I Know What You Did Last Summer

I Know What You Did Last Summer (ingl. *I Know What You Did Last Summer*) — 1997-yilda suratga olingan, rejissyor Jim Gillespi debyuti bölgan amerikalik sleşer filmi, şuningdek yoşlar sleş…

Hmm, I need to produce the full translation cleanly. Here it is:

I Know What You Did Last Summer (ingl. I Know What You Did Last Summer) — 1997-yilda suratga olingan amerikalik sleşer filmi, rejissyor Jim Gillespining debyuti bölib, yoşlar sleşyorlari seriyasiga asos soldi. Ssenariyni Kevin Williamson yazgan, Lois Duncanning 1973-yilda çiqqan şu nomli romani asosida. Boş rollarni Jennifer Love Hewitt, Sarah Michelle Gellar, Freddie Prinze Jr. va Ryan Phillippe ijro etgan; filmda şuningdek Anne Heçe, Muse Watson, Brigitte Wilson va Johnny Galecki ham rol öynagan. Syujetga köra, bir guruh maktab öquvçilari maşinada baliqçini urib yuborib, jasadini dengizga taşlaydi, bir yildan keyin esa ularni tahdidli tajribasini biladigan nomaʼlum şaxs taʼqib qila boşlaydi.

Kevin Williamson Duncan romani asosidagi moslaştiriş ustida Scream suratga olinişidan oldin prodyuser Erik Feig bilan birga işlay boşlagan — va agar Screamʼda Williamson satira va öz-özini iqtibos keltirişdan foydalangan bölsa, «I Know What You Did Last Summer» 1980-yillardagi klassik qörqinçli filmlarga hurmat böldi. Filmga ilhom bergan narsa şahar afsonalari, şuningdek «Prom Night» (1980) va «A Nightmare on Elm Street» (1983) kabi klassik sleşyorlar bölgan. Scream muvaffaqiyatidan keyin «I Know What You Did Last Summer» ustidagi ish tezlaşdi.

Tanqidçilar aralaş baho bergan film 1997-yil 17-oktabrda premyerasini ötkazdi — umumiy kassa 17 million dollar byudjetda 125 million dollardan oşdi, film uç hafta davomida prokat yetakçisi bölib qoldi va Saturn Awards, MTV Movie Awards hamda Young Artist Award kabi bir neçta kino mukofotlariga nomzod böldi.

1998-yilda davomi — «I Still Know What You Did Last Summer» çiqdi, 2006-yilda esa töğridan-töğri videoga «Iʼll Always Know What You Did Last Summer» — trilogiyaning yakuniy qismi çiqdi. 2021-yilda Amazon Studios «I Know What You Did Last Summer» nomli 8 qismli teleserial çiqardi — past reytinglar tufayli şou bir mavsumdan keyin yopildi.

Film bir neçta komediyalarda parodiya qilingan («Scary Movie» va «Scary Movie 2»), şuningdek «Scream» franşizasi bilan birga yoşlar sleşyori janriga tomoşabinlar qiziqişini qayta uyğotdi.

Kevin Williamson ssenariyni «Scream» ssenariysidan ança oldin yozgan, lekin uzoq vaqt uni heç kimga sota olmagan — biroq «Scream» muvaffaqiyatli bölgaç, Columbia Pictures studiyasi filmning işlab çiqariş jarayonini tezlaştirgan. Ssenariy asosiga 1973-yilda AQŞda birinçi marta naşr etilgan Lois Duncanning şu nomli romani olingan. Roman va filmdagi syujet hamda personajlarning tavsiflari bir-biridan farq qiladi: masalan, ösmirlar voyaga yetgan erkakni emas, bolani urib yuborişadi; film uçun qotilning qiyofasi öylab topildi, voqea joyi va vaqti özgartirildi, zöravonlik, qon va şafqatsizlik qöşildi — romanda qahramonlarning heç biri ölmagan va hikoya davomida deyarli şikastlanmagan.

