Madhumati

Vyjayanthimala — Madhumati/Madhavi/Radha (uçta rol)

Dilip Kumar — Devendra / Anand

Johnny Walker — Çarandas

Pran — Raja Ugra Narain

Jayant — Pawan Raja, Madhumatining otasi

Ramayan Tiwari — Bir Singh

Tarun Bose — Devendraning hamkasbi

Bhudo Advani — Baba

Jagdiş Raj — politsiya kapitani

Bengal kinorejissyori Bimal Royning 1955-yildagi «Devdas» filmi tijorat jihatdan muvaffaqiyatsiz çiqqan, bu esa uning «Bimal Roy Productions» kompaniyasini xavf ostida qoldirgan; omon qoliş uçun unga tijorat muvaffaqiyati kerak edi. Madhumatining hikoyasini bengal kinorejissyori Ritvik Ghatak yozgan. U hikoyani Royga körsatgan, Roy esa uni darhol yoqtirib, rejissyor yordamçisi Debu Sen bilan birga filmni işlab çiqişni boşlagan. Dialoglarni Rajinder Singh Bedi urdu yozuvida yozgan. Roy Kolkatada uning ijrosini eşitgandan keyin filmning musiqasini bastalaş uçun Manohari Singhni tanlagan.

Roy avval Vyjayanthimala va Dilip Kumar bilan ikkita film uçun şartnoma imzolagan edi. Birinçisi, şu nomli romanga asoslangan «Devdas» tanqidçilar tomonidan yuqori baholangan va tijorat jihatdan muvaffaqiyatsiz bölsa-da, hind tilidagi eng yaxşi badiiy film uçun Milliy kinomukofotni olgan. Kumar va Vyjayanthimala Madhumatida boş rollarni ijro etiş uçun tanlangan. Kumar oldingi «Devdas» filmidan keyin Royga yana işlaşni istab, rolni qabul qilgan. Vyjayanthimala aktyorlar tarkibida Pran borligini bilgaç, filmda işlaşga rozi bölgan.

Boşqa noir filmdan farqli ölaroq, köpçiligi içki sahnalarda suratga olingan, Roy Madhumatini oçiq havoda va toğ kurortida suratga olişga qaror qilgan. Ranikhet (Nainital)dagi joyda olti haftalik jadval bölgan. Baʼzi sahnalar Nainital yaqinidagi Ghorakhalda suratga olingan. Negativlar işlab çiqilganda, köpçilik kadrlar xiralaşib qolgani aniqlangan. Uzoq Uttarakhandda qayta suratga oliş imkonsiz bölgani uçun Igatpuri yaqinidagi Vaitarna töğoni yonida dekoratsiyalar yaratilgan. «Sudhendu Roy» boşçiligidagi sanʼat bölimi Nainitaldagi joyga mos keladigan soxta qarağay daraxtlarini yaratgan. Filmning katta qismi Mumbaydagi kiçik örmon hududi bölgan Aarey örmonida suratga olingan. Dilip Kumar Vyjayanthimalani örmonda qidiradigan sahna Igatpuriда suratga olingan. Xiralik effekti gaz bomba yordamida qayta yaratilgan. Filmning kostyumlarini Vyjayanthimalaning buvisi Yadugiri Devi loyihalagan; keyinçalik ular sanʼat rahbari Sudhendu Roy tomonidan maʼqullangan. Vyjayanthimala filmda öz kollektsiyasidagi kumuş zargarlik buyumlarini taqqan. Aktrisa raqs tuşayotganda oyoğini ham jarohatlagan.

Madhumatining keng kölamli oçiq havo suratga olinişi tufayli film byudjetdan ₹8 million ortiq sarflagan, bu esa «Bimal Roy Productions» kompaniyasining qiyinçiliklarini yanada oşirgan. Kompaniya taqsimlovçilar uçun film körsatuvi va tuşlik taşkil qilgan. Roy ularga kompaniyaning moliyaviy muammolari haqida gapirib bergan va zararni qoplaş uçun rejissyor haqining ₹70,000 qismidan voz keçişga qaror qilganini aytgan. Barça taqsimlovçilar pul yiğib, kamomadni qoplaşga yordam bergan.

