Jojo Rabbit

«Jojo Rabbit» (ingl. Jojo Rabbit) — Yangi Zelandiya rejissyori va ssenariy muallifi Taika Vaititi suratga olgan tragikomik film. U Kristin Lyonensning «Caging Skies» (ingl. Caging Skies, özbekça «Qafasdagi quş») romani asosida yaratilgan. Roman Griffin Davis Gitler yoşlar taşkilotining 10 yoşli aʼzosi Yohannes «Jojo» Betzlerni ijro etadi. U onasi (Scarlett Johansson) uyda yahudiy qizni (Thomasin McKenzie) yaşirib yurganini bilib qoladi. Keyinroq u öz eʼtiqodlari töğriligi haqida öylay boşlaydi. Şu bilan birga özining xayoliy dösti (Vaititi) bilan muloqot qiladi. Bu döst uruşga kulgili nuqtai nazardan qaraydigan Adolf Gitlerning öziga xos versiyasi. Filmda Sam Rockwell, Rebel Wilson, Stephen Merchant va Alfie Allen ham rol öynaydi.

Vaititi ssenariyni 2011 yilda yozdi. Bu onasi unga «Caging Skies» romani syujetini aytib berganidan bir yil ötgaç böldi. U qoralama variantni özgartirdi, çunki u juda ğamgin köringan va komediya elementlari yetarli bölmagan edi. Şuningdek, qayta yozilgan variantga Adolf Gitler obrazi kiritildi. Vaititi taklif qiliş jarayonini çarçatuvçi deb atadi. 2012 yilda uning ğoyasi eng yaxşi ssenariylar «qora röyxati»ga kiritildi va Fox Searchlight Pictures kompaniyasi moslaştirişga qiziqiş bildirgunga qadar şu röyxatda turdi. Suratga oliş 2018 yil may oyida Çexiyada boşlandi va ikki oydan keyin tugadi. Postprodaksiya davrida filmga vizual effektlar hamda Maykl Jakçino yozgan musiqa qöşildi. Montajçi esa Tom Eagles böldi.

«Jojo Rabbit»ning jahon premyerasi 2019 yil 8 sentyabrda Torontodagi 44-Xalqaro kinofestivalda bölib ötdi. AQŞda teatr relizi 18 oktyabrda bölib ötdi. AQŞning Milliy kinotanqidçilar kengaşi va Amerika kinematografiya instituti filmni yilning eng yaxşi ön filmi röyxatiga kiritdi. Kinotanqidçilar esa filmga nisbatan turliça fikr bildirdilar, bunga sabab filmda natsizmning komediyaviy tasviri edi. Kartina «Eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy» nominatsiyasida «Oscar» mukofotini qölga kiritdi. Şuningdek, u eng yaxşi film nominatsiyasida ham nomzod böldi, ammo «Parazitlar» filmiga yutqazdi.

Roman Griffin Davis — Yohannes «Jojo» Betzler, Jungfolk aʼzosi bölgan nemis bolasi

Scarlett Johansson — Rozi Betzler, Jojoning onasi, yaşirinça natsizmga qarşi turadi

Thomasin McKenzie — Elza Korr, Rozining uyida yaşirinib yurgan yahudiy qiz

Taika Vaititi — Adolf, Jojoning xayoliy dösti

Sam Rockwell — kapitan Klenzendorf, Jungfolk lagerini boşqaruvçi harbiy zobit

Rebel Wilson — fröylein Ram, lagerdagi Nemis qizlar ittifoqi instruktori

Alfie Allen — Freddi Finkel, Klenzendorfning yordamçisi

Stephen Merchant — German Dirts, gestapo agenti

Arçie Yates — Yorki, Jojoning eng yaxşi dösti va Jungfolk aʼzosi

Bundan taşqari, Roman Griffin Davisning kenja akalari, bir tuxumdan rivojlangan egizaklar Gilbi va Hardi Griffin Davislar fröylein Ram nazoratidagi Gitler yoşlar taşkiloti aʼzolarining bir neçta klonlarini ijro etişgan. Joe Weintraub, Brian Caspe, Gabriel Andrews va Billy Rainer gestapo agentlari Yunker, Myuller, Klam va Froşni ijro etişgan. Robert East ikkinçi darajali qahramon, herr Gryuşni ijro etgan. Victoria Hogan ismsiz qahramonni ijro etgan. Luke Brendon Field Jungfolkning murabbiyi Kristofni, Sam Haygarth esa Kristofning dösti Gansni ijro etgan. Stanislav Kallas Jojoni asir olgan askarni, Christian Howlings Yorki bilan birga panzerşrekni kötarib yuradigan va tasodifan undan öq uzib yuboradigan yigitni, Curtis Matthew esa Jojoning davolovçi şifokorini ijro etgan.