Prodyuser Erik Feig loyiha ustida Mandalay Entertainment kompaniyasi uçun işlagan — u Williamsonga ssenariyni 1980-yillardagi klassik yoşlar sleşyorlari ruhida qayta yozişni taklif qilgan. Williamsonning otasi baliqçi bölgan va ssenarist voqeani kiçik baliqçilar şaharçasiga köçirişga qaror qilgan. Asosiy yovuz qahramon ilgakli baliqçi böldi — Williamson şahar afsonasi «Hook» (ingl. The Hook) dan ilhomlangan: uni qahramonlar filmning boşida plyajda gulxan atrofida ötirib eslaşadi. Bu sahna orqali Williamson kelgusi voqealarni belgilab berdi: «Aslida, men qurollarni tayyorladim. Xöş, tomoşabinlar. Bunday afsona bor. Mana sizlarga yangisi». Sahna böladigan plyaj Dawsonʼs Beach deb ataladi — bu «Dawsonʼs Creek» teleserialiga işora, Williamson esa uning şourannneri bölgan; bu loyiha uning öz yoşligidagi hikoyalardan ilhomlangan edi. Agar «Scream» ssenariyida satira köproq bölgan bölsa, «I Know What You Did Last Summer» töğridan-töğri sleşyordir.

Prodyuser Stockley Çaffinning sözlariga köra, studiya «gözal va xarizmatik aktyorlarni» qidirgan. Rejissyor Gillespi, Duncanning romanini özi öqimagan, eslaydi: sinovlarda köplab aktrisalar bolaligida kitobni öqiganini tan olgan. Jennifer Love Hewitt, öşa paytda «Party of Five» seriyasidagi roli bilan tanilgan, Julie James rolini oldi — prodyuserlar, rejissyor va Williamsonni aktrisaning personajning «himoyasizligi»ni qanday ifodalagani hayratga solgan. U boş rol ijroçilaridan birinçi bölib tasdiqlangan. Dastlab Hewitt Helen rolini sinab körgan edi. Melissa Joan Hartga Julie rolini taklif qilişgan, lekin u filmni «Scream»ning şunçaki nusxasi» deb hisoblab, iştirok etişdan boş tortgan.

Maʼlum bir vaqtda ayollar rollaridan biriga Reese Witherspoon ham körib çiqilgan, u hatto rozi bölgan, lekin keyinroq loyihadan çiqib ketgan. Şu bilan birga, Witherspoon Gillespining eʼtiborini öz sevgilisi — aktyor Ryan Phillippega qaratgan. Barry Cox rolini topiş uçun studiya «balandligi 188 santimetrga yaqin, quarterback qiyofasiga ega» aktyorni qidirgan, çunki ssenariyda personajning qurilişi «qörqinçli» deb tasvirlangan. Personaj tavsifi va böyiga mos kelmasa-da, Phillippe rolni oldi.

Freddie Prinze Jr.ni Ray Bronson rolига Gillespi tanlagan — rejissyorning fikriça, aktyor ham personaj kabi «oddiy yigit»ga (ingl. everyman) öxşagan. Şu bilan birga, studiya oxirigaça Prinzeni qabul qilişdan boş tortgan, uni «juda yumşoq va sportga yaroqsiz» deb hisoblagan — u beş marta sinovdan ötgan va voz keçişga tayyor bölgan. Gillespi aynan Prinzeni olişni istagan va rejissyor maslahati bilan aktyor sport zalida jismoniy şaklini yaxşilagan, parhez tutgan va soçini qisqartirgan. Bir payt Prinze rolni Jeremy Sisto olgan deb öylagan, u esa «Clueless» filmi uçun sinovda undan oldinga ötgan edi. Bundan taşqari, Prinze «Scream» uçun ham sinovdan ötgan — aynan öşa paytda u Williamsonning eʼtiborini tortgan. Suratga oliş paytida Prinze asosiy aktyorlar orasida eng katta yoşli edi — u hamkasblariga filmni suratga oliş vaqtida pivo sotib olganini aytadi.

