Inquest of Pilot Pirx

Insonsimon robotlar işlab çiqaruvçi «Cybertron Electronics» firmasi YUNESKOga yangi android modelini sinovdan ötkazişni taklif qiladi. Şu maqsadda odamlar va android-robotlardan iborat aralaş ekipaj bilan «Goliath» kosmik kemasining Saturn halqalariga uçişi uyuştiriladi. Ekipajning rasmiy vazifasi — Kassini tirqişiga tadqiqot zondini tuşirişdir.

Qömondon tanlaşda YUNESKO kristalldek halol va töğri gapiradigan komandor Pirksga töxtaydi. Pirks avval axloqiy sabablarga köra rad etadi, lekin «United Atomic Laboratory» firmasi uyuştirgan suiqasddan omon qolgaç, rozi böladi. Unga ekipaj aʼzolarining qaysi biri robot, qaysi biri inson ekanligi aytilmaydi, bu esa Pirksning robotlarga nisbatan oldindan xulosa çiqarişining oldini oliş uçun qilinadi. Ekipaj aʼzolari bir-birlarini oldin tanimagan bölib, kelib çiqişi haqida söralganda: «Juda oddiy inson», deb javob berişlari kerak.

Parvoz davomida ayrim ekipaj aʼzolari Pirks bilan oçiq gaplaşadi. Ikkinçi pilot Garri Braun özining inson ekanligini aytadi, şuningdek elektronçi Yan Otisning tabiiy bölmagan xatti-harakati haqidagi kuzatuvlarini ulaşadi. Kemada şifokor vazifasini bajaruvçi nevrolog Tom Novak özining sunʼiy kelib çiqişini tan oladi va öz seriyasidagi robotlar ommaviy işlab çiqarişdan voz keçilganda öz individualligini saqlab qoliş va odamlar orasida karyera qiliş imkoniyatiga ega bölişini aytib, xulq-atvorini şu bilan izohlaydi. Tibbiyot xodimi bir gal jarrohlik operatsiyasi paytida hamşiraning bexosdan Novakning qölini jarrohlik piçoği bilan kesib yuborganini, teri ostida simlarning çirmaşib yotganini körib, isteriyaga tuşganini eslaydi. Yadro muhandisi Kurt Veber arma-torlar bilan tuzilgan kelişuvni buzişdan boş tortadi, lekin Braunning inson emasligiga işonadi. Veber radioaktiv namunani devorga yaşirgan edi, butun jamoadan faqat Braun öşa joy yonidan ötayotganda qoqilib ketdi. Birinçi pilot Kalder esa oçiq suhbatga kirişişdan butunlay boş tortadi.

Kimdir EHMda missiyaning favqulodda ssenariylarini işga tuşiradi va tadqiqot zondlari saqlanadigan yuk bölinmasida diversiya uyuştiradi. Pirks yölakda ğalati siymoni körib, uni quvib boradi, lekin faqat navbatçilikda turgan Kalderni topadi. Kayutasiga qaytgan komandor unga taşlab ketilgan videokassetani topadi. Unda ekipaj aʼzosi bölgan robot özining insoniyatdan butunlay ustun ekanligini isbotlaşni rejalaştirayotgani, insoniyatni esa xor körişini aytadi. Pirks şunday ssenariyni qabul qiliş kerak deb hisoblaydi, unda inson öz zaif tomonlari tufayli robotni yengişi mumkin.

«Goliath» belgilangan manzilga yetib keladi. Kalder birinçi zondni uçiradi, lekin birinçi zondni yönaltirişi kerak bölgan ikkinçi zond lyukda qotib qoladi. Kalder kemani tezlatib, Kassini tirqişidan ötib, zondni tuşirişni rejalaştiradi. Zondning dvigateli işga tuşadi, kemani yon-yonga taşlaydi, bu esa halqalarni taşkil etuvçi toşlar va chang bilan töqnaşiş xavfini tuğdiradi. Pirksning taqiqiga parvo qilmay, birinçi pilot kresloga boğlovçi kamarini yeçadi, ortiqça yuklaniş saqlagiçini öçirmoqçi, tormoz dvigatelini yoqib, giperbolik tezlikda tirqişdan çiqib ketmoqçi böladi, ortiqça yuklaniş esa ekipajni albatta halok qilişini hisobga olmaydi. Robotning niyatini anglagan Pirks Braunga töliq tezlikni berişni buyuradi, ortiqça yuklaniş 15 g ga yetadi. Kalderning qöllari uzilib ketadi, uning tanasi bir neça bölinmaning devorlarini teşib ötadi.

Yerga qaytgaç, Pirks kosmik sudda javob beradi, ekipajning boşqa aʼzolari guvoh sifatida çiqadi. Ayblov tomoni Pirksning jinoiy passivlikka yöl qöyganini, birinçi pilotga buyruq bermaganini, bu esa qimmatbaho robotning halok bölişiga va kemaning halokat yoqasiga kelişiga olib kelganini taʼkidlaydi. Himoya tomonining talabi bilan Novak Kalderning «qora quti»sidan olingan videoyozuvni namoyiş etadi. Fikrlar va video tasvirlardan ayon böladiki, birinçi pilot ikkinçi zondning gidravlikasini ataylab işdan çiqargan, şu yöl bilan Pirksni tuzoqqa tuşirmoqçi bölgan, çunki komandorning har qanday buyruği ekipajning halokatiga olib kelişi muqarrar edi (tirqişga kiriş Saturn halqalari moddasi bilan katta ehtimol bilan töqnaşişni anglatardi, giperbola böyiça buriliş esa inson uçun halokatli ortiqça yuklanişni talab qilardi). Pirks esa buyruq bermagani uçun robotni mantiqiy tupikka tiradi: endi falokat yuz bersa, butun ayb unga tuşardi. Yozuvlarni körib çiqqan sud barça ayblovlarni olib taşlaydi va Pirksni oqlaydi.

Sud tugagaç, Pirks Novakka minnatdorçilik bildiradi. Novak özining haqiqatan ham inson (robot emas) ekanini va robotlar psixologiyasi böyiça mutaxassis sifatida Pirksga yordam berişni istaganini aytadi. Pirks Novak bilan qöl berib körişadi va uning qölidagi çandiqni köradi, Novak keskin burilib ketib qoladi. BMTning keskin norozilik harakatlaridan söng robotlarni seriyali işlab çiqarişga taqiq qöyiladi. Pirks örtoğiga ayrim robotlar, jumladan Novak ham odamlar orasida yaşirinib qolişga muvaffaq bölgani haqidagi şubhalarini ulaşadi.