Insomnia

Film Alyaskada, Nightmyut degan kiçik şaharçada bölib ötadi. Şaharning tinç hayotini 17 yoşli Key Konnell (Crystal Lowe) ning qotilligi buzadi; uning jasadi çiqindixonada topiladi. Qotil jasad bilan ehtiyotkorlik bilan muomala qilgan: soçini yuvgan, qöl va oyoq tirnoqlarini tozalab, qirqib qöygan. Bu işni tekşiriş uçun Los-Anjelesdan politsiya detektivlari Uill Dormer (Al Pacino) va Xap Ekxart (Martin Donovan) uçib kelişadi. Ularga mahalliy politsiyaçilar, jumladan Elli Burr (Hilary Swank) yordam beradi; u yoş detektiv bölib, Dormerning tergov işlariga muxlis. Vaziyatni yanada murakkablaştiradigan narsa şuki, Dormer oldingi işlaridan birini tergov qilayotganda bir gumondor ustidan dalillarni soxtalaştirgan va öşa odam qamalgan. Ekxart buni bilib qolib, Los-Anjelesga qaytgaç, öz daxlsizligi evaziga Dormerga qarşi guvohlik berişga vaʼda beradi. Dormer tuşunadiki, agar şunday bölsa, u qamagan barça odamlar ozod bölib ketadi. Dormer uyqusizlikdan azob çekadi, Alyaskaning sokin örmonlari esa faqat birinçi qaraşda tinç körinadi, şuning uçun Uillga tinçlik kutiş qiyin.

Gumon qilinayotgan qotilni quvib yurganda, politsiyaçilardan biri yaralanadi. Dormer tumanda tasodifan Ekxartni öldiradigan darajada oğir yaradorlaydi. Ölişdan oldin Ekxart şerigi buni ataylab qilgan deb öylaydi, çunki guvohdan qutulmoqçi bölgan. Dormer ehtiyotsizlikdan sodir bölgan qotillik haqida xabar bermaydi va buni qoçib ketgan jinoyatçining ustiga ağdaradi.

Endi u va tajribasiz Burr gumon qilinuvçining izidan ikkovlon borişga majbur böladi.

Ekxart öldirilgan joyga yaqin yerdan Dormer revolver topadi va uni politsiyaçilardan yaşiradi. Köp ötmay unga nomaʼlum odam qönğiroq qilib, şerigini kim otganini körganini aytadi va endi ular bir xil ahvolda ekanliklarini taʼkidlaydi. Dormer bu qotil ekanini tuşunadi.

Dafn marosimida Dormer Keyning sobiq yigiti Randi Stetsni köradi. U oldin söroq qilingan va dalil yöqligi uçun qöyib yuborilgan edi. Garçi u Keyni muntazam ravişda urgan va ölimidan oldin uni oxirgi bor körgan odam bölsa-da, Randi uning eng yaqin dösti atrofida aylanib, uni mototsiklda birga ketişga undaydi. Dormer qizni özi bilan jasad topilgan çiqindixonaga olib boradi va u yerda qizdan Keyning Randidan qoçib, Brodi degan odam bilan ketganini tan olişga majbur qiladi.

Dormer mahalliy yozuvçi Valter Finç (Robin Williams) kitobida Brodi degan personaj borligini payqaydi. Öldirilgan qiz esa uning muxlisi bölgan. Kitobdagi maʼlumotlar yordamida Dormer yozuvçining qayerda yaşaşini aniqlaydi va heç kimga aytmasdan uning oldiga boradi. Finç uyda bölmaydi. Köp ötmay Finç qaytib keladi va eşikdagi qoğozni köradi. Dormer uni kirganda eşikdan olib taşlagan va tumboçkada qoldirgan edi. Finç uyda kimdir borligini tuşunib, qoçib ketadi. Quviş paytida, daryoda suzib yurgan yoğoçlar ustida Dormer yiqiladi va deyarli çökib ketay deydi, şu tufayli gumon qilinuvçi qölidan çiqib ketadi.

Köp ötmay Finç Dormerga yana qönğiroq qilib, odamlar köp joyda uçraşişni taklif qiladi va ehtiyotsizlikdan sodir bölgan qotillik tafsilotlarini aytib beradi. Key uning kitoblarining muxlisi bölgan va ular örtasida munosabatlar boşlangan. Uçraşuvlardan birida nizo çiqadi: Finç uni quçoqlaganda qözğaladi, qiz esa uni masxara qila boşlaydi. Ğazabga minib, Finç uni uradi, qiz qiçqirganda esa uni tinçlantirmoqçi bölib, böğib öldiradi. Dormer Finçning uyiga qaytadi va u yerga Xapni öldirgan miltiqni taşlab qöyadi.

Dormer va Finç paromda uçraşişadi. Dormer yozuvçining unga qançalik yoqimsiz ekanini körsatadi. Finç esa ularning umumiy manfaati uçun Dormer aybdor qidirib topişi va dalillar qöyişi kerakligini aytadi. Ideal nomzod — Randi Stetsdir. Detektiv Finçni söroqqa çaqirilişini ogohlantiradi. Detektiv Finçni qöyib yuborişga majbur böladi. Qirğoqqa tuşayotgan Finç suzib ketayotgan Dormerga diktofonni körsatadi. Bu Dormer uni foş qilmasligining kafolati. Dormer Finçga söroq paytida faqat Randi haqida işora qilişi, lekin töğridan-töğri körsatmasligi kerakligini aytadi.

