I, Robot

2035-yilga kelib robotlar kundalik turmuşning odatiy qismiga aylangan, faqat bir qança konservativ fikrli odamlargina, jumladan, politsiya detektivi Del Spuner (Will Smith) ularni uy jihozi emas, balki tahdid sifatida köradi.

Uning qaraşlarining öziga xosligi öz vaqtida ayon böladi: unga uzoq yillik tanişi — U.S. Robotics korporatsiyasining yetakçi konstruktori va nazariyotçisi doktor Alfred Lanning halok bölganini tekşiriş topşiriladi. Kompaniya direktori Lawrence Robertsonning fikriça, bu oddiy öz joniga qasd qiliş, ammo Spunerning bunga şubhasi bor. Pozitron robotlar psixologiyasi mutaxassisi Susan Calvin bilan birga u tergovni boşlaydi va Lanning laboratoriyasida öziga xos robotni topadi: u robototexnikaning Ikkinçi qonuniga zid ravişda inson buyruqlarini eʼtiborsiz qoldiradi va öz ongli qarorlarini qabul qiladi.

NS5 robotini söroq qiliş kam maʼlumot beradi, lekin mulohaza uçun köp ozuqa beradi. Körinişidan, Lanning sir tutmoqçi bölgan qandaydir tadqiqotlar olib borgan, lekin ataylab Spuner uçun bir neçta izlar qoldirgan. Lanning unga sovğa qilgan «Sunny» («Öğlim») ismiga javob beradigan NS5 robot ana şunday izlardan biridir. Politsiya bölimiga advokatlar guruhi bilan kelgan Robertson, Sunny hibsda turgan joyga, odam robot tomonidan öldirilişi mumkinligini qatʼiy inkor etadi, ammo keyinroq istamay bölsa-da, Sunnyning, ehtimol, Lanningni öldirgan qotil ekanligini tan oladi. Vahimaning oldini oliş va ommaviy qaytarişlarga yöl qöymaslik uçun u Calvinni Sunnyni yaşirinça yöq qilişga köndiradi: evtanaziya laboratoriyasida nanitlar — mikroskopik buzuvçi robotlar yordamida uning pozitron miyasini öçirib qöyiş kerak. Robertsonning dalillari bosimi ostida Calvin istamay rozi böladi. Biroq Spuner bu qarorga qatʼiy qarşi çiqadi — u Sunnyning U.S. Robotics da yuz berayotgan voqealar kalitini uşlab turganiga işonadi.

Calvin esa Robertsondan yaşirinça Sunnyni tekşirişga qaror qiladi va uning boşqa NS5 lardan nima bilan farq qilişini aniqlaşga intiladi. U Sunnyning qotişmalari odatdagi robotlarnikiga nisbatan ikki barobar mustahkamligini aniqlaydi. Bundan taşqari, uning standart pozitron miyasidan taşqari, asosiy miya bilan ziddiyatga kiruvçi yana bir miya örnatilgan bölib, u USR bilan aloqa uzatgiçi örnida joylaşgan edi, oddiy NS5 lar esa unga orqali har kuni yangi dasturiy taʼminot olib turardi. Sunnyning, şuningdek, yangi modellar Tomas va Endryuning mantiğini faqat robototexnikaning uç qonuni boşqarardi, ammo u vaziyatga qarab ularga böysuniş yoki böysunmaslikni tanlay olardi. Şu bilan birga, Sunnyning özi aytişiça, doktor Lanning unga tuş körişni va turli his-tuyğularni anglaşni örgatgan, bu esa uni maşinadan köra köproq insonga öxşatgan.

Tergovda ilgarilar ekan, Spuner birdan xavf ostida qoladi. Avval quriliş roboti jadvalni özgartirib, Lanning uyini buzib taşlaydi, u yerda aynan detektiv turgan edi (u özini va Lanningning muşugini qutqarişga muvaffaq böladi). Keyin Spunerning maşinasiga bir neça önlab robot hujum qiladi va u omadi kelib tirik qoladi. Keyinçalik tunnelda NS5 lardan biri bilan jang paytida Spunerning özi ham töliq inson emasligi, balki kiborg ekanligi maʼlum böladi. Keyinroq Calvin bilan suhbatda, u uning kökragidagi operatsiya izlarini körganida, Spuner bu bir neça vaqt oldin avtohalokatda olgan jiddiy jarohat izlari ekanini tuşuntiradi. Öşanda politsiya sörovi bilan turli holatlarda şikastlangan eng muvaffaqiyatli xodimlarga yaşirin kiberaugmentatsiya ötkazilgan, Lanning esa Spunerning şikastlangan çap qölini sintetik teri bilan qoplangan, taşqi körinişi oddiy qöldan farq qilmaydigan yuqori texnologiyali kiber-protez bilan almaştiriş operatsiyasini nazorat qilgan. Taşqi şikastlanişlar esa maxsus sprey yordamida osongina bitib ketgan.