Rachel House uruşdan keyin ğalabani eʼlon qiluvçi amerikalik askar rolini ijro etişi kerak edi. Bu sahna yakuniy montajdan olib taşlandi, House esa bu qarordan xotirjam böldi va sahnani «aqlli, ammo […] mutlaqo keraksiz» deb atadi. Aktrisa yakuniy versiyada körinmasa ham, u suratga oliş jarayonining muhim iştirokçisi ekanini aytdi, xususan Davis uçun aktyorlik ustozi bölganini taʼkidladi.

«Jojo Rabbit» ğoyasi Taika Vaititiga 2010 yilda, onasi Robin Koen unga Kristin Lyonensning «Caging Skies» romani haqida gapirib bergaç paydo böldi. Ikkinçi jahon uruşi haqidagi, askarlar va uni boşdan keçirganlar nuqtai nazaridan aytilgan bir xil hikoyalardan çarçagan va bobosi natsistlarga qarşi kuraşgani ilhomlantirgan Vaititi romanni moslaştirişga qaror qildi. Taqiqlangan mavzu uni loyihadan voz keçişga majbur qilmadi: u bunda filmni suratga olişda jasur böliş motivi va çaqiriqini kördi. U şuningdek filmni «barça onalarga muhabbat izhori» deb hisoblaydi, çunki filmda mehribon ona bor. Vaititi ssenariy asosini Nickelodeon telekanalining «Rugrats» multserialiga öxşatdi, u zöravonlikni bola dunyoqaraşi prizmasi orqali körsatadi: «Köp jihatdan men bularning hammasi orasida biroz begunohlikni saqlab qolişni xohlardim». Bolalar dunyoqaraşi Vaititiga natsizmning halol tasviri bölib tuyulgan: «Bolalar atrofni aylanib ötişmaydi. Ular töğridan-töğri aytişadi: „Sen xunuksan“, yoki „Sen yomon otasan“, yoki „Sen meni xiyonat qilding“. Bularning bir qismi maʼnoga ega bölmasligi mumkin, ammo ular öz hissiyotlarini halol ifodalaydilar». Şuningdek, u AQŞdagi millenniallarning 66 foizi Osventsim haqida heç narsa eşitmagani yoki bilmagani haqidagi tadqiqotdan ilhomlandi. U «Jojo Rabbit» yordamida qurbonlar xotirasi abadiy yaşaşiga va bu mavzu böyiça munozaralar töxtamasligiga umid qildi.

Vaititi moslaştiriş ğoyasiga ega bölganidan keyin Lyonensga elektron xat yubordi, 2011 yilda esa ssenariy yakunlandi. Vaititi bu vaqtni qulay deb hisobladi, çunki öşa paytda turli xil ayirmaçilik va ekstremizm avj olgan edi. U hikoyani bufonada şaklida yozişni talab qildi, çunki bu unga Ikkinçi jahon uruşi kabi ğamgin mavzularni körib çiqişning eng yaxşi usuli bölib tuyuldi: «Dunyoga bemaʼni filmlar kerak, çunki dunyoning özi hozir bemaʼni». Ssenariyning birinçi qoralamasida Gitler yöq edi, ammo Vaititi tez orada hammasini noldan qayta yozdi. Birinçi variantda komediya kam edi, çunki u «Qafasdagi quş»ning qöpol moslaşuvi edi, Vaititi buni tölaqonli drama deb taʼriflagan. Vaititi «Jojo Rabbit»ni «töğridan-töğri drama» qilmaslikka qaror qildi, çunki qolipga tuşib qolişdan qörqardi: u hikoyani hazil yordamida qurdi, söngra tomoşabinni hayratga soliş uçun drama kiritdi. Vaititi baʼzi qahramonlarga döstlari bilan bir xil ism qöyilganini taʼkidladi. Lyonens ssenariyni asl manbaga hurmat bilan yondaşgan deb atadi va uni «Gernika» kartinasi bilan soliştirdi. Koen Adolf obrazini va natsizmning karikatura tasvirini maqtadi. Jojo bilan Elza örtasidagi munosabatlar «Badlands» (1973) filmidan, Rozi obrazi esa «Alice Doesnʼt Live Here Anymore» (1974) filmidan ilhomlangan. «World War II in Colour» (2008—2009) kabi rangli hujjatli filmlar Vaititiga «öşa paytda qanday bölganini his qilişga» yordam berdi: yorqin va dinamik. Vaititi raskadrovka rassomi Andrey Kostik bilan maslahatlaşdi, töqnaşuvlar sahnasida aniq sonli aktyor bölişi uçun, masalan, yakuniy jang sahnasida şunday qilindi.