Söroqda Dormer Finçdan ular örtasidagi munosabatlar haqida söraydi. U munosabatlar platonik bölganini, faqat kitob sotib olib bergani, unga marjon va qizil libos sovğa qilganini aytadi. Dormer bilan kelişuvga zid ravişda Finç töğridan-töğri Randiga işora qila boşlaydi: Key unga Randi uni bir neça marta urganini aytgan, Randi esa uni miltiq bilan öldirişi mumkinligini aytib tahdid qilgan va miltiq şamollatiş teşigida yaşirilgan deydi. Dormer ğazablanib, Finç u qöyib qöygan miltiqni topib, uni Randining xonadoniga yaşirganini tuşunadi. Dormer qolganlarga Finçning Key bilan jinsiy aloqaga kirişmoqçi bölganini körsatadi.

Şu paytda politsiyaçilar Randining xonadonini tintuv qiliş uçun orderni olişadi. Dormer u yerga şoşiladi, lekin politsiyaçilar yetib kelgunça revolverni topişga ulgurmaydi, çunki Finç uni şamollatiş teşigiga emas, balki mototsikl bakiga yaşirgan edi. Dormer hammomga yaşirinadi. Politsiyaçilar uni sezmaydi va u göyo ularga keyin kelgandek körinadi. Köp ötmay qurol topiladi. Dalillarga asoslanib, yigitni hibsga olişadi.

Dormer Finç bilan uçraşib, ularning suhbati yozuvini daryoga taşlaydi. Avval u Finçda nusxalar bor deb öylaydi, keyin uni otib taşlamoqçi böladi, söng hamma narsani tan olişga qaror qiladi, çunki bu tugaşi kerak, axir olti kunlik uyqusizlikdan keyin uning ruhiy holati tanqidiy darajada. Finç Dormerni buni qilmaslikka köndiradi va ularning endi öz oldingi hayotlari bilan yaşaşini aytadi.

Elli tasodifan Ekxart öldirilgan joyda 9 mm kalibrli gilzani topadi. U politsiyaçilar işni yopayotgan barga kelib, bu kalibrli pistolet kimda borligini söraydi. Dormer ish yopilganini aytadi, lekin Elli uni quçoqlab, detektivning köylagi ostida kerakli kalibrli pistoletni topadi.

Dormer yana bir marta uxlaşga urinadi. Uni derazadan tuşayotgan yoruğlik doim bezovta qiladi, u mebellar bilan yoruğlikni tösmoqçi böladi. Qöşnilarning şikoyatlari sababli mehmonxona egasi uning oldiga keladi. Dormer unga soxtalaştirilgan ish haqida tafsilot aytadi: bir odam uç kun davomida kiçik öğil bolani qiynagan va zörlagan, söng uni podvalda osib qöygan. Bola bir muddat tirik qolib, oğriq zarbasidan vafot etgan. Dormer uni körganda, bu odamning aybdorligini tuşungan, lekin dalil yetarli bölmagan. Şunda u öldirilgan bolaning ozgina qonini olib, qotilning kiyimiga tomizgan. Ekxart buni bilib qolgan, lekin Dormerni himoya qilgan, qotil esa jazo olgan. Mehmonxona egasi uni tinçlantiradi va köplab odamlar ötmişni unutiş uçun şu yerga kelişini, şu jumladan özi ham şunday ekanini aytadi. Köp ötmay u Dormerning karavotida uxlab qoladi.

Detektiv hamma narsaga çek qöyişga qaror qiladi. U qurol bilan Finçning xonasiga bostirib kiradi, lekin uni uyda topmaydi. Finçning stolida Dormer Elli kelganda uning uyida berişga vaʼda bergan xatlarni topadi. Dormer yomon ahvolni sezib, bölimga qönğiroq qiladi, lekin Burr allaqaçon Finçning oldiga ketgan böladi. Dormer maşinada Finçning uyiga şoşiladi, yölda uzoq davom etgan uyqusizlik sababli rost gallyutsinatsiyalar tufayli deyarli yöldan çiqib ketadi. Elli Burr Finçning oldiga tezroq yetib boradi. Suhbat paytida u tasodifan tumboçkada qurbonning qizil libosini köradi, ammo Finç uni huşidan ketkazib, qurolni olib qöyadi. Yetib kelgan Dormer u bilan olişadi. Burr qulflangan xonadan tomga çiqişga muvaffaq böladi va u yerdan Dormerning qurolini qölga oladi. Şu paytda Finç miltiq oliş uçun yuguradi. Dormer Burrga Ekxartning tasodifan öldirilganini tasdiqlaydi. Şu vaqtda Finç ularga öq uzişni boşlaydi. Burr Dormerni himoya qiladi, u esa suv orqali Finçga yaqinlaşadi. Yana olişuv boşlanadi, unda Dormer miltiqni qölga oladi. Şu bilan birga Finç «ziroat» — Elli pistoletini tortib oladi. Ikkalasi bir vaqtda bir-biriga öq uzadi. Finç şu zahoti öladi. Dormer Ellidan gilzani taşlamaslikni va öz tamoyillariga xiyonat qilmaslikni söraydi, garçi Elli Dormer Ekxartni öldirişni xohlamaganini tuşunsa ham. «Uxlagim keladi…» deb piçirlab, Dormer vafot etadi. Elli gilzani çöntagiga soladi.