M

«M» (nem. M) — Fris Lang rejissyorligidagi badiiy film bölib, 1931-yilda suratga olingan; bu film Langning birinçi ovozli kartinasi böldi. Qotil-maniyakka bağişlangan klassik triller bölib, noir filmlarining köplab uslubiy topilmalarini oldindan körsatgan. Filmning syujeti Dyusseldorfdagi qotil-maniyak Peter Kyurtenning haqiqiy voqealariga asoslangan.

Dastlab filmga «Mörder unter uns» («Biz orasidagi qotil») deb nom beriş rejalaştirilgan edi, lekin suratga oliş jarayonida Lang filmni bir harfli qisqartma — «M» deb ataşga qaror qildi. Film «M — Eine Stadt suçt einen Mörder» («M — şahar qotilni qidirmoqda») nomi bilan ham çiqarilgan. DVDda film baʼzan «M — qotil» nomi ostida naşr etiladi.

IMDb foydalanuvçilarining ovoz berişi natijalariga köra, film tarixdagi eng buyuk kinofilmlar yuzligiga barqaror kiritilgan.

Peter Lorre — Hans Bekert

Otto Vernike — inspektor Karl Lomann

Theodor Loos — inspektor Gröber

Gustaf Grundgens — Şrenker

Friedriç Gnass — Frants

Rudolf Blummer — Bekert himoyaçisi

Georg John — kör havoiy şarlar sotuvçisi

Frants Şteyn — vazir

Ernst Stahl-Naçbaur — politsiya boşliği

Ellen Widmann — frau Bekman

Rosa Valetti — Elizabet Vinkler

1930-yilda Lang filmni «Mörder unter uns» ish nomi ostida suratga olişni eʼlon qilganida, unga anonim tahdidli xatlar kela boşladi, şuningdek, Ştaakendagi katta pavilonga kiriş taqiqlab qöyildi. Şunda rejissyor pavilon direktoridan nega u Dyusseldorfdagi bolalar qotili haqidagi filmni suratga olişga ruxsat berilmayotganini söradi, javoban direktor unga pavilon kalitini uzatdi. Langning köylagi revers qismida nasistlar belgisini körgan Lang nasistlar nomning ularga işora qilayotganini deb öylaşganini tuşundi.

«M» Berlin yaqinidagi Ştaakendagi sobiq kemasozlik elingida olti hafta davomida Nero-Film uçun suratga olingan, UFA uçun emas. Prodyuser Nero firmasi rahbari Seymur Nebenzal bölib, u keyinçalik Langning «Doktor Mabuzening vasiyati» filmini ham prodyuser qilgan. Yakuniy nom tanlanişidan oldin Eine Stadt suçt einen Mörder (Şahar qotilni qidirmoqda) va Dein Mörder sieht Diç an (Sening qotiling senga qaraydi) kabi variantlar körib çiqilgan. Suratga tayyorgarlik davrida Lang bolalar qotillari bilan, jumladan Peter Kyurten bilan uçraşgan. U filmda haqiqiy jinoyatçilarni suratga olgan. Uning sözlariga köra, suratga oliş paytida 24 nafar aktyor hibsga olingan. Peter Lorre filmda Hans Bekertning boş rolini ijro etgan, kunduzi suratga tuşib, keçasi esa Valentin Kataevning «Doiraning kvadraturasi» spektaklida sahnada çiqiş qilgan.

Lang ekranda zöravonlik yoki bolalar ölimining heç qanday sahnasini körsatmagan va keyinçalik faqat zöravonlikka işora qilganini aytgan, bu «har bir tomoşabinni qotillikning dahşatli tafsilotlarini öz şaxsiy tasavvuriga muvofiq tasavvur qilişga majbur qilgan».

