissyor montaji» versiyasida, davomiyligi 2 soat 29 daqiqa (149 daqiqa) bölib, qayta namoyiş etildi; bu versiyani Cimino uçinçi marta montaj qilgan edi.

1980-yil noyabrida qisqa muddatli teatr prokatidan söng, bu davrda film tanqidçilar tomonidan juda salbiy qabul qilingan edi, United Artists uni prokatdan olib qöyişga qaror qildi va 1981-yil aprelida qisqartirilgan versiyada qayta çiqardi. Qayta çiqarişda tijorat muvaffaqiyatiga erişişga urinişga qaramay, film jiddiy moliyaviy muvaffaqiyatsizlikka uçradi: Şimoliy Amerika prokatida atigi 3,5 million dollar yiğdi, byudjeti esa 44 million dollar edi. Premyera dam oliş kunlarida film 1,3 million dollar yiğdi. Ikkinçi haftadan keyin uning namoyişi töxtatildi va umumiy yiğim atigi 3,5 million dollarni taşkil etdi, byudjet esa 44 million dollar edi. Film kino tarixidagi eng yirik kassa muvaffaqiyatsizliklaridan biri hisoblanadi. Bax filmning qoplaniş nuqtasiga erişişi uçun 140 million dollar yiğişi kerakligini taʼkidladi.

Film (dastlab 5 soatlik, uni suratga olişda rejissyor Maykl Cimino byudjetdan sezilarli darajada oşib ketgan; deyarli ikki barobar qisqartirilgan) tomoşabinlar va tanqidçilar tomonidan keskin salbiy qabul qilindi va bir haftadan keyin prokatdan olib qöyildi. Vincent Canby «New York Times» gazetasida yozdi: «Filmning şubhasiz muvaffaqiyatsizligi "The Deer Hunter" muvaffaqiyatiga erişiş uçun Cimino şaytonga joniga qasd qilgandek taassurot qoldiradi, endi esa "Heavenʼs Gate" körinişi bilan şayton öziga tegişli narsani oliş uçun qaytib keldi», va xulosa qildi: «şartsiz falokat». Film çiqqanidan keyin United Artists studiyasi katta zarar kördi va tez orada mustaqil faoliyatini töxtatdi, uzoq vaqt davomida sezilarli filmlar çiqarmadi. Garçi rejissyor Maykl Cimino Gollivudning eng yaxşi rejissyorlaridan biri hisoblangan bölsa-da (uning oldingi filmi «The Deer Hunter» katta muvaffaqiyat qozonib, 5 ta «Oskar» olgan edi), bu filmning muvaffaqiyatsizligi boşqa baʼzi filmlar bilan birga Gollivud studiyalarini film işlab çiqarişni qattiqroq nazorat qilişga va rejissyorlarga kamroq mustaqillik berişga undadi.

2012-yilda film 69-Venesiya kinofestivalida 216 daqiqali rejissyor versiyasi sifatida qayta taqdim etildi. Venesiya festivalining direktori filmni «mutlaq şedevr» deb taʼrifladi va 1980-yilgi versiyani «işlab çiqaruvçilarning asablarining qirğini» deb atadi, şu bilan birga bölib ötgan voqealarni «kino tarixidagi eng katta adolatsizliklardan biri» deb taʼriflab, ayovsiz tanqid hujumlaridan keyin Cimino va Kristofferson karerasini barbod qilgan deb hisobladi. Keyinroq film Nyu-York kinofestivalida ham namoyiş etildi va u yerda olqişlar bilan kutib olindi.

2013-yil martda film yana Nyu-Yorkdagi Film Forum kinoteatrida namoyiş etildi. Kino tanqidçisi Manola Dargis «New York Times» uçun maqolasida yozdi: «Filmning kölami, tabiiy manzaralari, ulkan dekoratsiyalari, murakkab xoreografiyasi va operator ishi sizni maftun etadi, baʼzan hayratga soladi; agar sizga aylanayotgan odamlar va kameralarni tomoşa qiliş yoqsa, u sizga yoqişi mumkin. Agar siz kuçli syujet, qora-oq şlyapalar, yaxlit aktyorlik öyini, aniq dialoglar va baxtli yakunni qadrlasangiz, tarix va konsensus sizning tomoningizda böladi».

2015-yilda Nikolas Barber BBC saytida yozdi: «…"Heavenʼs Gate" şunçalik buyuk, mukammal va ajoyibki, avval kimdir uni haqorat qilib, falokat deb atagani aql bovar qilmaydigan narsa». Bu filmdagi muhojirlarga salbiy munosabatning tasvirini öylab, u yozadi: «Ammo, ehtimol, "Heavenʼs Gate" 1980-yilda mumkin bölmagan kino edi, lekin 2015-yilda eng dolzarb film böldi».

Filmning 44 million dollarlik qiymati va uning zaif kassa yiğimlari (AQŞ da 3,5 million dollar) haqiqiy moliyaviy zararga qaraganda köproq salbiy şov-şuvga sabab böldi, ammo bu Transamerica Corporation — United Artists ning ona kompaniyasi — öz jamoatçilik obrösi haqida qayğurib, kinoişlab çiqarişdan butunlay voz keçişi uçun yetarli böldi. 1981-yilda Transamerica United Artists ni Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) ga ham egalik qilgan Kirk Kerkorianga sotdi, bu esa United Artists ning mustaqil kinostudiya sifatida mavjudligiga amalda barham berdi. Öşandan beri United Artists MGM ning tarkibiy kompaniyasidir. «Heavenʼs Gate» keltirgan katta zararlarga qaramay, United Artists «Jeyms Bond», «Puşti Panter» va «Rokki» franşizalaridan barqaror daromad olgani sababli foydali studiya bölib qoldi. Şu bilan birga, 1978-yilda bir qator rahbarlarning ketişi va 1980-yilda bir neçta boşqa qimmat filmlarning prokatdagi muvaffaqiyatsizligi, jumladan «Qidiruvçi», «Tulki» va «Administrator» filmlari sababli studiyaning ahvoli allaqaçon qiyin edi.

Bu janjal AQŞ kino sanoatiga kengroq taʼsir körsatdi. 1970-yillarda Frensis Ford Coppola, Martin Scorsese, Peter Bogdanovich, George Lucas, William Friedkin va Steven Spielberg kabi nisbatan yoş rejissyorlar studiyalarning minimal aralaşuvi bilan katta byudjetlar olar edi. Ammo Friedkin ning «Sorcerer» (1977) va «Cruising» (1980) filmlari, Coppola ning «One from the Heart» filmi va Cimino ning «Heavenʼs Gate» filmi kabi kassa umidsizliklaridan keyin rejissyorlarning taʼsiri sezilarli darajada kamaydi. Oxir-oqibat studiyalar eʼtiborni muallif kinosidan «high-concept» filmlarga qaratdi, ularning namunalari «Jaws» va «Star Wars» böldi (ikkala film ham «Heavenʼs Gate» dan oldin çiqqan edi). Yangi işlab çiqariş modeli mustahkamlanib borar ekan, studiyaning byudjetlar va işlab çiqariş jarayoni ustidan nazorati sezilarli darajada kuçaydi va deyarli çeksiz ijodiy erkinlik davriga barham berdi, aynan şu erkinlik «Heavenʼs Gate» paydo bölişini mumkin qilgan edi.