Filmning sinopsisi kino sanoati tomonidan tasdiqlanişga tösqinlik qildi. Vaititi taklif qiliş uçraşuvlariga bormaganini aytdi: «Men şunçaki ssenariyni studiyalarga yuborib, javobini kutdim. Muzokarani „Bu bola Gitler yoşlar taşkilotidan“ degan jumla bilan boşlaş qiyin. [...] Keyin esa „Qörqmang, u yerda hazil böladi“ desam, hamma narsa yanada yomonlaşadi». Deyarli umidsizlikka tuşgan Vaititi Yangi Zelandiyada loyihani mustaqil işlab çiqariş haqida öyladi. Loyiha 2012 yilda eng yaxşi amalga oşirilmagan ssenariylar qora röyxatiga tuşgaç, eʼtiborni tortdi. Öşa yili Rotterdam kinofestivalida CineMart kompaniyasi ssenariyga qiziqdi. Şunga qaramay film «işlab çiqariş dözaxida» qoldi: Vaititi boşqa loyihalar bilan şuğullandi, jumladan «What We Do in the Shadows» (2014) va «Hunt for the Wilderpeople» (2016) filmlari bilan. Vaititi «Thor: Ragnarok» (2017) ustida işlay boşlaganida, Fox Searchlight Pictures kompaniyasi «mualliflik xususiyatiga ega, provokatsion ğoyali filmlar»ni qidira boşladi va «Jojo Rabbit»ga qiziqib qoldi. Maşhur fikrga zid ravişda Vaititining maşhurligiga «Ragnarok» emas, balki «Boy» (2010) kabi oldingi işlari yordam bergan edi. Tez orada loyihaga TSG Entertainment kompaniyasi qöşildi. Byudjet 14 million dollar bölib, uning 800 ming dollari badiiy bölimga yönaltirildi. Umuman olganda, preproduksiya jarayoni ikki oy davom etdi.

Dastlab Vaititi «Jojo Rabbit»ni Berlinda suratga olişni xohladi, çunki u yerda moliyalaştiriş manbai bölgan Babelsberg studiyasi joylaşgan edi. Biroq inson huquqlari va Germaniyada suratga olişdagi çeklovlar tufayli, voyaga yetmaganlar kuniga uç soatdan köp işlay olmasligi sababli, u suratga olişni Çexiyaga köçirişga qaror qildi. Babelsberg Yangi Zelandiya Kino komissiyasi bilan birgalikda ssenariy işlab çiqişda yordamçi sifatida qayd etildi. Çexiya kinematografiya jamğarmasi ham filmning suratga oliş guruhiga soliq imtiyozlari bergani uçun tilga olingan. Czech Anglo Productions kompaniyasi suratga oliş davrida işlab çiqariş xizmatlarini körsatdi. Vaititining qaram kompaniyalari Defender Films va Piki Films işlab çiqaruvçi kompaniyalar sifatida körsatildi.