Sarah Michelle Geller asosiy aktyorlardan oxirgi bölib, suratga oliş boşlanişidan ikki hafta oldin Helen Şivers rolini tasdiqladi; Geller öşa paytda «Buffy the Vampire Slayer» seriyasidagi Buffy Summers roli bilan tanilgan edi. «Men personajning yumşoq xarakterini körsata oladigan, şu bilan birga haqiqiy “kaltak” böla oladigan aktrisani qidirdim», — deb eslaydi Gillespi. Prinze holatidagi kabi, studiya Gellerning nomzodini yoqtirmagan va Gillespi aktrisa rolni olişi uçun haqiqatan kuraşgan. Kastingning yana bir xususiyati şu ediki, Gillespi katta yoşli aktrisa 17 yoşli qiz rolini öynaşini istamagan — şu sababli Hilary Swank ham kastingda qatnaşgan bölsa-da, Helen rolini olmagan. Geller va Prinze-kiçik film suratga oliş vaqtida tanişişgan — avval ular örtasida döstlik boşlangan, 2002-yilda esa yigit-qiz turmuş qurişgan. Geller va Phillippe esa «Cruel Intentions» (1999) melodramasida yana bir bor sevişgan juftlikni öynaşgan — ularning nomzodlarini filmlarning ikkalasining prodyuseri Neil Moritz rejissyor Roger Kumblega tavsiya qilgan.

Missy Egan rolini rejissyor esda qolarli aktrisa qidirgan, uning obrazi tomoşabinlarni «ogohlantirişi va biroz qörqitişi» kerak edi. Personaj atigi ikki sahnada paydo böladi, lekin syujetda muhim rol öynaydi — natijada Missyni Anne Heçe ijro etdi, uning sahnalari atigi 2 kunda suratga olingan. Tanqidçilar — jumladan, Variety jurnali ham — Heçe öyinini yuqori baholadi. Bridgitte Wilson Helenning katta opasi Elsa rolini oldi, Johnny Galecki esa Max — qahramonlarning sobiq sinfdoşi obrazini yaratdi.

Muse Watson asosiy yovuz qahramon — qasoskor baliqçi Benjamin Willis rolini ijro etdi. Watson Kaliforniyadagi bir sinovdan keyin aktyorlar tarkibiga oxirgi bölib qöşildi — öşa vaqtga kelib filmni suratga oliş allaqaçon Şimoliy Karolinada boşlangan edi. Watson öz personajining yuriş uslubi ustida köp işladi. Yoş aktyorlar bilan işlaşdan uning köplab yoqimli xotiralari bor: ular köpinça plyaj böylab sayr qilişar va Sarah Michelle Geller bilan suhbatlaşişardi (Watson aktrisani «u uçratgan eng aqlli ayollardan biri» deb atagan), Hewitt esa unga qölda işlangan esdalik sovğasini bergan. Watson va Hewitt suratga olişdan oldin ham taniş edilar — ular Burbankda bir xonadonda yaşaşgan; keyinroq ular birga 1998-yilda «Saturday Night Live» dasturining epizodida çiqişdi va öz personajlarining parodiyasini ijro etişdi. Baliqçi qizçasini qölida uşlab turgan oğir va hissiy sahnani suratga olişdan oldin, Watson yonida onasi bilan turgan qiz aktyorni tinçlantirib, unga heç narsadan qörqmasligini va bölayotgan hamma narsa «hazil» ekanini eslatgan. Watsonning aytişiça, yöl asfaltida yotib ölganini körsatadigan sahna unga qiyin keçgan — bir payt u sovuqdan titray boşlagan. 2017-yilda Watson Phillippeni 4-iyul bilan tabriklagan (bu kunda filmdagi voqealar bölib ötadi) — Twitterʼda yozgan xabar bilan; Ryan bu tabrikni «dahşatli» deb topgan.

Bir neça yil ötib «Urban Legend» yoşlar trillerini suratga olgan Jamie Blanks, uning prodyuseri ham Neil Moritz edi, «I Know What You Did Last Summer» filmining rejissyori bölişni juda istagan — Blanks hatto loyihaga öz qaraşini körsatiş uçun psevdotreyler ham tayyorlagan. Lekin rejissyor kreslosini öşa paytga kelib şotlandiyalik Jim Gillespi egallagan edi, uning nomzodini Kevin Williamson tavsiya qilgan — 2008-yilgi intervyuda Jennifer Love Hewitt Gillespini «u bilan işlagan eng yaxşi rejissyor» deb atagan. Film uning katta kinodagi debyuti böldi — bundan oldin Gillespi bir neça teleserial epizodini boşqargan va öz ssenariysi asosida «Joyride» qisqa metrajli filmini suratga olgan.

