Kalidas

T. P. Rajalakşmi — Vidhyadhari rolida

P. G. Venkatesan — Kalidas rolida

L. V. Prasad — ibodatxona ruhoniysi rolida

Boşqa yordamçi rollarda Thevaram Rajambal, T. Suşeela Devi, J. Suşila va M. S. Santhanalakşmi ijro etgan.

Hindistonning birinçi ovozli filmi «Olam Ara» (1931) muvaffaqiyatidan söng, uning rejissyori Ardeşir Irani janubiy hind kinosiga qadam qöyişni xohlagan. Şu yili u özining sobiq yordamçisi H. M. Reddini janubiy hind kinosining birinçi ovozli filmini suratga olişga tanlagan; keyinçalik bu film birinçi tamil-telugu filmi «Kalidas»ga aylangan, u sanskrit şoiri va dramaturgi Kalidasaning hayotiga asoslangan. Irani filmni «Imperial Movi-Tone» kompaniyasi ostida prodyuserlik qilgan. Asosiy rol uçun P. G. Venkatesan tanlangan. Keyinçalik «Prasad Studios»ga asos solgan L. V. Prasad ibodatxona ruhoniysi rolida komik obraz yaratgan. Teatr sanʼatkori T. P. Rajalakşmi ayol boş qahramon rolini öynaş uçun tanlangan; kino tarixçisi Randor Guyning fikriça, u «qahramon rolini öynaş uçun avtomatik tanlov» edi. Bundan oldin Rajalakşmi köplab sokin filmlarda rol öynagan, «Kalidas» esa uning birinçi ovozli filmi bölgan. Yordamçi rollarni Thevaram Rajambal, T. Suşeela Devi, J. Suşila va M. S. Santhanalakşmi ijro etgan. Ovozni nemis texnik mutaxassislari nemis uskunalari yordamida yozib olgan. «Kalidas» Bombeyda (hozirgi Mumbay) «Olam Ara» dekorlarida suratga olingan; manbalarga köra, u 6000 fut (1800 m) yoki 10000 fut (3000 m) plyonka sarfi bilan sakkiz kunda tugallangan. Kino tarixçisi Film News Anandan «Kalidas» «şoşilinç ravişda tayyorlangan va texnik jihatdan nuqsonli bölgan» deb taʼkidlagan.

Film aktyorlari turli tillarda gapirgan: tamilça (Rajalakşmi), teluguda (Venkatesan) va hindça (Prasad). Venkatesanning ona tili telugu bölgani va u tamil sözlarini töğri talaffuz qila olmagani uçun uning dialoglari telugu tilida bölgan. Rajalakşmi bir intervyuda H. M. Reddi keyinçalik telugu tilida «Kalidas» nomli film suratga olib, uni prodyuserlik qilganini aytgan, bu esa film telugu işlab çiqarişi bölişi mumkinligini körsatadi. Film tanqidçisi va jurnalist Kalki Krişnamurti «Ananda Vikatan» uçun yozgan şarhida filmda dialoglar telugu tilida bölganini, boşida, örtasida va oxirida tamil qöşiqlari ijro etilganini, ammo tamil tilida nutq bölmaganini qayd etgan. Guyning maʼlumotiga köra, Irani dastlab nemis ovoz yoziş uskunasi tamil tilini yozib ololmasligidan şubhalangan; uning şubhasini tarqatiş uçun baʼzi aktyorlarga tamilça gapirtirib va qöşiq aytirgan, Venkatesan esa telugu tilida ijro etgan. Uskuna allaqaçon hind tilini yoziş uçun işlatilgani sababli, boşqa aktyorlar şu tilda gapirgan; uskuna har bir tilni aniq yozib olgan. Bir neça tilning işlatilganligi sababli Film News Anandan, Birgit Meyer va Guy kabi manbalar «Kalidas»ni birinçi tamil ovozli filmi deb ataşdan boş tortgan; Guy uni Hindistonning birinçi köp tilli filmi deb atagan. 2010-yilda çop etilgan «Cinemas of South India: Culture, Resistance, Ideology» kitobida Sowmya Deçamma filmga telugu dialoglari kiritilganini, ehtimol janubiy Hindistonning «ikki muhim til bozorida bozor salohiyatini oşiriş» uçun bölganini yozadi.