2018 yilda kastingçilar Buyuk Britaniya, Yangi Zelandiya, Germaniya, AQŞ va Kanadadagi maktablarga borib, Jojo Betzler rolini ijro etadigan mos aktyorni izladilar. Vaititi aktyor «qahramonning kör-körona iştiyoqi va jilovsiz hissiyotlari aralaşmasini darhol ijro eta olişini» xohladi, şu bilan birga Jojoning voyaga yetişini filmning «çuqur» mavzulari bilan mukammal uyğunlaştirilgan deb taʼriflagan. Vaititi va boş kasting direktori Des Hamilton boşçiligidagi jamoa taxminan ming marta prosluxka ötkazdi va keyinçalik rolga Roman Griffin Davisni tasdiqladi. Davis dastlab «Ford v Ferrari» filmi uçun prosluxka bergan, lekin «Jojo Rabbit» uçun ham sinovdan ötgan edi. Prodyuser Kertyu Nilning sözlariga köra, Davisda Jojoning jozibasi va iştiyoqi bor edi, u şuningdek bir neçta hissiyotlarni birlaştira olardi va filmning mavzulariga çuqurroq kirib borardi. Davis Jojo rolini ijro etiş qiyin ekanini taʼkidladi, çunki bu murakkab qahramon. Rolga tayyorgarlik uçun u Gitler yoşlar taşkilotini örgandi. Debyutant sifatida u aktyorlar jamoasidan katta qöllab-quvvatlaş oldi. Davis loyihaga suratga olişdan olti hafta oldin qöşildi. Boş rol unga berilgan bölsa-da, u eng oxirgilardan biri sifatida tanlangan edi.

Vaititi Elza Korrni «işonçsizlik Jojoning şubhalarini yöq qiladigan pölat çidamlilik va bosiqlikka ega» qahramon sifatida yaratdi, sirli, ammo insoniy obraz. Yangi Zelandiyalik aktrisa Thomasin McKenzie, Vaititi bilan uzoq vaqtdan beri taniş bölib, Elza rolini «juda çiroyli, ança qattiqqöl qiz, şunday oğir yuk bilan» deb tanlandi, bu filmda Jojoning unga bölgan moyilligini tuşunarli qilişi mumkin edi. McKenzie Ikkinçi jahon uruşini yahudiy nuqtai nazaridan örgandi va Elza obrazini özi yaratdi, Vaititi esa Elza haqidagi tasavvurining faqat kiçik qismini unga aytdi. Vaititi unga şuningdek «Dead Ringers» (1988) filmini körişni söradi, unda Elza obrazi dastlab yaratilgan qahramon bor edi.

2018 yil martda Vaititining rejissyor bölişi, ssenariy yozişi, filmni prodyuser qilişi va unda Adolf rolini ijro etişi eʼlon qilindi. Rol kontekstini muhokama qilib, Vaititi şunday dedi: «Bu yolğiz bola uçun eng yaxşi döstning mening versiyam [...], deyarli uning otasi», bu filmda Jojoning Ikkinçi jahon uruşi davrida Gitler saflariga qöşilişiga işora qilib. Searchlight filmni faqat Vaititi Adolf rolini ijro etsa suratga olişga qaror qildi. Vaititi buni istamay qabul qildi va suratga oliş maydonçasida özini noqulay his qildi. U şuningdek Gitler haqida çuqur tadqiqot olib bormaganini taʼkidladi, «çunki u bunday harakatlarga arzimaydi deb öylagan». Aktyorlar jamoasi aʼzolari Vaititini birinçi marta Adolf obrazida körganlarida hayron qolganlarini tan olişdi.

Öşa martda Scarlett Johansson Rozi rolini oldi. Vaititi buni «uning ahmoqona fazilati, men filmda haqiqatan ham körmoqçi bölgan narsa» deb taʼriflagan. Filmning asosi unga yangi bölsa ham, Johansson qahramonga darhol oşiq bölganini va ssenariyda «köp insoniylik» borligini taʼkidladi. Keyingi oy Sam Rockwell kapitan Klenzendorf rolini oldi. Bir vaqtlar u boşqa köpçilik aktyorlar kabi «jim» turdi, ammo loyihaga qöşilişga qaror qildi va rolda «aloqa bor» deb taʼkidladi, ayniqsa Klenzendorfning gomoseksualligini taʼkidladi, uni u oksimoron deb hisoblardi. Rockwell Bill Murray va Walter Matthau kabi komik aktyorlardan ilhomlangan (1976 yildagi «The Bad News Bears» filmidan), çunki ularni berilgan qahramonga öxşaş deb hisobladi. Şuningdek, u filmning boşqa qahramonlaridan ham ilhomlangan.