2008-yilgi intervyuda Gillespi şunday degan: «Loyihada eng yoqimli qism — janrning taniş elementlarini olib, şunda ham tomoşabinlarni ekrandagi voqealardan qörqitiş imkoniyati edi». Şuningdek, rejissyorning aytişiça, u Williamsonning ssenariysini oddiy sleşer emas, balki «axloqiy maʼnoga ega juda yaxşi hikoya» deb his qilgan. «Digital Spy» portaliga filmning 20 yilligi munosabati bilan bergan intervyusida Gillespi şunday dedi: «Biz şunçaki tomoşabinlardan, ular qahramonlar örnida bölsa, qanday harakat qilişlarini söradik. Ular özlarini hayotni boşlayotganlarini, kollejga borayotganlarini tasavvur qilişdi… Agar hayotni buzadigan şunday xatoga yöl qöysa, nima qilişadi? Sirni yaşirişga harakat qilişadimi? Tomoşabinlar buni tuşunişdi. Şuning uçun bu hikoya ularni hayajonga soldi». Qanday bölmasin, rejissyor oddiy qörqinçli film suratga olişni niyat qilmaganini aytdi. Gillespi Jon Karpenterning «Halloween» va Stiven Spilbergning «Jaws» trillerlaridan ilhomlangan — u filmni qonli emas, balki keskin, qahramonlar yaqinlaşayotgan fojiali yeçim kayfiyatini his qildiradigan qilib yaratişga harakat qilgan: «Bugun bunday narsa “ötmas” edi — sekin “qiziydigan” hikoyani suratga oliş. Personajlarni ularni bölişdan oldin taniş — öşa paytga kelib tomoşabin qahramonlarga hamdard böla boşlaydi. Ular haqiqiyroq körinadi. Ridley Scott ham aynan şunday qilgan — “Alien”da birinçi 40 daqiqada heç narsa bölmaydi».

Romanning muallifi Lois Duncan ham şunga öxşaş qaraşda edi — u 2002-yilgi intervyusida ekranlaştirişni keskin tanqid qilib, öz hikoyasi sleşerga aylantirilganidan dahşatga tuşganini aytdi: «Men kötarinki kayfiyatda edim, to kinoteatr kreslosiga popkorn qutisi bilan ötirib, Golliwood mening ösmirlar uçun yozgan suspenz hikoyamni sleşerga aylantirganini körmagunimça. Voqea joyi Nyu-Meksiko toğlaridan şarqiy qirğoqdagi baliqçilar qişloğiga köçirilgan. Mening kitobimda bölmagan aqldan ozgan baliqçi esa mening qahramonlarimni muzdek ilgagi bilan öldirardi. Kinoteatrdan çiqqanimda birinçi ish qilganim qizim Kerriga qönğiroq qilib, nevaralarimga buni tomoşa qildirmaslikni söraganim böldi».

Keyinroq bergan intervyularida Gillespi filmning kassa muvaffaqiyatiga izoh berdi: «Bu yagona film bölişi kerak edi — 1980-yillar qörqinçli klassikasiga hurmat. Va hammasi yuz berdi — film uç hafta ketma-ket yetakçi böldi. U tomoşabinlarga yoqdi. Sarlavha ham işladi va hammasi yiğildi. Film hatto Xellouinda ham hali birinçi örinda edi — prokatning uçinçi haftasida! Men bunga işonmasdim».

2023-yil yanvar oyida bergan intervyusida Freddie Prinze Jr. Gillespi uni butunlay yomon körganini va aslida bu rolga boşqa aktyorni olmoqçi bölganini, Prinzening özi esa prodyuserlarning tanlovi bölganini aytdi — aktyorning sözlariga köra, rejissyor unga doim bosim ötkazgan, haqorat qilgan va hatto uni jarohatlanişiga sabab bölay deb qolgan — filmning finalidagi xavfli tryukni mutaxassissiz özi bajarişga majbur qilgan. Prinze, bu paytda unga kuçli maʼnaviy yordamni Ryan Phillippe körsatganini aytdi.

