Itʼs a Wonderful Life

«Itʼs a Wonderful Life» (ingl. Itʼs a Wonderful Life) — Frenk Kapra rejissyorligida, 1946-yilda Filip Van Doren Sternning «The Greatest Gift» hikoyasi asosida suratga olingan film. Boş qahramon köp muammolarga doş berolmay, özini öldirişga qaror qiladi, ammo uning qöriqçi fariştasi unga hayoti boşqalarga qançalik yordam bergani körsatadi. Boş rollarni James Stewart va Donna Reed ijro etadi.

Film ekranga çiqqanda tomoşabinlar orasida muvaffaqiyat qozonmadi, bu esa rejissyorning prodyuser kompaniyasining bankrot bölişiga va uning kino karerasining pasayişiga olib keldi. Biroq keyinçalik film 1970-yillardan boşlab Amerika televideniyesida Rojdestvo arafasida muntazam namoyiş etilişi tufayli keng maşhurlikka erişdi, bu esa keyinçalik anʼanaga aylandi. Kapraning özi bu filmni karerasidagi eng yaxşi asari deb hisoblagan. 1986-yilda film rangli qilib qayta işlangan.

Film Filip Van Doren Sternning 1939-yil noyabrda yozgan «The Greatest Gift» hikoyasiga asoslangan. Bir neça muvaffaqiyatsiz urinişdan söng yozuvçi hikoyani özi 24 sahifali broşyura körinişida çop etib, 1943-yil Rojdestvosida oila aʼzolari va döstlariga 200 nusxa yuborgan. Bu hikoya Cary Grantning eʼtiborini tortgan yoki boşqa versiyaga köra, RKO Pictures prodyuseri David Hempsteadning eʼtiborini tortgan, u hikoyani Grantning agentiga körsatgan va agent uni qiziqtirgan. 1944-yil aprelida RKO bu hikoyaning huquqlarini 10 000 dollarga sotib olgan. Bir neça taniqli ssenariy muallifi (Dalton Trumbo, Clifford Odets va Mark Connelly) hikoyani moslaştiriş ustida işlaganidan söng, RKO kinostudiyasi 1945-yilda syujet huquqlarini Frenk Kapraning 1945-yilda taşkil etilgan «Liberty Films» prodyuser kompaniyasiga xuddi şu 10 000 dollarga sotgan. Rejissyor darhol hikoyani muvaffaqiyatli ekranlaştiriş imkoniyatini kördi va uni uruşdan keyingi birinçi Gollivud badiiy filmi uçun moslaştirişga qaror qildi. 1939-yilda Kapra «Frank Capra Productions» kompaniyasini taşkil etgan va uning negizida «Meet John Doe» filmini suratga olgan. AQŞ Ikkinçi jahon uruşiga kirgaç, u kompaniyani yopib, AQŞ Armiyasi aloqa qöşinlariga (ingl. U.S. Army Signal Corps) qöşilgan. U yerda boşqa amerikalik kinematograflar kabi harbiy tarğibot uçun hujjatli va badiiy filmlar tayyorlaş va çiqariş bilan şuğullanib, polkovnik unvonigaça kötarilgan. 1945-yil bahorida Kapra va xizmatdoşi Samuel Briskin harbiy xizmatdan böşatilib, öz kinostudiyasini oçişga qaror qilgan. Biroz keyinroq aksiyadorlar tarkibiga William Wyler va George Stevens kirgan. Liberty Films RKO Pictures bilan 9 ta filmini namoyiş etiş töğrisida kelişib olgan. Rejalaştirilgan edi, kompaniyaning har bir uç prodyuseri (Kapra, Wyler, Stevens) uçtadan, yiliga bittadan film suratga oladi.

Birinçi bölib suratga olişga Kapra kirişgan, u moslaştiriş uçun «The Greatest Gift» hikoyasini tanlagan va bu film kompaniya öz rekvizitlari ostida çiqargan yagona film bölgan.

Film Kaliforniyaning Culver City şahridagi RKO Radio Pictures Studio paviljonlarida va Ensinodagi RKO kinoişlab çiqariş rançösida suratga olingan. Bedford Falls şahrining kinematografik modeli 75 ta dökondan iborat boş köça va turar joy hududidan iborat bölgan. Suratga oliş rejalarga köra 90 kun davom etişi kerak edi, va surat guruhi bu muddatga siğdirgan: suratga oliş 1946-yil 15-aprelda boşlangan va 1946-yil 27-iyulda yakunlangan.

Filmning premyerasi 1946-yil 20-dekabrda Nyu-Yorkdagi «Globe Theatre» teatrida bölib ötgan, ammo keyingi prokatda u yaratuvçilar umid qilgan muvaffaqiyatni qozonmagan.