Turli tanqidçilar va şarhlovçilarning fikriça, «M» 1920-yillarda Germaniyada faoliyat yuritgan ketma-ket qotil Peter Kyurtenning — Dyusseldorf vampiri haqidagi hikoyaga asoslangan. Lang bu işni asos qilib olganini inkor etgan; 1963-yilda kinotarixçi Gero Gandertga bergan intervyusida u şunday degan: «Men bu mavzuni tanlagan paytimda Germaniyani dahşatga solayotgan köplab ketma-ket qotillar bor edi — Xaarmann, Grossmann, Kyurten, Denke, [...]». Inspektor Lomannning prototipi esa Berlin jinoyat politsiyasining maşhur boşliği Ernst Gennat bölgan.

«M» Langning birinçi ovozli filmi bölib, rejissyor yangi texnologiya bilan tajriba ötkazgan. Film ziç va murakkab ovoz yölagiga ega bölib, öşa davrda çiqqan teatr spektakllariga öxşaş «sözlaşuvçi» filmlardan farq qiladi. Ovozli hamroh rovi, kadr içida yoki kadr ortida çiqadigan tovuşlar va keskin şovqindan oldingi xavotirli sukunat daqiqalarini öz içiga oladi. Ovoz, şuningdek, montajda kamroq «qirqiş-yopiştiriş»dan foydalanişga imkon berdi, çunki endi ovoz effektlaridan hikoya elementi sifatida foydalaniş mumkin edi.

Bu leytmotivdan foydalangan dastlabki filmlardan biri bölib, opera sanʼatidan olingan usul — maʼlum bir kuyni Lorre ijro etadigan qahramon bilan boğlaş hisoblanadi: u Edvard Grigning «Per Gyunt» syitasidagi «Toğ qiroli zalida» kuyini çalib yuradi. Keyinroq filmda bu kuy tomoşabinlarga qotilning yaqin-atrofda, kadr ortida ekanligini bildiradi. Musiqiy mavzuni maʼlum bir qahramon yoki vaziyat bilan boğlaş hozir kinoda keng tarqalgan klişega aylangan. Peter Lorre kuyni çala olmagan, şuning uçun yozuv uçun kuyni Lang özi çalgan.

Film 1931-yil 11-mayda Berlinda, UFA-Palast am Zoo kinoteatrida 117 daqiqali versiyada taqdim etilgan. Asl negativ 96 daqiqali versiyada Federal kino arxivida saqlanadi. 1960-yilda tahrirlangan 98 daqiqali versiya çiqarilgan. Film 2000-yilda Niderlandiya kino muzeyi tomonidan Federal kino arxivi, Cinémathèque Suisse, Kirç Media va ZDF/ARTE hamkorligida tiklangan. Janus Films özining Criterion Collection töplamida yuqorida körsatilgan tiklangan nusxadan foydalanib, 109 daqiqali versiyani çiqargan. Filmning ilk video naşrlarida tasvir nisbatining ğayrioddiyligi (1,20 : 1) tufayli kadr yuqoridan va pastdan sezilarli darajada kesib taşlangan.

Variety şarhida film «juda uzun» ekani aytilgan. «Sifatiga zarar yetkazmasdan, hatto uni yaxşilagan holda, filmdan ayrim sahnalarni osongina olib taşlaş mumkin edi. Takrorlanişlar va bir neçta sekin sahnalar mavjud». Greym Grin filmni «mikroskop okulyaridan qaraşga» öxşatgan: «Sevgi va şahvat, olijanoblik va buzuqlik, özini yomon köriş va umidsizlik unda sizga sakrab tuşadi».

Keyingi yillarda film keng tanqidiy eʼtirofga sazovor böldi va hozirda Rotten Tomatoes saytida 53 ta şarh asosida 100% tasdiqlaş reytingiga ega, örtaça bahosi 10 balldan 9,24. Saytdagi tanqidçilar konsensusi şunday deydi: «Ajoyib tasvirlar, zamonaviy jamiyat haqidagi çuqur fikrlar va Peter Lorrening eng yaxşi roli bilan muhim psixologik triller». Film hozirda IMDb saytidagi foydalanuvçi bahosi asosida tuzilgan eng yuqori reytingli filmlar röyxatida 88-örinda turadi.

Mark Savlov 1997-yilda Austin Chronicle uçun yozgan şarhida filmga beş yulduzdan beştasini qöygan va uni «nemis ekspressionizmining eng buyuk filmlaridan biri» deb atagan. Savlov filmning operator ishi, ovozdan foydalaniş va Lorrening öyinini yuqori baholagan.