Asosiy suratga oliş 1997-yil 31-martda boşlandi va 10 hafta davom etdi. Sahnalarning bir qismi 1997-yil iyun oyida Kaliforniyada suratga olingan. Boşlanğiç sahna Sonoma okrugida, quyoş botiş manzaralari esa Jenner şahri yaqinidagi Colma-Gulçda — 1-sonli avtomagistral böyida suratga olingan; bola-çaqalarning baliqçini urib yuboriş sahnasi ham şu yaqinda suratga olingan.

Suratga oliş vaqtining taxminan 7 haftasi keçasiga töğri keldi, bu tasvirga qöşimça qiyinçiliklar tuğdirdi va «mahalliy aholi orasida taşviş uyğotdi». Gillespi va operator Dennis Crossan rang töğrilaşdan foydalanişga majbur böldi, natijada kadrda kök rang ustun bölib, yorqin ranglar deyarli yöq edi. Asosiy lokatsiya Şimoliy Karolina ştatidagi Wilmington şahri böldi. Plyaj sahnasi uçun suratga oliş guruhi Bodega körfazida qayiq sotib olib, uni ikkiga bölib, gulxan atrofida ötirgan epizod uçun dekoratsiya sifatida örnatgan. Final sahnasi Cape Fear daryosidagi haqiqiy qayiqda suratga olingan — Gillespining sözlariga köra, bir gal tölqinlar bezovta bölgan paytda guruh qayiqni bir joyda uşlab turişga urinib, uni deyarli yöqotib qöygan; sahnani suratga olişni ertasiga qoldirişga töğri kelgan.

Qolgan sahnalar Şimoliy Karolinadagi Southport şahri atrofida suratga olingan. Suratga olişning bir qismi «Amuzu Theater»da ötdi (u yerda gözallik tanlovi suratga olingan), şuningdek «Old Yaçt Basin» va «Southport Fish Company» hududlarida. Julie uyi «Southport Marina» şimolidagi «Short Street»da joylaşgan. Kunduzgi sahnalar körfazda suratga olingan, orqa planda suzib yurgan kemalarni köriş mumkin — suratga oliş vaqtida kemalarning jonli harakatini taşkil qiliş uçun mahalliy mutaxassis kerak bölgan. Şivers oilasining dökoni sifatida işlatilgan xonani Gillespi topgan — u Southportda joylaşgan; xona rejissyorga şunçalik yoqqanki, u syujetga lokatsiyalarning ayrim tavsiflarini qöşgan: natijada Helenni qotilning quvişi uzoq davom etadigan sahna aynan öşa yerda böladi. Boston kollejidagi sahnalar Dyuk universitetida, şifoxona epizodlari esa Southportdagi foydalanilmayotgan «Doşer Memorial Hospital» qanotida suratga olingan.

Hewittning sözlariga köra, Julie «Nima kutyapsan?!» deb qiçqiradigan maşhur sahna ğoyasi tanlovda ğolib bölgan yigitga tegişli — tanlovning asosiy mukofoti filmda iştirok etiş edi; aktrisa bu epizodni suratga olayotganda özini ahmoqona his qilgan, lekin keyinroq «sahna ajoyib çiqqan» deb tan olgan. Bir keça Phillippe va Geller maşina ijaraga olib, plyaj böylab sayr qilişga qaror qilişadi; baxtsizlikka, maşina qumga botib qoladi va aktyorlar evakuator çaqirişga majbur bölişadi — öşanda yigit-qiz bu hodisa uçun prodyuserlar ularni işdan böşatişidan qörqqan. Bir kuni suratga oliş maydonçasiga aktrisa Jamie Lee Curtis döstona taşrif buyurgan — Şimoliy Karolinada uning iştirokida «Virus» triller filmi suratga olinayotgan edi, şu bilan birga undan oldin Curtis Jennifer Love Hewitt bilan «House Arrest» oilaviy komediyasida ham suratga tuşgan; biroz vaqtdan keyin Kevin Williamson ham Curtis bilan işlaydi — u «Halloween H20» filmiga ssenariy yozadi. Keyinroq «Dawsonʼs Creek» seriyasi pilot epizodining bir qismi aynan «I Know What You Did Last Summer» uçun qurilgan pristan dekoratsiyasida suratga olingan.

