Lieutenant Kijé

Dastlab, hali 1927-yilda, yozuvçi Yuriy Tinyanov Rossiya imperatori Pavel I davriga oid kinossenariy yozgan edi. Bu senariy rejissyor Sergey Yutkeviç uçun möljallangan edi. Unda kotibning xatosi tufayli rasmiy hujjatlarda paydo bölgan, şunga qaramay imperator farmoni bilan bir neça marta yangi unvonga kötarilgan mavjud bölmagan zobit haqida anekdotik hikoya bayon etilgan edi. Yutkeviçning 1927-yil 22-martdagi arizasi saqlanib qolgan. U Tinyanovning asl senariysini birinçi bölib qayta işlagan va «Sovkino» kinokompaniyasining badiiy qismiga murojaat qilgan. Arizada fevralda «tayyor işçi nusxa topşirilgani» qayd etilgan. Uşbu arizadan maʼlum bölişiça, suratga oliş mart oyining uçinçi ön kunligida boşlanişi rejalaştirilgan edi. Çunki surat guruhi sönggi qor erib ketib, rejalaştirilgan baʼzi aktyorlarni ulgurmay qolişidan xavotirda edi. Biroq bu dastlabki senariy böyiça film suratga olinmadi. Buning sababi sifatida Yutkeviçning bandligi, filmning rejadan taşqari ekani, şuningdek senariydagi kamçiliklar körsatiladi. Senariyda ijtimoiy pozitsiyaning yetarli emasligi, hayotdan uzilganlik va keng omma yöqligi körildi. Ikkinçi rejissyorlik senariysini Yutkeviç va yordamçi V. Legoşin yaratdi. Unda Kijé tarixi markazida makkor (Palen) va sodda oşiq (adyutant) turgan, izçil sevgi intrigasiga ega «sarguzaştli komediya» sifatida talqin qilingan. Sukut saqlovçi filmdan voz keçişga töğri kelgaç, muallif senariy asosida «Podporuçik Kijé» qissasini yozdi va u asosida ovozli film uçun yangi senariy yaratdi. Qissa naşr etilgandan söng, oğzaki şaklda unvonning qisqartirilgan nomi — «Poruçik Kijé» — qaror topdi. Taxmin qilinişiça, bu versiyaning oğzaki anʼanada yaşaşi munosabati bilan nosir nomni soddalaştirgan, va u qanotli iboraga aylangan. Ovozli filmni suratga oliş rejissyor Aleksandr Faynsimmerga «Belgoskino» studiyasida (hozirgi «Belarusfilm») topşirildi. Rejissyorning sözlariga köra, bu kartinada u asarni «qatʼiy realistik rejada» yaratişni va yangi kino janri — trагifarsda tajriba ötkazişni maqsad qilgan. Film operatori Arkadiy Koltsatiyning xotiralariga köra, suratga oliş jarayonida plyonka ortiqça sarflangani va yarmidan kami suratga olinganini aniqlagan. Bu haqda u kinostudiya direktori Leonid Katsnelson va Tinyanovga xabar bergan. Koltsatiyning gapiga qaraganda, Tinyanov şu sababli syujetni qisqartirgan.

Filmga S. S. Prokofyev tomonidan 1933-yilda yaratilgan musiqa Rossiyada, ayniqsa Ğarbda maşhur böldi. U kontsert dasturlarida kompozitor tomonidan 1934-yilda tuzilgan orkestr syuitasi şaklida ijro etiladi (muallif katalogiga köra, op. 60; Prokofyev filmga yozilgan musiqaning töliq versiyasini bu röyxatga kiritmagan). Syuita beş qismdan iborat:

«Kijéning tuğilişi»

«Romans»

«Kijéning töyi»

«Troyka»

«Kijéning dafn marosimi»

Şu yili kompozitor filmdan ikkita qöşiqni ovoz va fortepiano uçun qayta işladi (op. 60bis):

«Kulrang kaptarça inlaydi»

«Troyka»

Prokofyevning yorqin, obrazli musiqasi keyinçalik xoreograflarning ham eʼtiborini köp marta tortdi. Syuitaning parçalari Vudi Allen «Sevgi va ölim» filmida, Sting «Russians» qöşiğida, «STV» kompaniyasi (kompaniya logotipi namoyiş etilayotgan paytda yangraydi) va boşqa köplab joylarda işlatilgan.

Film ekranlarga çiqqandan söng, sovet tanqidçiligi senariy mualliflariga formalizm, syujetning sarguzaştli tomoniga urğu berilganini, kitobning mazmuni soddalaştirilib, uning satirik tomoni yöqolganini ayblab çiqdi. Kinotanqidçi Rostislav Yurenev «filmning musiqiy va badiiy bezagi şubhasiz muvaffaqiyatli bölişiga qaramay, u hafsalani pir qilardi», deb yozgan. Uning fikriça, rejissyor aktyorlik sanʼatining turli yönalişlari vakillaridan yagona ansambl yarata olmagan. «M. Yanşin telba Pavel I rolida juda yumşoq, realistik, kulgili, lekin qörqinçli emas edi», deb hisoblagan kinotanqidçi. Nufuzli tanqidçi davom etgan: «Qalʼa komendanti rolida keksa teatr artisti M. Rostsov ortiqça öynagan, hatto kerilgan. Knyaginya Gagarina rolini artist N. Şaternikova sodda, lirik ijro etgan, uning yonida esa FEKS maktabining şogirdi Sofya Magaril fraylinani marionetkaga öxşaş, jonsiz mexanik uslubda körsatgan». Adyutant rolini u quyidagiça baholagan: «Garin köp kulgili detallar, köp ekssentrik vaziyatlar topgan… Lekin aktyor qançalik yorqin öynagan bölsa, asar kompozitsiyasi şunçalik buzilgan, adyutant poruçik Kijéni şunçalik köngilsiz siqib çiqargan».