Lang «M»ni özining eng sevimli filmi deb hisoblagan, çunki filmda jamiyat tanqid qilingan. 1937-yilda u muxbirga filmni «onalarni bolalarini eʼtiborsiz qoldirişlari haqida ogohlantiriş uçun» suratga olganini aytgan. Film eng buyuk qilib suratga olingan kinofilmlar röyxatlarining bir neçtasiga kiritilgan. U 1994-yilda Nemis kinematograflar assotsiatsiyasi tomonidan taşkil etilgan sörovda 324 nafar kinojurnalist, kinotanqidçi, kinematograf va kino sanʼati ixlosmandi iştirokida 306 ovoz bilan barça vaqtlarning eng yaxşi nemis filmi deb topilgan. Film 2010-yilgi Empire jurnali böyiça jahon kinematografining eng yaxşi 100 filmi röyxatiga kiradi. U «Ölişdan oldin körişingiz kerak bölgan 1001 film» kinomaʼlumotnomasida ham keltirilgan, unda şunday deyiladi: «Qotil-filmlarda hanuzgaça qöllanilayotgan tamoyillarni yaratgan rejissyor Lang va stsenariy muallifi Teya fon Xarbu qotilning açinarli hayotini dahşatli jinoyatlarni tergov qilayotgan politsiyaning aqldan ozişi bilan birlaştiradi, şuningdek, matbuotda qotilliklarni yoritiş masalalariga, «xalq qasoskorlarining» harakatlariga va hokimiyatning siyosiy bosimiga eʼtibor qaratadi, bu bosim politsiya işini ham rağbatlantiradi, ham tösqinlik qiladi».

1934-yil iyulda, Lang Germaniyadan ketganidan keyin, film nasistlar senzurasi tomonidan namoyiş etilişi taqiqlandi, bu esa 1940-yildagi nasistlar tarğibot filmi «Abadiy yahudiy»da filmdan sahna işlatilişiga tösqinlik qilmadi.

Xuddi şu nomdagi Gollivud remeyki 1951-yilda çiqarilib, harakat Berlindan Los-Anjelesga köçirilgan. Nero Films rahbari Seymur Nebenzal va uning öğli Garold filmni Columbia Pictures uçun prodyuser qilişgan. Lang bir marta muxbirga şunday degan: «Odamlar menden nega «M»ni ingliz tilida qayta suratga olmayapman deb söraşadi. Buning uçun sababim yöq. Men öz filmimda aytmoqçi bölgan hamma narsani aytdim. Endi boşqa hikoyalarim bor, ularni aytmoqçiman». Remeykni rejissyor Jozef Losi qöygan, boş rolni esa Devid Ueyn ijro etgan. Losi 1930-yillarning boşida «M»ni körganini va remeyk suratga olinişidan oz oldin uni qayta körganini aytgan, lekin uning sözlariga köra: «Men heç qaçon unga tayanmaganman. Ongli ravişda faqat bitta kadrni takrorlaganman. Atmosfera va ayrim epizodlar jihatidan ongsiz taqlidlar bölişi mumkin». Lang keyinçalik remeyk çiqqanda uning hayotidagi «eng yaxşi şarhlarga» ega bölganini aytgan.

2003-yilda «M» dramaturg Piter Straugan tomonidan radio uçun moslaştirilgan va 2-fevralda BBC Radio 3 kanalida, keyin esa 2016-yil 8-oktabrda BBC Radio 4 Extra kanalida qayta eşittirilgan. Toby Svift rejissyorligidagi radiospektakl 2004-yilda «Italiya mukofoti»ning moslaştirilgan drama nominatsiyasida ğolib bölgan.

Jon J. Mut 1990-yilda stsenariyni tört qismli komikslar seriyasiga moslaştirgan, u 2008-yilda grafik roman şaklida qayta naşr etilgan.

2019-yilda film asosida olti qismdan iborat avstriya-nemis serial çiqarilgan.