«Kalidas» filmida Bhaskara Das tomonidan bastalangan va yozilgan ellikta qöşiq bölgan. Kino tarixçisi S. Theodore Baskaran 1996-yilda çop etilgan «The Eye of the Serpent: An Introduction to Tamil Cinema» kitobida barça qöşiqlar tamil tilida bölganini taʼkidlaydi. Birgit Meyer esa 2009-yilgi «Aesthetic Formations» kitobida Baskaranga qarşi çiqib, filmda telugu qöşiqlari bölganini aytadi; bu qaraşni Sowmya Deçamma «Cinemas of South India: Culture, Resistance, Ideology» kitobida qöllab-quvvatlagan.

Film mifologiyaga asoslangan bölsa-da, unda ança keyingi davrlarga oid kompozitsiyalar ham bölgan, masalan, karnatik musiqaçi Tyagaraja asarlari va Hindiston Milliy Kongressining tarğibot qöşiqlari. Film News Anandan Reddi «ehtimol qöliga tuşgan har qanday badiiy narsani qöşişdan mamnun bölgan» deb yozgan. Selvaraj Velayutham tomonidan yozilgan 2008-yilgi «Tamil Cinema: The Cultural Politics of Indiaʼs Other Film Industry» kitobi va Birgit Meyerning «Aesthetic Formations» kitobi filmdagi millatçilik qöşiqlarining asosiy syujet bilan heç qanday aloqasi yöqligini taʼkidlaydi, Randor Guy esa öşa davrda «tarixiy aniqlik musiqadek muhim bölmagan. Xudolarning zamonaviy sheʼrlar yoki millatçilik qöşiqlarini kuylaşi odatiy hol edi» deb yozadi. Baskaran buni kinoning siyosiy tarğibot vositasi sifatida işlatilişining «boşlanişi» deb qayd etgan.

Vatanparvarlik qöşiği «Gandhiyin Kai Rattiname» («[Mahatma] Gandi uşlagan çarxpalak»), u «Raattinamam ... Gandhi Kai Bhanamaam ...» nomi bilan ham maʼlum, T. P. Rajalakşmi tomonidan kuylangan va Kalidas hikoyasi bilan boğliq bölmagan; qöşiqda Gandi ramzi bölgan millatçilik belgisi — çarxpalak maqtalgan. Rajalakşmi, şuningdek, film uçun Tyagarajaning ikkita asarini, «Enta Nerçina» va «Suraragadhara»ni ijro etgan; ikkinçisi Sankarabharanam ragasiga asoslangan. Rajalakşmi ijro etgan yana bir qöşiq — «Manmada Baanamadaa» juda maşhur bölib, Guy uni «qahramonaning sevgi hissiy portlaşi» deb taʼriflagan. Yana bir qöşiq, «Indhiyargal Nammavarkkul Eno Veen Sandai», Hindiston mustaqillik harakati va hindlar örtasida birlik zarurligi haqida edi. Guy «Manmada Baanamadaa»ni «tamil kinosining birinçi hit qöşiği» deb atagan.

«Kalidas» filmining prokati eʼlon qilingan reklama 1931-yil 30-oktabrda «The Hindu» gazetasida çop etilgan; unda film şaharda tamil va telugu qöşiqlari bilan namoyiş etilgan «birinçi ovozli film» deb eʼlon qilingan. «Kalidas» birinçi marta 1931-yil 31-oktabrda, Diwali bayrami kunida Madrasdagi (hozirgi Çennay) «Kinema Central» (hozir «Murugan Theatre» nomi bilan maʼlum) teatrida teatral prokatga çiqarilgan; bu Fuqarolik itoatsizligi harakati bilan bir vaqtga töğri kelgan.