Kino tanqidçilari va olimlar Madhumatini bir neça yönalişda tahlil qilgan. «Kimdir bölib körinmoqçi bölgan ayol: öziga taqlid qiliş afsonalari» kitobida hindşunos olima Wendy Doniger 1950-yillarning oxiridagi tanqidçilar filmning mavzusini «anʼanaviy syujet, tipik hind filmi potboyleri, unda qahramon déjà vu hissini boşdan keçirib, ötmişdagi hayotini eslaydi» deb taʼriflaganini yozgan. «Bollivud kinosi: istak ibodatxonalari» kitobida Vijay Mişra film «gotik noir» ruhiga ega ekanini taʼkidlaydi. Mişraning fikriça, reenkarnatsiya, arvohlar va ruhlar örtasida töğridan-töğri boğliqlik mavjud bölib, bu hind gotikasini tabiiylaştiradi.

Ayova universiteti tahlilçilari asosiy qahramonlarning dastlabki uçraşuvini tahlil qilib, uni Raj Kapurning «Ram Teri Ganga Maili» (1984) filmidagi uçraşuvga öxşatadi, u yerda ayol «tabiat va buzilmagan xalq anʼanalarini» timsol qiladi, yovuz odam esa «ekspluatatsiyaga asoslangan (kapitalistik) madaniyatni» ifodalaydi, qahramon esa vositaçi sifatida qatnaşadi. Ular yana yozadilar: «Anandning öz egalitar progressivligi va Madhumati hamda uning oilasiga bölgan hamdardligi uni tez orada Rajaning yöliga qarşi qöyadi, u esa razil reja orqali öç oladi».

Jayson Beaster-Jones va Natalie Sarrazinning fikriça, Madhumati «tekislikdagi qahramonning toğlarga kirib, qabila qizi tomonidan öziga rom etilişi» haqidagi hozir keng tarqalgan syujet liniyasini işlatgan birinçi hind filmlaridan biri bölgan. Rajadhyakşa tasvirlar «Ajantrik» (1957) filmiga öxşaşligini aytib, Madhumati «gözal Madhumatini tabiat va kapitalistik özlaştirişdan taşqaridagi qabila madaniyatlari bilan boğlaşini» yozgan. Kino tanqidçisi Bharati Pradhan Madhumati Royning «Do Bigha Zameen» (1953), «Biraj Bahu» (1954) va «Devdas» (1955) filmlarida körsatilgan ijtimoiy realizm anʼanaviy mavzularidan uzoqlaşganini aytgan.

Madhumati saundtrekida Salil Çowdhury bastalagan 11 ta qöşiq mavjud. Qöşiqlar matnini Şailendra yozgan, ovozlarni esa Mukesh, Lata Mangeşkar, Manna Dey, Mohammed Rafi, Mubarak Begum, Asha Bhosle, Sabita Çowdhury, Ghulam Mohammed va Dwijen Mukhopadhyay ijro etgan. Musiqa qöşiq matnlari yozilişidan oldin bastalangan. Saundtrekda Assamdagi çoy plantatsiyalarida kuylanadigan xalq musiqasi işlatilgan, «Dil Tadap Tadap Ke Keh Raha Hai» qöşiğida esa polşa xalq musiqasi qöllanilgan, u 18-asr Sileziya qöşiği «Szla Dzieweczka do Gajeczka»dan moslaştirilgan. «Aaja Re Pardesi» qöşiği «Jagte Raho» (1956) filmining fon musiqasidan moslaştirilgan. «Rediff.com» uçun yozgan Dineş Raheja şunday degan: «Musiqa va ijrolarning ohang aniqligi bizni öziga mahliyo qiladi».

Madhumati saundtreki 1958-yilning eng köp sotilgan hind filmi saundtreki böldi. Salil Çowdhury özining birinçi Filmfare mukofotini «Eng yaxşi musiqa muallifi» nominatsiyasida oldi. «Suhana Safar Aur Yeh Mausam Haseen» qöşiği ijroçi Mukeşning eng maşhur qöşiqlaridan biri bölib, dandiya tadbirlarida muntazam ijro etiladi. Filmfare şu yili eng yaxşi ovoz ijroçisi mukofotini berişni boşlagan va Lata Mangeşkar «Aaja re Pardesi» qöşiği uçun şu mukofotni olgan. Şu tariqa u Filmfare mukofotini olgan birinçi xonanda böldi, çunki dastlab ovoz ijroçilari uçun yagona mukofot berilgan bölib, unga erkak va ayol xonandalar birgalikda nomzod bölgan.

