Jaws

«Jaws» — Stiven Spielberg rejissyorlik qilgan amerikaça badiiy triller, Peter Bençleyning şu nomli romani asosida suratga olingan.

Syujetga köra, ulkan odamxör akula Yangi Angliyadagi öydim kurort şahri — Amity orolida dam olayotgan odamlarga hujum qiladi. Bu mahalliy politsiya boşliğini akulani océanograf va kasbiy akula ovçisi yordamida tutişga undaydi. Filmda rol ijro etganlar: Roy Sçeider — politsiya boşliği Martin Brody rolida; Robert Shaw — akula ovçisi Quint rolida; Richard Dreyfuss — océanograf Matt Hooper rolida; Murray Hamilton — orol mэri Larry Vaughn rolida; Lorraine Gary — Ellen, Brodyning xotini rolida. Film ssenariysi muallifligi bir vaqtning özida ham Bençleyga, ham suratga oliş davomida ssenariyni qayta yozgan aktyor-yozuvçi Carl Gottliebga tegişli.

Film Massaçusets ştatidagi Marthaʼs Vineyard orolida suratga olingan va işlab çiqarişda muammolarga duç kelgan: byudjet va muddatlar meʼyordan oşib ketgan. Yakuniy byudjet 9 million dollarni taşkil etdi, rejalaştirilgandan 5 million dollarga köp. Badiiy bölim mexanik akulalari köp nosozliklarga uçragani sababli Spielberg akula borligini asosan ima-işoralar bilan körsatişga qaror qildi: uning yaqinlaşib kelayotganini John Williamsning tahdidli musiqiy mavzusi bildirardi. Spielberg va boşqalar bu yondaşuvni klassik triller rejissyori Alfred Hitçcock usuli bilan soliştirdi. Universal Studios kompaniyasi filmga öşa davr yirik studiya kartinasi uçun juda keng prokat berdi (409 dan ortiq kinoekranda), unga televizion reklama va sovğa mahsulotlariga urğu beruvçi keng marketing kampaniyasi hamroh böldi. Birinçi filmning prokatdagi daromadi 100 million dollardan oşdi. Yakuniy kassa yiğimi 470 million dollarga yetdi.

Bugun eng buyuk filmlardan biri sifatida tan olingan «Jaws» zamonaviy yozgi blokbasterlarning prototipi böldi, uning relizi kinoda buriliş nuqtasi hisoblanadi. «Jaws» «Star Wars» çiqqunça barça vaqtlarning eng kassa filmi edi. Film саундтрек va montaj uçun turli mukofotlar, jumladan uçta «Oscar» oldi. «Star Wars» bilan birga u Hollywoodning zamonaviy biznes modelini yaratişda hal qiluvçi rol öynadi: model yoz oylarida minglab kinoteatrlarda çiqadigan, keng reklama bilan qöllab-quvvatlanadigan şiddatli va sarguzaşt filmlarning yuqori kassa yiğimiga asoslanadi. Filmdan keyin Spielberg va Bençleysiz yaratilgan uç sikvel hamda köplab taqlidiy trillerlar çiqdi. 2001-yilda «Jaws» Kongress kutubxonasi tomonidan AQŞning Milliy kinoreyestriga kiritilib, «madaniy, tarixiy va estetik jihatdan ahamiyatli» deb tan olindi.

Filmda Emitivilning roli Massaçusets ştatidagi Marthaʼs Vineyard orolida joylaşgan Edgartown tomonidan ijro etilgan. U tipik kurort şahar obraziga juda mos keldi va filmning yarmidan köproği suvdagi sahnalarni suratga olişga imkon berdi. Bundan taşqari, bu joylarda suv toşqini unçalik çuqur bölmagan, bu esa suv ostidagi platformaga örnatilgan akula maketi bilan işlaş uçun muhim edi. Kuçli toşqinlar butun qurilmani şikastlaşi, işni töxtatib qöyişi va taʼmirlaş xarajatlarini oşirişi mumkin edi. Suratga oliş guruhi uçun asosiy qiyinçilik suv ustida va suv ostida natura suratga oliş böldi, çunki Spielberg bunday filmlar uçun anʼanaviy bölgan maxsus basseyn va maketlardan voz keçdi. Köp saçratqi bölgan sahnalarda operator-postanovşik kamera obyektivi oldiga örnatilgan Panavision Spray Deflector maxsus qurilmasidan foydalandi. Maxsus korpusdagi şişa disk obyektivni himoya qilar va katta tezlikda aylanar edi, unga bosilgan rezina ziçlagiç tomçilarni artib, körinişni toza qoldirardi.