Film lentalarini Madrasga olib kelganlarida, şahar markaziy temir yöl vokzalida minglab odamlar töplanib, lentalar qutisini Wall Tax Road böylab «Kinema Central»gaça kuzatib borgan, atirgul barglarini soçgan, kokos yonğoqlarini sindirgan va buxur yoqqan. Film afişalarida «Tamil Telugu pesi paadu padam» (ingliz tilida: «Tamil-telugu gapiradigan va qöşiq aytadigan film») deb yozilgan. «Kalidas» bilan birga yon körsatuv sifatida tamil ovozli filmini yaratişga bölgan oldingi uriniş — tört rulonli qisqa metrajli film (S. Theodore Baskaran uni «Korathi Dance and Songs» deb aniqlagan) ham namoyiş etilgan. Unda Rajalakşmi va sayohatçi raqqosa Jhansi Bai rol öynagan. The Times of India gazetasiga 2015-yilda bergan intervyusida Rajalakşmining qizi Kamala film prokati vaqtida «odamlar Madrasda Rajalakşmining birinçi pesum padamdagi öyinini tomoşa qiliş uçun teatrlar oldida 4-5 km masofada turişgan. Unga şu yerda gulduros qarsaklar bilan kutib olişgan. Uning ismi yöllarga örnatilgan karnaylar va avtorikşalardan eʼlon qilingan, çunki ovozli film odamlar uçun yangi narsa edi» deb aytgan.

«Kalidas» tijorat jihatdan muvaffaqiyatli bölgan: 2013-yildagi «Hindu Tamil Thisai» gazetasining bahosiga köra, u 75 000 rupiyadan ortiq daromad keltirgan va 8000 rupiyalik byudjetini osongina qoplagan (2021-yil narxlarida 1,5 krore rupiyaga teng). Kino prodyuseri va yozuvçisi G. Dhananjayan filmning muvaffaqiyatga erişganini tomoşabin uçun «öz tilidagi dialog va qöşiqlar bilan audiovizual tomoşa qiliş yangilik bölgani» bilan izohlagan.

Randor Guy 1997-yilda çop etilgan «Starlight, Starbright: The Early Tamil Cinema» kitobida «Kalidas»ni yomon lab sinxronizatsiyaga ega «qöpol tajriba» deb taʼriflagan; personajlar oğiz oçganda ovoz bölmagan, dialog yoki qöşiq eşitilganda esa artistlar jim turgan. U jamoatçilik texnik nozikliklarga eʼtibor bermagani va filmni tomoşa qiliş uçun ommaviy ravişda kelganini yozgan. Kalki Krişnamurti «Ananda Vikatan»dagi şarhida kostyumlardan hayratda qolganini aytgan. U Rajalakşmining ijrosi va raqsini maqtagan, ammo qöşiq aytişini tanqid qilib, uning ovoz payçalarini tuzatiş uçun şifokorga borişi kerakligini aytgan. «Swadesamitran» tamil gazetasi «Kalidas»ga 1931-yil 29-oktabrda, teatral prokatdan ikki kun oldin ijobiy şarh eʼlon qilgan; şarh muallifi Krişnamurti fikrlaridan farqli ölaroq Rajalakşmining qöşiq aytişini qadrlagan.

Janubiy hind kinosiga ovozning kelişi, «Kalidas» prokati bilan birga, teatr sanʼatkorlarining kinoga oqib kelişiga sabab bölgan. «Kalidas» 1931-yilda işlab çiqarilgan va namoyiş etilgan yagona janubiy hind filmi bölgan. Filmning na nusxasi, na gramplastinkasi saqlanib qolgani maʼlum emas, şuning uçun u yöqolgan film hisoblanadi. «The Indian Express» 2014-yilda, Hindiston Milliy Film arxivi 1964-yilda taşkil etilişidan ança oldin film «çangga aylanib ketgan» deb yozgan. Qolgan yagona artefaktlar bir neçta kadrlar, reklamalar va qöşiqlar töplami muqovasi tasviridir. 2002-yil dekabr holatiga köra, Film News Anandan filmga oid bir neçta fotosuratlarni saqlab qolgan.

«Kalidas» Rajalakşmi karerasida katta buriliş bölib, uni «işonçli ovozli yulduz»ga aylantirgan. Kalidasa hayotiga asoslangan boşqa filmlar qatoriga kannada tilidagi «Mahakavi Kalidasa» (1955) kiradi, u kannada tilidagi eng yaxşi badiiy film uçun Milliy film mukofotini olgan; hind tilidagi «Kavi Kalidas» (1959), telugu tilidagi «Mahakavi Kalidasu» (1960), tamil tilidagi «Mahakavi Kalidas» (1966) va kannada tilidagi «Kaviratna Kalidasa» (1983).