Madhumati Mumbaydagi Opera House yaqinidagi Roxy kinoteatrida 1958-yil 12-sentyabrda premyerasini ötkazdi; film katta blokbaster bölib, «Bimal Roy Productions»ga zararni qoplaşga yordam berdi. U çiqarilgandan keyin Çexoslovakiyadagi Karlovy Vary xalqaro kinofestivali teatrida namoyiş etilib, xorijda çiqarilgan birinçi hind filmi böldi. «The Hindu» gazetasining muxbiri Gowri Ramnarayanning fikriça: «Dilip Kumar kameraga qaradi, sovet aktrisasi Tatyana Konjuçova kamerani yoqdi. Polşa aktrisasi Barbara Połomska klaper-bola böldi». 2010-yil 18-aprelda film Çennayda ötkazilgan «Dignity» kinofestivali doirasida Janubiy Hind kino palatasi teatrida namoyiş etildi; boşqa namoyiş etilgan filmlar orasida «Kadhalikka Neramillai» (1964), «Server Sundaram» (1964), «Anbe Vaa» (1966) va «Thillana Mohanambal» (1968) ham bor edi.

Madhumati 1958-yilda eng köp daromad keltirgan hind filmi böldi. U ₹40 million ($8,4 million) yiğib, şundan ₹20 million sof daromad böldi. Inflyatsiyani hisobga olganda, uning yalpi daromadi 2016-yilda $94 million (₹4,78 milliard)ga teng bölgan.

«Rediff.com» uçun yozgan Dineş Raheja Madhumati «hislarni maftun etişini» qayd etib, uni «Milan» (1967), «Mehbooba» (1976), «Karz» (1980), «Kudrat» (1981), «Janam Janam» (1988), «Karan Arjun» (1995) va «Om Şanti Om» (2007) kabi maşhur reenkarnatsiya filmlarining «buvisi» deb ataydi. «Filmfare» uçun yozgan Meghna Gulzar Madhumatini «oq-qora sheʼriyat» deb atab, Royni maqtaydi: «qöşiqlar va ularning tasviri — Bimal Daning mahorati har bir kadrda seziladi». U «Aaja Re Pardesi» qöşiğini «sirli va ğamgin» deb taʼriflagan. Ayova universitetining Philip Lutgendorfning fikriça, film qatlamli hikoya tuzilişiga qaramay, öz suspensini saqlab qoladi, ijtimoiy-realistik mavzularga ega va Alfred Hitçcockning «Rebecca» (1940) va «Vertigo» (1958) filmlariga öxşaydi. Lutgendorf Kumar va Vyjayanthimala ijrosini maqtab, şunday degan: «Kumar Devendra / Anandning ikki qiyofasini mos ravişda hayajonli ijro etadi, Vyjayanthimala esa film nomidagi qahramonning turli körinişlarida navbatma-navbat yerdagi va osmoniy bölib çiqadi».

«The Hindu» gazetasining Vijay Lokapally Çowdhuryning musiqasini maqtab, uni «film ruhi» va «maftunkor hamda abadiy» deb ataydi. «Upperstall.com» uçun yozgan Karan Bali Royning «aynan kerakli kayfiyat va muhitni qayta yaratiş» qobiliyatini yuqori baholadi, ayniqsa oçiq havodagi «jozibali romantik intermediyalar yoki tebranayotgan çilçiroqlar», «haveli içidagi qoronği soyalar» va «hujjatli filmga öxşaş bir neçta taniştiruvçi kadrlar»ni maqtagan. Bali fikrini «Daily News and Analysis» gazetasining Manişa Lakhe ham qöllab-quvvatlab yozgan: «Daraxtlarning uzun soyalari toş ustiga tuşganini maftun bölib tomoşa qilganingizda Bimal Royning ustalik namunalari yaqqol körinadi».