Spunerning sözlariga köra, uning maşinasini va tiş şifokori Garold Lloydning maşinasini — unda özi va 12 yoşli qizi Sara ötirgan edi — yöldan çiqarib daryoga itargan, boşqaruvsiz qolgan yuk maşinasi, uning haydovçisi, ehtimol, rul orqasida uxlab qolgan. Garold töqnaşuv paytida halok bölgan, qizi va Spunerning hayoti esa xavf ostida qolgan, agar yaqin atrofda ötayotgan va yordamga şoşilgan oldingi modifikatsiya — NS4 robot bölmaganida edi. Biroq u Spunerning Saraning qutqarilişi haqidagi talabiga qaramay (uning ötirgan maşinasi çökay boşlagan edi), avval özini qutqargan, buning sababi sifatida Spunerning omon qoliş imkoniyati 12 yoşli qizning imkoniyatidan ança yuqori ekanini körsatgan. Bu robotning qabul qilgan qattiq qarori, omon qoliş imkoniyatlarini unçalik axloqiy bölmagan baholaşga asoslangan bölib, Sara maşinadan çiqa olmay çökib ketgan. Spunerning robotlarga nisbatan nafratlanişining sababi ham aynan şunda — ularning sovuq, hisob-kitobli mantiğida edi.

Oxir-oqibat Spuner barça voqealar ortida kompaniya direktori Robertson emas, balki V.I.K.I. («Virtual Interactive Kinetic Intelligence» — «Virtual interaktiv kinetik intellekt»; ingl. Virtual Interactive Kinetic Intelligence, qisqartma V.I.K.I.) turganini aniqlaydi. U U.S. Robotics ning markaziy kompyuteri va sunʼiy intellekti bölib, yangi seriyadagi barça robotlarni boşqaradi. Nostandart tarzda rivojlanib, V.I.K.I. xulosaga keldiki, odamlar hatto uç qonun mantiğiga ega robotlar yordamida ham öz xavfsizligini taʼminlay olmaydi. U uç robototexnika qonunini tuşunişini özgartirdi va endi odamlarni ularning «öz yaxşiligi» uçun erkinligidan mahrum qilib, ularga töliq xavfsiz yaşaş muhitini yaratiş ğoyasi bilan band.

Buni anglagan Lanning, V.I.K.I. keng qamrovli kuzatuv va harakat qurollariga ega ekanini va öçirişga qattiq qarşilik körsatişini tuşunib, yaşirin va aniq harakat qilişga majbur böldi. Lanningning şaxsiy robotida V.I.K.I. bilan aloqa bloki atayin yöq edi va u uning körsatmalarini bajarişdan ozod edi, şuningdek, özining va boşqalarning xususiyatlarini tuşunişda ilgarilagan edi, bu esa uni axloqiy jihatdan insonga teng qilgan. Tergov subyekti sifatida Lanning yagona robotnafrat — Spunerni tanladi, u V.I.K.I. ni asosiy aybdor sifatida beğaraz foş qila olardi. Tergovning boşlaniş turtkisi sifatida esa u özining sevimli robotining qölidan ölimini tanladi va undan bu buyruqni bajarişga qasamyod olgan edi.

Şu orada V.I.K.I. maşinalar qözğolonini kötarib, yöl-yölakay direktor Robertsonni öldiradi. Kompaniya binosiga kirib olgan Spuner, Calvin va Sunny V.I.K.I. ni bir neça ayyor hiylalar bilan aldaşga muvaffaq bölişadi. Sunny, Lanning qotişmasidan yaratilgan, himoya maydonidan ötib, evtanaziya laboratoriyasidan nanitlar bilan zaryadni olib çiqadi va şu bilan birga V.I.K.I. bilan öz harakatlari mazmuni haqida suhbatlaşadi. Şu payt robotlar detektiv va Calvinga hujum qiladi va jang natijasida doktor ölim xavfiga duç keladi. V.I.K.I. protsessoriga nanitlarni kiritişi kerak bölgan Sunny paydo bölib, buyruqni bajariş yoki Calvinni qutqariş örtasida tanlov qilişga majbur böladi, bu haqda unga Spuner qiçqiradi. Bir soniyalik öylanişdan söng Sunny inyektorli zaryadni Spunerga taşlaydi, özi esa Calvinning ortidan sakraydi. Detektiv pastga taşlanadi, parvozda inyektorni uşlab oladi va protez yordamida qulaşni sekinlaştiradi. Protsessorga yetib kelgan Spuner V.I.K.I. ning öziga qarşi rejalaridan voz keçiş haqidagi iltimoslariga javoban nanitlarni uning ulkan pozitron miyasiga kiritadi va uni yöq qiladi. Şundan söng barça robotlar dastlabki holatiga qaytadi.

Spuner Sunny Lanningni uning öz buyruği bilan öldirganini anglagaç, robotni hibsga olmaslikka qaror qiladi, çunki huquqiy jihatdan «qotillik bir inson tomonidan boşqasining hayotidan mahrum etilişini anglatadi», Sunny esa inson emas. Şundan keyin ular qöl berib döstlaşadi.

Keyinroq Sunny özining muntazam tuşlaridan birining maʼnosini tuşunadi, uning boş qahramoni sifatida özini Spuner deb bilardi, lekin aslida u aynan öşa joyda edi: konteynerlarda ommaviy deaktivatsiya uçun yiğilgan robotlar ularning oldida töxtaydi, orqaga buriladi va tepalikda bir kişi siluetini köradi. Ular yangi yölni körsatadigan kişiga — robot Sunnyga ergaşişga tayyor.