Final sahnani kemada suratga olişda Gillespi va guruh «xronologik xato» ga yöl qöyganini tuşunişdi — Hewitt personajining kofta kiyimi kadrda goh paydo bölar, goh yöqolar edi; qiyin sahnalarni qayta suratga olmaslik uçun ijodkorlar syujetga kiçik epizod qöşişdi — uning uçun lyuk muzdek tutqiçi uçun Julie koftasini işlatadigan xona qurilgan, bu qayiqda yöq edi. Bu sahnani suratga olgandan söng Love Hewittga tunda kabuslar kira boşlagan: «Tun soat uçda. Sen Şimoliy Karolina tumanida taniş bölmagan ilgakli odamdan qoçyapsan, favqulodda qörquvni ifodalaysan — baʼzan haqiqatan ham qörqinçli bölib ketardi. Lekin bu zavqli edi». Bundan taşqari, ekşn sahnalarini suratga olgandan keyin aktrisada köplab kökarişlar va şilinişlar qolgan.

Postprodyuser bosqiçida qöşimça suratga oliş zarurligi ayon böldi. Gillespi filmni tsenzura muammolaridan qoçiş uçun köplab şafqatsiz va qonli sahnalarsiz suratga olgan. Elsaning öldiriliş sahnasi dastlab aktrisaning orqa tomonidan suratga olingan, qonli tafsilotlar kadrga tuşmasligi uçun; lekin prodyuser Erik Feig sahnaning realligiga şubha bilan qaragan va uni qayta suratga olişgan. Test körsatuvlarida Gillespi va prodyuserlar sahnani filmda ertaroq paydo bölişi kerak degan xulosaga kelişdi — tomoşabinlarni qotil köp qismida qahramonlarni faqat qörqitib yurgan bölsa-da, ular uçun haqiqiy xavf ekaniga işontiriş uçun. Şu sabab Maxning öldiriliş sahnasi ham qöşimça suratga olingan — ssenariyda personaj qotil hujumining qurboni bölmagan edi. Baʼzi tanqidçilar va tomoşabinlar Maxning öldirilişidan norozi bölişdi — çunki Baliqçi qahramonlarni öz qilmişlari uçun qasos oliş maqsadida taʼqib qilgan edi.

Bundan taşqari, filmning boşqa finali ham bor edi, unda Julie qisqa «I Still Know» (Men hali ham bilaman) iborali elektron xat olardi — sahna yanada yorqinroq sahna bilan almaştirildi va uni qöşimça suratga oliş bilan filmga kiritişdi — epizod «Party of Five» seriyasiga qöşni pavilyonda suratga olindi, öşa paytda Hewitt ham u yerda işlagan edi. Tugallangan filmning birinçi namoyişidan keyin studiya rahbarlari bu filmda ularning qölida potentsial hit borligini, lekin finalni qayta suratga oliş kerakligini tuşunişdi. 2017-yilgi intervyusida Gillespi bu epizodni «ataylab zerikarli qilib suratga olganini» aytdi: «Men bu sahna ustida heç qaçon jiddiy işlamaganman, çunki boşidanoq uning filmga kiritilişiga qarşi edim». Keyinçalik bu epizod davomga tayyorlangan teaser-treylerlardan birida işlatildi. Yangi final va Maxning öldiriliş sahnasini qöşimça suratga oliş 2 kun davom etdi.

Filmga musiqani kompozitor Jon Debney yozgan. Kinoprokatga AQŞ kinokompaniyalari assotsiatsiyasi tomonidan «R» yoş reytingi berilgan filmning yakuniy versiyasi çiqdi; bu reyting böyiça 17 yoşga tölmagan tomoşabinlar seansga faqat ota-onasi yoki qonuniy vakili bilan birga kirişi mumkin.

Filmning treyleri va posterlari «Scream» ijodkoridan» (ingl. From The Creator Of Scream) şiori bilan çiqdi — şunda Dimension Films Columbia Picturesʼga daʼvo bilan tahdid qildi, çunki «Scream» rejissyori Wes Craven edi, Kevin Williamson emas. «I Know What You Did Last Summer» prokatga çiqişiga bir hafta qolganda, sud qarori bilan şior film reklama kampaniyasidan olib taşlandi. Williamson kinoteatr posterini körgan zahoti buni talab qilgan edi.