Madhumati 6-Filmfare mukofotlarida 12 ta nominatsiya bilan yetakçilik qilib, 9 ta mukofot olgan, bu rekord 37 yil davomida saqlanib qolgan. Çiqarilganidan keyin film Tenth Bite – The Mango Film Festivalida (2004), 4-Pune xalqaro kinofestivalida (2006) va Toronto xalqaro kinofestivalida (2011) bir neça marta namoyiş etilgan.

Vyjayanthimala bir yilda ikki aktyorlik nominatsiyasida dual nominatsiya olgan birinçi aktyor böldi: Madhumati va Sadhna filmlaridagi ishi uçun nominatsiya qilingan va ulardan ikkinçisi uçun ğolib bölgan. Bu nominatsiyalar uni barça toifalar böyiça birinçi köp nomzod qilib qöydi, bu rekordni u Mukhram Şarma bilan bölişadi. Bu ğalaba uni Filmfare tarixida ham boş, ham ikkinçi rol toifalarida ğolib bölgan birinçi ijroçiga aylantirdi. Film musiqa muallifi Salil Çoudhary va ovoz ijroçisi Lata Mangeşkarga ularning karyeradagi birinçi Filmfare mukofotlarini keltirdi. Bundan oldin ayol ovoz ijroçilari uçun Filmfare mukofoti mavjud bölmagan.

Madhumati Hindistondan 31-Akademiya mukofotlarida eng yaxşi xorijiy tilli film nominatsiyasi uçun rasmiy tanlov sifatida tanlangan, ammo nominatsiyaga kirmagan.

Madhumati hind kinosi, hind televideniyesi va ehtimol jahon kinosida reenkarnatsiya mavzusidagi köplab keyingi asarlar uçun ilhom manbai böldi. Javed Axtarning fikriça, Madhumati hind kinosida yaratilgan eng yaxşi uçta yoki törtta romantik filmdan biri. «Daily News and Analysis» gazetasining Akşay Manwani uning sözlarini keltiradi: «Bimal Royning vafotidan keyin ham Madhumatining muvaffaqiyati uning oilasini taʼminladi. Bu filmdan olingan daromad bugungaça davom etmoqda. Bu ajoyib film». Filmning nomidagi qahramonni ijro etgan Vyjayanthimalaning fikriça, Madhumati uning karyerasidagi «eng esda qolarli filmlardan» biri bölgan.

Wendy Donigerning fikriça, Madhumati amerikalik «The Reincarnation of Peter Proud» (1975) filmiga ilhom bergan bölişi mumkin, u esa öz navbatida hind filmi «Karz» (1980) uçun qayta suratga olingan; ikkala film ham reenkarnatsiya mavzusini yoritgan va öz madaniyatlarida taʼsirçan bölgan. Karan Bali «Dilwale Dulhania Le Jayenge» (1995) filmidagi maşhur «yöllarning kesişişi» sahnasi, bunda Şah Rukh Khan va Kajol bir-birini sezmasdan ketma-ket ötişadi va faqat ketma-ketlik oxirida uçraşadi, Madhumatida ham bor ekanini, u esa 37 yil oldin yaratilganini taʼkidlaydi. Hind filmi «Om Şanti Om» (2007)ning bir qismi, jumladan butun kulminatsion sahnasi Madhumatidan kuçli ilhomlangan bölib, bu Bimal Royning qizi Rinki Bhattaçaryaning film prodyuserlarini plagiatda ayblab, ular bilan sud jarayoni bilan tahdid qilişiga olib kelgan.

Filmning 50 yilligi munosabati bilan Royning qizi Rinki Bhattaçarya boşçiligidagi Bimal Roy Foundation 2008-yil 11-aprelda Mumbaydagi Globus kinoteatrida Madhumatini namoyiş etdi. Tadbirda filmning aktyorlari, jumladan Vyjayanthimala qayta uçraşdi. Keyinçalik Bhattaçarya filmni suratga oliş jarayoni haqida «Bimal Royʼs Madhumati: Untold Stories from Behind the Scenes» nomli kitob naşr etdi.