July Rain

Rejissyor: Marlen Hutsiyev

Ssenariy mualliflari: Anatoliy Grebnev, Marlen Hutsiyev

Operator: German Lavrov

Rassom: Georgiy Kolganov

Qöşiqlar mualliflari: Yuriy Vizbor, Yevgeniy Klyaçkin, Bulat Okudjava

Filmning syujeti rejissyorda «Zareçnaya köçasida bahor» filmini suratga oliş paytida, Odessada tuğilgan. U yomğir paytida telefon kabinasiga yugurib kirgan va xuddi şu yerda qiz yaşirinib turgan, uning ustiga esa kostyum köylagini yopayotgani haqida öylagan (film ham taxminan şunday sahna bilan boşlanadi).

Asosiy erkak rolini futbolçi Valeriy Voronin ijro etişi mumkin edi. Marlen Hutsiyev filmi boş qahramonining taşqi körinişi sovet kinematografi uçun odatdan taşqari bölişi kerak deb hisoblagan va şu sababli bu rol uçun aktyorni uzoq izlagan. Bir kuni u Kino uyining restoraniga kirib, Voroninni körib qolgan. Futbolga umuman qiziqmagan Hutsiyev Voroninni avval körmagan va uni xorijlik deb öylab, xafa bölgan, ammo yonida sovet sportçisi ekanini bilgaç, unga yaqinlaşib, uni kinoga suratga olişni taklif qilgan. Lekin u sport jadvali bahonasida rad etgan.

Filmning qahramonlari, aslida, Hutsiyevning oldingi filmi «Iliç dengizi» (1965) qahramonlarining katta yoşga yetgan holati bölib, romantik umidlaridan mahrum bölgan. Oldingi asar kabi «Iyul yomğiri» ham texnika jihatidan fransuz yangi tölqini kinematografiga, ayniqsa Truffoning ilk asarlariga yaqin. Bu, xususan, Aleksandr Genis tomonidan taʼkidlangan:

Bu uzun kadrlar, öşa davrda ahamiyatlilik uçun modaga köra, Bax musiqasiga qöyilgan <…>, qahramonlar oğiz oçgan har safar yöqoladigan qandaydir kinematografik sehrga ega. «Iyul yomğiri» oddiy hikoyaga öxşamaydi, balki eskizlar, oçerklar, qoralamalarga öxşaydi. Bu yerda majburiy heç narsa yöq, zarur heç narsa yöq. Kamera tarixdan osongina çetga çiqadi, begona çiziqlarni kiritiş uçun, qiziqarli yuz yoki interyer uçun. Bunday kompozitsiya «Iyul yomğiri»ni 60-yillarning boşida fransuz kinematografida paydo bölgan yangi tölqin filmlariga tegişli qiladi.

Bir-biridan begona bölib qolgan öttiz yoşlilar orasidagi masofani zamonaviy Moskvaning panoramali kadrlari töldiradi, şahar «hayotning sinib ketgan bölaklari orasidagi muqarrar va baʼzan qutqaruvçi pauza» sifatida namoyon böladi. Pyotr Şepotinnikning fikriça, syujet nuqtai nazaridan funksional bölmagan makonning bunçalik erkin harakat qilgan filmini topiş qiyin: syujetni quriş örniga rejissyor «turli-tuman xorijiy maşinalarning elçixona yoniga kelib töxtaşini» ön daqiqa maftun bölib tomoşa qiladi. Kinoşunos Irina Izvolova filmga xos bölgan söz va tasvir örtasidagi uzilişni taʼkidlaydi:

«Iyul yomğiri» filmining çeksiz sözamolligi, çeksiz maʼnosiz dialoglar, monologlar, sözlar öyini haqida eslatiş şart emas. Sözlarning maʼnosi bölinadi, qoçadi, uni uşlab bölmaydi, qayd etib bölmaydi. Hamma «yaşirin maʼno»ni izlaydi.

Aleksandr Şpagin fikriça, filmning mohiyati — «barça inson aloqalarining doimiy uzilişi, hatto makro darajada, göyo buzilmas ötmiş döstliklarida, ötmişdagi birodarlikda, va mikro darajada — sevgi munosabatlari maydonida». Bu esa ortib borayotgan ekzistensial taşvişni yuzaga keltiradi, u maʼnaviy tiqilib qolişga aylanadi.

Film «Eriş» davrining eng oxirida çiqdi; şu vaqtning özida Andrey Konçalovskiy, Andrey Tarkovskiy, Kira Muratova, Aleksandr Alov va Vladimir Naumov filmlari tokçaga qöyildi. «Iyul yomğiri»da rejissyor va ssenariy muallifi davr oxiridagi kayfiyatni, ammo heç qanday publitsistikasiz aks ettirgan.

Kartinaning boşida şahar aholisi Moskva köçalari böylab Jorj Bizening «Carmen» operasidagi marsh ostida işbilarmonlik bilan yurişadi, söngra radiopriyomnikning boşqa tölqinga ötkazilişi bilan boğliq xarakterli şovqinlar (şitirlaş, huştak) eşitiladi, maşhur estrada kuylari bir-birini almaştiradi, söngra futbol öyinidan reportaj eşitiladi va hokazo. Filmda Yuriy Vizborning ijrosidagi qöşiqlar yangraydi: «Piyodalar haqida qöşiq» (sözi va musiqasi Bulat Okudjavaniki), «Xotirjam böling, örtoq, xotirjam…» (sözi va musiqasi Yuriy Vizborniki), «Yirtiq etiklar» (sözi va musiqasi Yevgeniy Klyaçkiniki). Şuningdek, «The Swingle Singers» vokal oktetining yozuvlaridan parçalar işlatilgan (1963-yilgi «Jazz Sebastian Baç» albomi, Sinfonia from Partita No.2 in C Minor, BWV 826), Orçester Walter Eiçenbergning («Wunderland Bei Naçt» kompozitsiyasi), Charles Aznavourning «Ô! Toi La Vie» qöşiğidan parça (1963), Bing Crosbi va keyinçalik Louis Armstrong ijrosidagi «La vie en rose» kompozitsiyasidan parçalar. Jang faxriylarining Bolşoy teatri oldidagi uçraşuvi epizodida Leonid Utyosovning ijrosidagi «Berlinga yöl» qöşiği yangraydi.

Filmda, şuningdek, quyidagi parçalar bor: D. Şostakoviçning g-moll kvintetining 4 qismi, Op. 57, S. Prokofyevning Oltinçi simfoniyasining 1 qismi, Şopen noktyurni (op. 9, № 2).

Kino amaldorlari filmni keskin qabul qilib, uning prokatini çeklaşdi; kinoteatrlarda uni atigi 3 million tomoşabin kördi.

1967-yil 29-avgustda «Sovetskaya kultura» gazetasida tanqidçi Rostislav Yurenevning Hutsiyevga oçiq xati çop etildi, unda «Iyul yomğiri» zaif dramaturgiya, daʼvogar rejissura, çözilganlik, estetizm va oldingi filmga nisbatan ikkilamçilikda ayblangan. Kinoşunos Miron Çernenkoning fikriça, xatda «qançalik izçil va sezilmas tarzda, oldindan öylangan niyatlarsiz, intrigasiz <…> altmişinçi yillarning rasmiy tanqidi vatan kinematografining taqdirini qanday töğrilaganini» köriş mumkin.