2018 yil iyunda Alfie Allen Klenzendorfning şerigi Freddi Finkel rolini oldi. Finkel roli Allen uçun yangi va xavfli bölsa ham, maydonçadagi taniş dinamika uning vazifasini osonlaştirdi. Öşa oyda Stephen Merchant kapitan German Dirts rolini oldi. U filmga bolalik kayfiyati tufayli qiziqqanini aytdi va Vaititining hazil va fojia aralaşmasini nuqsonsiz deb hisobladi, uni «Doktor Straynjlav, yoki qanday qilib qörqişni bas qilib, bombani sevib qoldim» filmining satirik uslubi bilan soliştirdi. Tez orada Rebel Wilson fröylein Ram rolida loyihaga qöşildi.

Pragada kasting Maya Kvetnaya rahbarligida ötkazildi, uning yordamçisi Kristina Poliçek edi. Qöşimça kastingni Şeyna Martkoviç, Stefani Gorin va Styu Terner ötkazdilar. Massovka aktyorlarini Deedee Casting Management kompaniyasi tanladi, massovka uçun bolalarni esa A-Casting saralab oldi.

«Jojo Rabbit» AQŞ, Yangi Zelandiya va Çexiya örtasidagi birgalikdagi işlab çiqariş sifatida körsatilgan.

Filmning suratga oliş davri 2018 yil 28 maydan 21 iyulgaça Pragada, Jatetsda, Ustekda, Kytinda, Dolni Berjkovitsada, Gorjinda, Lenešitsda va Petšek saroyida davom etdi. Harbiy sahnalar uçun Lenešitsdagi taşlab ketilgan şakar zavodi işlatildi. Badiiy rassom Ra Vinsent uruşdan oldingi, bombardimon qilinmagan joylarni tanladi, «çunki ularda juda köp ramziylik bor edi va ular bizga nemis barokkosi tufayli taşrif buyurgan çex şaharlarining eng nemisçasi tuyuldi». Binolardagi köplab sahnalar «Barrandov» studiyasida suratga olindi, bu Vinsentga u yerda natsistik tarğibot suratga olinganini hisobga olganda ajoyib tanlov bölib tuyuldi. Vinsent Ustekdagi köçalarni, Jojo qahramoniga mos keladigan meʼmorçilikning «haşamatli» rang palitrasi tufayli suratga olişga qaror qildi.

Vaititi diqqatni jamlaş va xotirjam muhit yaratiş uçun maydonçada mobil telefonlardan foydalanişni taqiqladi. U suratga oliş guruhi va aktyorlarga ish va qahramonlar bilan mustaqil tajriba ötkazişga ruxsat berdi, çunki film qanday oçilişi haqida unda aniq körsatmalar yöq edi. Bu telefonlarni taqiqlaşning uçinçi sababi ham böldi. Bu qoidaga boşqa rejissyorlar, jumladan Kventin Tarantino ham rioya qilgan. Aktyorlarga körsatmalarni minimal darajaga keltirib, Vaititi sunʼiy ijrodan qoçişni umid qildi. Şuningdek, u Rozini osilgan kadrlarda butunlay körsatmadi, çunki oila aʼzolarining ölimini körsatiş notöğri deb hisobladi.

Bola mehnati haqidagi qonunlarga köra, suratga oliş guruhi kuniga atigi sakkiz-töqqiz soat işlaşi mumkin edi. Bu katta yoşli aktyorlarni taşvişga solardi, çunki ular köpinça dublyorlar bilan işlaşlariga töğri kelardi. Aktyorlarning sözlariga köra, suratga oliş maydonçasida ularga zavq berardi, Vaititi esa yoqimli hamkasb edi. McKenzie keyinçalik «oddiy va qiziqarli» ekanini aytdi, çunki unga «qahramonni örganiş va köp yangi narsalarni sinab köriş» ruxsat berilgan edi. Bularning hammasi, maşqlardan taşqari, bola aktyorlarga qulay bölişi va işonarli öynaşi uçun qilingan urinişlarning bir qismi edi.

2019 yil fevralda qayta suratga oliş ötkazildi. Asosan qişki sahnalarga taalluqli böldi.