R. Yurenev filmni mualliflarning «oxir-oqibatda film qissadan uzoqlaşib, şu sababli yutqazgan», deb ayblagan. Uning fikriça, «Garinning barça ekssentrik topilmalari, Prokofyev musiqasining barça ironiyasi, aniq ğoyaviy yönalişdan mahrum Koltsatiyning barça optik hiylalari mustaqil ahamiyat kasb etgan», «monarxiya tuzumining insoniylikka zid ekani haqidagi fikr esa töliq yetkazilmagan».

Şu bilan birga, umuman olganda film sovet kinotanqidçiligi tomonidan ijobiy baholangan. Xususan, «Kino» ensiklopedik luğatida (1986) «Poruçik Kijé» komediyasi katta qiziqiş uyğotgani qayd etilgan. «Sovet kinosi tarixi»da Garinning yorqin debyuti taʼkidlangan: «Ekssentrik komediya rolidagi aktyor senariy va filmning biroz uzoqlaşgan, şartli olamiga juda yaxşi mos tuşgan».

Sanʼatşunos Mixail Yampolskiy filmning badiiy xususiyatlarini batafsil tahlil qilib, Yuriy Tinyanovning uni yaratişdagi va yangi kino tilini izlaşdagi katta hissasini taʼkidlagan. U yozadi: «„Poruçik Kijé“ misoli köp jihatdan noyobdir, çunki aynan bu yerda intertekstual köp qatlamlilikdan tanalilik va obrazlilikni yaratiş vazifasi nazariy sofligi bilan qöyiladi va hal etiladi. Gap özaro aks etişlardan tananing deyarli jismoniy genezisi haqida bormoqda».

Yampolskiy yozadi: «Filmda Kijéning jismonan körinadigan surrogatlari saqlangan bölsa-da (töy epizodidagi unga kiydirilgan uçburçak şlyapali kreslo, öyinçoq askar va hokazo), ularning soni ssenariyga nisbatan keskin kamaytirilgan. Bu, ehtimol, „böşliq“ning sof kinematografik ekvivalentini topişga uriniş haqida bölgan».

Xususan, u fraylinaning Kijé bilan töyidan keyingi töy ziyofati epizodini ajratib körsatgan: «Ssenariyda unga atigi bitta kadr ajratilgan, filmda esa bu epizod yigirma uçta kadrni egallaydi, bu uning muhimligini körsatadi». Kinotanqidçi şunday deb taʼkidlagan: «Bu epizod qalʼaga keliş sahnasidagi printsipni yanada murakkab şaklda taklif qiladi. Fazonning özi butunlay harakatsiz (stol va unga stullarga „mixlangan“ mehmonlar), lekin dezorientatsiya, nigohning sarson bölişi „simmetrik“ kadrga kiritilib, fazoviy munosabatlarni aniq anglaşni tösadi va böşliq xiralikni yaratadi».

Yampolskiy şuningdek, filmdagi parodiya elementi köp epizodlarda taʼkidlangan teatrallikda namoyon bölişini qayd etgan: «köp epizodlarda teatrning töğridan-töğri belgilari — parda va teatr podiumi-sahnasi kiritiladi». U yana bir qiziqarli elementni — «filmning tuzilişiga ajoyib darajada intensiv kiritilgan oynalarni (haqiqiy yoki nazarda tutilgan)» deb atagan.

Madaniyatşunos Igor Smirnov «„Poruçik Kijé“ aynan endi paydo bölayotgan tonli kino sanʼatiga qarşi ötkir hujum» ekanini taʼkidlagan.

Oğzaki tarzda tarqalgan kotib xatosi nutq orqali «fiksiya figurasi»ga, Andrey Belyy aytganidek, — personajlar muloqotining predmeti bölib, ular orasida haqiqatda mavjud bölmagan xayoliy şaxsga aylanadi.

Film şuningdek körinmas narsani vizuallaştirişning keç avangard uslubiga ham qarşi çiqadi. I. Smirnov yozadi: «Albatta, kino ilgari ham fantomni va faqat tasavvur qilinadigan narsani körgazmali tasvirlaşga moyil bölgan. Biroq „Poruçik Kijé“ bu qatorda alohida örin egallaydi: xayoliy kattalik bu yerda heç qaçon öz yuziga, biror körinadigan öziga xoslikka ega bölmaydi, u bilvosita körsatkiçlar orqali aniqlanadi…».

Polşa musiqaşunosi Zofya Lissa filmni «kinomusiqada asboblar tarkibi qançalik katta rol öynaşi»ga misol qilib keltirgan.

Bu yerda asosan asboblar tarkibi vositasida markaziy qahramonning butun soxtaligi va noreal ekani ramziy ifodalanadi. Tinimsiz baraban zarbalari, yuqori registrdagi ötkir pikkolo nayining ustunligi podşoh saroyidagi zobit-marionetkalarning grotesk xususiyatini, qöğirçoqsimon xonimlarni va hokazolarni taʼkidlaydi. Vaziyatga mos ravişda asboblarda ifodalangan poruçik mavzusi butun filmni ötkazib boradi.