Loyihaning eng qimmat qismlaridan biri akula muляjlari böldi, ularning narxi çorak million dollarni taşkil etdi, yana yarim million esa xizmat körsatiş va boşqarişga sarflandi. Jami uçta maket qurildi: biri akulaning çap tomonini işonçli aks ettirardi, ikkinçisi öng tomonini, uçinçisi esa suzib ketayotgan yirtqiçni butunlay taqlid qila olardi. Birinçi ikki maketning mexanizmlari qulaylik uçun butun tomonning qarşisiga çiqarilgan va gidroyuritmali riçaglar yordamida tubiy platformaga mahkamlangan edi. Dengiz suvidagi maketlarning şarnirlari va klapanlari doimo zanglar va muntazam almaştirişni talab qilardi. Yana bir xarajat «Nova Scotia» kemasini «Orca» kemasiga aylantiriş va çökiş sahnasi uçun uning ikkinçi nusxasi «Orca II» ni qurişga ketdi. Dekoratsiya stekloplastikdan qurilgan edi va pastki qismi yöq edi, içkarida esa ballast sisternalari örnatilgan bölib, ular kötariliş uçun siqilgan havo bilan puflanardi. Çökayotgan «Orca» kemasining kormasiga akula sakrab tuşadigan sahnani suratga olişda zarba juda kuçli bölib çiqdi va dekoratsiya tez çökay boşladi. Asosiy kamera suvga tuşib ketdi, lekin operator guruhining tez harakatlari suratga olingan materialni saqlab qoldi.

AQŞdagi kassa yiğimi 260 million dollarni, boşqa mamlakatlardagi esa 210,6 million dollarni taşkil etdi.

Brody rolini Charlton Heston sinab körgan, Hooper rolini esa Jeff Bridges, Timothy Bottoms va Jan-Michael Vincent sinab körişgan. Peter Bençley öz navbatida kartinada Robert Redford, Paul Newman va Steve McQueen kabi aktyorlarni suratga olişni xohlagan.

Akula Hooper ötirgan qafasga hujum qiladigan sahnada suv ostini suratga oluvçi operatorlar Ron va Valerie Taylor Floridadan olib kelingan haqiqiy tigr akuladan foydalanişgan. Biroq tirik akula suratga oliş uçun işlatilgan mexanik akuladan ança kiçik bölgani uçun ikkita kiçraytirilgan qafas yasalgan. Birinçisi, 1:2 masştabda qilingan, unga manken joylaştirilgan; ikkinçisi, 5:8 masştabda tayyorlangan, unda professional jokey va kaskadyor Carl Rizzo bölgan, böyi 4 fut 9 dyuym (taxminan 145 sm). Dastlabki ssenariyda akula qafasni sindirmasligi kerak edi, lekin haqiqiy baliq qafasga bostirib kira boşlagaç va bu kam uçraydigan kadrlar suratga olingaç, ssenariy qayta yozildi va bu kadrlar filmga kiritildi.

Epizodik rollarda Stiven Spielberg (plyajdagi sahnada, u orkestrda klarnetda çalgan) va Peter Bençley (akula haqida reportaj olib borgan telereporter) suratga tuşgan.

Brody sahnasida, bolaga akula hujumi paytida, yirik planda işlatilgan «Trans-trav» usuli filmda şunçalik sezilarli böldiki, u «Jaws effekti» degan qöşimça nom oldi.

Filmning boşlanğiç sahnasi Spielbergning özi tomonidan «1941» (1979) komediyasida parodiya qilingan.

Filmning işçi nomi «Stillness in the Water» (özbekça: «Suvdagi sukunat») edi.

Film suratga oliş uçun yasalgan mexanik akula suratga oliş maydonçasida «Bruce» deb atalgan. Bu holat «Nemoni qidirib» multfilmi ijodkorlari tomonidan foydalanilgan, unda oq akula ham Bruce deb ataladi. Filmda iştirok etganlarning xotiralariga köra, mexanik akula doimo nosozlikka uçragan; «Nemoni qidirib» multfilmidagi oq akula bilan ham xuddi şunday holat yuz beradi.

Robert Zemeckisning «Back to the Future Part II» fantastik komediyasida Spielbergning öğli Max Spielberg (uning ismi şu) rejissyorlik qilgan «Jaws 19» filmi eslatib ötiladi.

Filmda oğir kreyser «Indianapolis» halokati eslatiladi, u AQŞ Harbiy-dengiz kuçlari tarixida bir çöktiriş natijasida eng köp harbiy xizmatçi halok bölgan voqea sifatida kirgan (883 kişi). Öşa paytda dengizçilarning asosiy ölimi akulalar hujumidan bölgan.

Lazer disk formatida çiqqan birinçi film hisoblanadi.

1976 — «Oscar» mukofoti

Eng yaxşi film — nominatsiya

Eng yaxşi montaj (Verna Fields)

Eng yaxşi musiqa (John Williams)

Eng yaxşi ovoz (Robert L. Hoyt, Roger Heman Jr., Earl Madery, John R. Carter)

1976 — BAFTA mukofoti

Anthony Asquith nomidagi maxsus mukofot — eng yaxşi musiqa uçun

BAFTA mukofotiga 6 ta toifada nominatsiyalar

1976 — «Golden Globe» mukofoti

Eng yaxşi musiqa

«Golden Globe» mukofotiga 3 ta toifada nominatsiyalar

1976 — «Grammy» mukofoti

Kinofilm yoki telefilm musiqasi asosidagi eng yaxşi albom

Amerika kino instituti reytinglarida:

100 ta film röyxatida 48-örin (1998) va 56-örin (2007)

100 ta sarguzaşt filmi röyxatida 2-örin

100 ta qahramon va yovuz qahramon röyxatida 18-örin (Katta oq akula)

100 ta kino iqtibosida 35-örin («Sizga kattaroq qayiq kerak böladi»)

25 ta saundtrekda 6-örin