1947 — «Oskar» mukofotiga 5 ta nominatsiya: eng yaxşi film, eng yaxşi rejissyor (Frenk Kapra), eng yaxşi aktyor (James Stewart), eng yaxşi montaj (William Hornbeck), eng yaxşi ovoz yozuvi (John Aalberg);

1947 — «Golden Globe» mukofoti, eng yaxşi rejissura uçun (Frenk Kapra);

1990 — film Milliy film reestriga kiritilgan;

1994 — sobiq bolalar yulduzi (Jimmy Hawkins)ga «Yoş aktyor» faxriy mukofoti;

2004-yilda BBC kanali «Oskar» olmagan eng yaxşi filmlarni tanlagan. «Itʼs a Wonderful Life» filmi ikkinçi örinni egalladi.

Amerika kino sanʼati instituti (AFI) reytinglariga köra, «Itʼs a Wonderful Life» quyidagi örinlarni egallaydi:

1998-yil — sönggi 100 yil içidagi eng yaxşi Amerika filmlari röyxatida 11-örin;

2002-yil — eng ehtirosli Amerika filmlari röyxatida 8-örin;

2003-yil — Jorj Beyli eng yaxşi ijobiy qahramonlar röyxatida 9-örin; Genri Potter eng yaxşi salbiy qahramonlar röyxatida 6-örin;

2006-yil — eng ilhomlantiruvçi Amerika filmlari röyxatida 1-örin;

2008-yil — eng yaxşi Amerika fentezi filmlari röyxatida 3-örin.

Film IMDb reytingidagi eng yaxşi filmlar röyxatida yuqori örinni egallaydi.

«Oskar» va «Golden Globe» mukofotlarida eng yaxşi rejissura uçun nominatsiyalarga qaramay, film kassada töliq muvaffaqiyatsizlikka uçradi: umumiy xarajatlari 3,18 million dollar deb baholangan bölsa, 3,3 million dollar yiğdi. The New York Times gazetasining nufuzli tanqidçisi Bosley Crowther filmning zaif tomoni uning sentimental xarakterida va «bunday dunyo manzarasining illyuziyaligida» ekanligini yozgan: «Bu yoqimli odamlar jozibali, şaharça gözal, muammolarni hal qiliş usuli esa hayotbaxş va oddiy. Ammo nimagadir bularning hammasi haqiqiy hayotdan köra teatr sahnasiga öxşaydi». Kino tarixçisi Georges Sadoul uruşdan keyin Gollivud kinematografi inqirozga kirganini, bu inqiroz «baʼzi sobiq kino ustalarining ketişi va degradatsiyasi» bilan birga keçganini va Kapra esa bu davrda «aqldan ozgan» holatga tuşganini, bu davrga «Itʼs a Wonderful Life» va «State of the Union» (1948) kabi filmlarni kiritganini yozgan.

Kassadagi past daromad Kapraning Liberty Films prodyuser kompaniyasini xonavayron qildi va uning kino karerasining pasayişiga olib keldi — keyingi ikki ön yil davomida u atigi beş ta film suratga olişga muvaffaq böldi. Biroq uç ön yildan söng «Itʼs a Wonderful Life» tan olinib, uning eng yaxşi filmlaridan biri deb hisoblana boşladi. Gap şundaki, 1974-yilda filmning mualliflik huquqi muddati tugadi, huquq egasi kompaniya huquqlarni yana 28 yilga uzaytirişni tijoriy jihatdan foydasiz deb topdi va «Itʼs a Wonderful Life» jamoat mulkiga ötdi, u yerda Amerika televideniyesida keng maşhurlikka erişdi. Telekompaniyalar Rojdestvo arafasida bu bepul oilaviy dramani namoyiş eta boşladi, bir neça yildan söng film videokassetalarda ham çiqdi. Huquq egalari filmning katta tijorat salohiyatiga ega ekanini tuşungan va uni translyatsiya qiliş huquqlarini çeklay boşlagan paytga kelib, AQŞda Rojdestvo bayramini bu filmsiz tasavvur qilib bölmas edi. Bu borada rejissyor şunday deb tan olgan: bu holatda yoqimli, ammo baribir bemaʼni natija çiqqan — bu filmni yaratişda uning niyati Rojdestvo hikoyasini suratga oliş bölmagan.

James Stewart özi Jorj rolini öz filmografiyasidagi sevimli rollardan biri deb hisoblagan.

Filmning muvaffaqiyati ortidan Nyu-York ştatidagi Seneca Countyʼdagi Seneca Falls şahri Kapra filmni yaratişda aynan ularning şahridan ilhomlangan deb daʼvo qilmoqda, bu, ehtimol, u 1945-yilda şaharga taşrifidan keyin sodir bölgan. Har yili dekabrda şaharda filmga bağişlangan festival ötkaziladi. 2009-yilda şaharda Jorj Beylining qöriqçi fariştasi şarafiga «Clarence» mehmonxonasi oçilgan. 2010-yil 10-dekabrda şaharda «Itʼs a Wonderful Life» muzeyi oçilgan, unda faxriy mehmon sifatida filmda Zyuzi rolini ijro etgan aktrisa Carolyn Grimes qatnaşgan. Kapraning filmi Fransua Truffautʼning eng sevimli filmlaridan biri bölgan, uning 1984-yil oktyabrdagi dafn marosimida Claude Givray Amerika melodramasi taʼsiri ostida yozilgan janoza nutqini sözlagan.

