Jud Süß

1733-yildan 1737-yilgaça Suß Oppenheimer Karl Alexander Wurttembergskiy saroy moliyaçisi bölgan. Homiysi vafotidan söng u 1738-yil 4-fevralda Stuttgart darvozasi oldida qatl etilgan. Oppenheimer ziddiyatli va öziga xos şaxs sifatida tanilgan. Uning hayoti salnomalarda, afsonalarda va gravyuralarda aks etgan.

1827-yilda Wilhelm Hauff «Jud Suß» qissasini yozgan. 1926-yilda şu nomdagi Lion Feuçtwangerning romani çiqdi, u 1934-yilda Angliyada Lothar Mendes tomonidan ekranlaştirilgan. Bu ekranlaştirişda boş rolni Conrad Veidt ijro etgan.

Syujetga nemis milliy sotsialistlari ham köp marta murojaat qilgan. 1933-yilda Furthda Eugen Ortnerning «Jud Suß» pyesasi asosidagi spektakl premyerasi bölib ötgan. 1936-yilda «Jud Suß osilgan» nomi bilan voqeaning milliy sotsialistik talqini naşr etildi. Uni işonçliroq qilib körsatiş uçun muallif Oskar Gerhardt ayrim arxiv materiallaridan foydalangan. 1939-yil boşida film ğoyasi paydo böldi. Ludwig Metzger va Eberhard Wolfgang Möller Hauff qissasi asosida ssenariy ustida işladi, rejissyor sifatida esa Peter Paul Brauer möljallangan edi. 1939-yil dekabrida tarğibot vaziri Jozef Gebbels suratga oliş işini Veit Harlanga topşirdi, u nisbatan kuçsiz ssenariyni qayta yozdi. Suratga oliş atigi on tört hafta davom etdi — 1940-yil 15-martdan iyun oxirigaça. Premyera 1940-yil 5-sentyabrda Venetsiya kinofestivalida bölib ötdi.

Ferdinand Marian — Suß Oppenheimer

Werner Krauss — kotib Levi / ravvin Löw / şoyxet Isaak / derazadagi çol

Heinriç George — Karl Alexander, Wurttemberg gersogi

Kristina Söderbaum — Dorotea, Şturmning qizi

Eugen Klöpfer — land-tag yuridik maslahatçisi Şturm

Hilde von Stolz — Wurttemberg gersoginyasi

Albert Florath — polkovnik Röder

Malte Jaeger — aktuariy Karl Faber

Theodor Loos — baron Franz Joseph fon Remçingen

Walter Werner — Fibelkorn

Anny Seitz — Minçen Fibelkorn

Jakob Tiedtke — konsistoriya kengaşi aʼzosi

Erna Morena — konsistoriya kengaşi aʼzosining xotini

Else Elster — Luciana

Reinhold Bernt — jallod ustasi

Heinriç Sçroth — Herr von Neuffer

1940-yil 18-avgustda Gebbels kundaligiga yozdi: «Harlanning «Jud Suß» filmi juda katta, daho asar. Biz istaşimiz mumkin bölgan eng antisemitik film. Bundan juda xursandman». Reyxda filmni 20 milliondan ortiq tomoşabin kördi. U yahudiylarni taqib qiliş doirasida maqsadli ravişda işlatildi; jumladan, Sußning qatl etilişi motivatsiyasi «irqni buziş» uçun repressiyalarni meʼyorlaştirdi. Fritz Hipplerning «Abadiy yahudiy» filmi bilan birga bu film milliy sotsialistik ğoyalarni keng jamoatçilikka moslaştirdi. Ikkala film ham yahudiylarning assimilyatsiyaga moyilligi va şu sababli ayniqsa xavfli ekanligi, çunki ular özlarini ariylar qiyofasida yaşirişi haqida ogohlantiradi.

1940-yil 30-sentyabrda Geynrix Himmler quyidagi buyruqni berdi: «Qişda butun SS va politsiya «Jud Suß» filmini tomoşa qilişiga ğamxörlik qiliş kerak». Bosib olingan şarqiy hududlarda film pogrom kayfiyatini kuçaytiriş uçun namoyiş etilgan.

1947-yilda «Weltbuhne» jurnali Lion Feuçtwangerning xatini çop etdi. U bu xatni 1941-yilda Nyu-Yorkda naşr etgan edi (inglizça variant — 1941-yil aprel, nemisça — 1941-yil iyun), «Jud Suß» ssenariysi ustida işlagan yetti aktyorga oçiq xat sifatida, romanining ekranlaştirilişi haqida adaşib öylagan holda:

Siz bu yahudiy haqidagi tarixni teskari qilib körsatganingizni köriş va eşitiş mumkin böladi. Hammangiz uning katta odam bölganini bilardingiz. Oqlanişga qilingan heç qanday uriniş sizga yordam bermaydi, çunki filmning yaratilişidan boşlab uning ijodkorlarida heç qanday ijodiy erkinlik izi bölmaganini, faqat hammaga ravşan bölgan ahmoqlik va pastkaşlikdan iborat tendensiya bölganini hammangiz yaxşi bilardingiz.

Veit Harlan 1947-yil 12-dekabrda Feuçtwangerga oçiq xat bilan javob berdi, unda film antisemitik emasligini va antisemitni unga söz bermasdan tasvirlaş mumkin emasligini yozdi. Uning fikriça, filmdagi Sußning yahudiylar himoyasidagi harakatlari «antisemit bölmagan barça odamlar tomonidan maqullanadi», antisemitlar esa filmda qonunsizlik qilayotganlar tomonida böladi.

1948-yil 24-iyulda, unga qarşi sud jarayoni arafasida, Harlan Nyu-Yorkka köçib ketgan ravvin Joachim Prinzga xat yozdi, u bilan taniş edi. Bu xatda u yana film antisemitik emasligini, bu «undaş emas, balki sanʼat vositalari bilan yahudiy muammosini tasvirlaş, buzilgan tasvir emas, balki muhim, insoniy narsani körsatiş» ekanini taʼkidlagan.

Prinz Harlanning xatiga javob berib, uni ommaviy qirğinlarga yordam berişda ayblagan:

Buzğunçi sanʼat ham mukammal bölişi mumkin. Va agar — deyişlariça — Sizning filmingiz badiiy hodisa bölsa, u holda u Sizning katta sanʼatingizning barça vositalari bilan odamlarga «tarixiy» misolda körsatişga muvaffaq bölgan (filmning qaysi tarixiy manbalarga asoslanganligi boşqa masala), yahudiylarni faqat oçközlik, hokimiyat taşnaligi, buzuqlik va çuqur pastkaşlik harakatlantirişini. Va bu xuddi şu sözlar nemis xalqiga minglab megafonlardan baqirilgan, faqat vaqtni ötkaziş uçun emas, balki insoniyat tarixidagi eng katta ommaviy qirğinga tayyorgarlik körilayotgan paytda sodir bölgan.