Boşqa anʼanaviy «Rojdestvo» filmi «Home Alone»da Parijga kelgan McCallister oilasi aʼzolari mehmonxonada Kapraning filmini tomoşa qilişadi.

Ray Bradburyning «Kedining pijamasi» (2004) töplamidagi «Whereʼs My Hat, Whatʼs My Hurry?» (2003) hikoyasining asl ingliz tilidagi nomi filmdagi «Well, hereʼs your hat, whatʼs your hurry» iborasining parafrazlangan iqtibosidir.

Polşa kino tarixçisi Jerzy Toeplitz amerikalik rejissyor ijodi haqida mulohaza yuritib, uning uçun «ertak tasavvuri» xarakterli ekanini taʼkidlagan. Şu muallifning fikriça, amerikalik rejissyor filmlari haqiqiy elementlarni millionlab provinsial Amerika tomoşabinlarining orzu-istaklari bilan ideal tarzda uyğunlaştirgani sababli javob va hamdardlik topgan, şuning uçun uning filmlarida tomoşabinlar taniş qahramonlarni körgan: «Kapra mehribonlik va umumiy kelişuvni uluğlagan, u har bir odamda yurak samimiyatining sanoqsiz xazinalari yaşirinligini tasdiqlagan. Aql va yurak ovoziga amal qilinsa, hatto eng jiddiy qiyinçiliklarni ham yengiş mumkin. Frenk Kapraning barça filmlari doimo yaxşilik va olijanoblik ğalabasi bilan yakunlangan».

Rejissyorni öziga xos uslubi uçun «buyuk tasalli beruvçi» va «ekrandagi O. Genri» deb ataşgan, u öz filmlarida «hamma narsa eng yaxşi tarzda hal böladigan» öziga xos «xayoliy dunyo» yarata olgan, unda hamma narsa adolat va axloq qonunlari bilan belgilanadi. Kinoşunos I. Zvyagintseva taʼkidlaşiça, minnatdor tomoşabinlar rejissyorning «ijtimoiy utopiyasi»ning atrofdagi haqiqatga töğri kelmasligini köpinça keçirişgan: «Baʼzan hayotning aççiq haqiqati rejissyor filmlariga bostirib kirgan va şunda aççiqlik taʼmi paydo bölgan, çunki Kapraning özi «odamlar orasiga çiqiş»ning barça zavqini töliq boşidan keçirgan, ammo uning vazifasi tomoşabinlarga optimizm va yaxşilik sari özgarişlar umidini singdiriş bölgan, (buning uçun, tan oliş kerakki, u töliq muvaffaq bölgan)».

Taʼsirçan amerikalik tanqidçi Roger Ebertning fikriça, bu rasmda eng ajoyib narsa — uning tomoşabinlar orasida muvaffaqiyat qozonişi: «Bu «Casablanca» yoki «The Third Man» kabi, yoshi faqat bezaydigan qarimas filmlardan biri».

Zamonaviy tanqidda taʼkidlanişiça, 1930-yillardagi klassik filmlarda Kapra oddiy amerikalikni uluğlagan, u uruşdan keyingi birinçi filmida ham şunga qaytgan, unda u, avvalgidek, «oddiy xalqning mehribonligi va hatto bajarilmaydigan bölsa-da, oddiy istaklarning qadrini» uluğlagan. Agar uni anʼanaviy rojdestvo tarkibisiz körib çiqsak, köp jihatdan bu film «sevgi, jinsiy aloqa va jamiyat haqidagi» köplab ötkir kinoya bilan töldirilgan ekssentrik komediyani ifodalaşini köriş mumkin.

Britaniyalik tanqidçi va jurnalist Will Gompertzning fikriça, filmda Paul Gauguinʼning «Vaʼzdan keyingi vahiy» (1888) rasmiga işora bor. Uning kuzatişiça, bu Jorj Beyli qöriqçi fariştasi Klarens Odbodini daryodan qutqarib, u bilan kulbaga joylaşib, quriydigan sahnada aks etgan: «Kiyim iliş arqoni ekranni gorizontal kesib ötadi. Arqon ostida Jorj özining yer muammolarini hal qilmoqda, uning ustida esa Klarensning boşi kötarilib, osmon dunyosining donoliklarini aytadi».

1980-yillarning boşida film Media Home Entertainment kompaniyasi tomonidan VHS formatida çiqarilgan, 1980-yillarning örtalaridan esa Spotlite Video kompaniyasi tomonidan qayta çiqarilgan.

Rangli versiya 1986-yilda Hal Roaç Video kompaniyasi tomonidan VHS formatida çiqarilgan.

Şuningdek, film 1989-yildan Simitar Video va Video Treasures firmalari tomonidan, 1990-yillarning boşidan Diamond Entertainment, VidAmerica, Blockbuster Entertainment Group, 1990-yillarning örtalaridan Anchor Bay Entertainment va Republic Pictures Home Video tomonidan VHS va Laserdisc formatlarida çiqarilgan.