Mahal

Aşok Kumar — Hari Şankar

Madhubala — Kamini

M. Kumar — Hari Şankarning otasi

Vijayalaxmi — Ranjana

Kanu Roy — Şrinath

Nazir Hussain — Kaminining otasi

Eruç Tarapore

Şeela Naik

Leela Pandey

Neelam

Kaneez

Jagannath

Mohsin

Laxman Rao

S.A. Baker

Ramastri

Raja Salim

Mahalni Savak Vaça va Aşok Kumar Bombay Talkies bayroği ostida işlab çiqardi, ssenariysini va rejissyorligini esa Kamal Amrohi amalga oşirdi, u bu film bilan rejissyorlik debyutini qildi. Syujetning bir qismini Kumar taklif qilgan edi. U haqiqiy voqeani eslagan: 1948-yilda u toğ şaharçasidagi Jijiboy House yonida suratga tuşayotgan edi, yarim keçasi aktyor sirli ayolning maşinasida boşsiz jasadni körgan. Ayol köp ötmay sahnadan ğoyib böldi, Kumarning xizmatkorlari esa u buni tuş körgan bölişi mumkin deb öylaşdi. Kumar şikoyat yozdiriş uçun yaqin atrofdagi politsiya bölimiga borganida, politsiyaçi unga 14 yil oldin xuddi şu joyda öxşaş voqea yuz berganini aytdi: bir ayol qotillik sodir etgan, keyinroq esa yöl-transport halokatida halok bölgan.

Kumar hikoyani Amrohiga aytib berdi. Amrohi 1939-yildagi Sohrab Modining katta muvaffaqiyatga erişgan «Pukar» filmi uçun dialoglar yozgan, ammo hali heç qaçon film suratga olmagan edi. Amrohi hikoyani qisman özgartirib, uni yanada rivojlantirdi va filmga «Mahal» nomini berdi, bu «uy» yoki «saroy» degan maʼnoni anglatadi. Qiziqarli tomoni şundaki, filmning mistik burilişi Rupert Croft-Cookening 1945-yilda «The Fatal Witness» filmiga aylangan qisqa hikoyasini eslatadi.

Filmning syujetini Vaça rad etdi, çunki u sirli filmlarning har doim ham takroriy tomoşabin topavermasligidan xavotirda edi. Şu paytda Bombay Talkies oldingi baʼzi filmlarining kassada muvaffaqiyatsiz çiqqani sababli moliyaviy qiyinçilik içida edi. Lekin Kumar, agar film yaxşi rejissyorlik qilinsa, qiziqarli çiqişi mumkinligini taʼkidlab, Amrohini rejissyor etib tayinladi. Kumarning özi esa hamkor prodyuser bölişga, agar zarar körilsa, uni öz zimmasiga olişga va hatto filmda rol öynaşga rozi böldi. U Kaminini öynaydigan aktrisani tanlaşni Amrohiga topşirdi.

Boş ayol rolini tanlaş murakkab böldi: bir neça tanilgan aktrisa rol taklifini rad etdi, roziligini bildirganlar esa yuqori haq söraşdi. Bir payt Suraiya körib çiqildi va Vaça deyarli uni tasdiqlab qöydi. U Suraiya va Kumar birgalikda yaxşi juftlik bölişini öylagan edi, ammo Suraiyaning buvisi filmning anʼanaviy bölmagan syujetiga qiziqiş bildirmadi. Şu orada 15 yoşli, endigina kötarilayotgan, hali maşhur bölmagan Madhubala Kamini rolida qiziqiş bildirdi. Vaça uning yoshi va tajribasi kamligi sababli uni darhol rad etdi, ammo Amrohi uni sinovdan ötkazişni talab qildi. «Men uni birinçi marta uçratganimda u hali maşhur emas edi, men yangi odam qidirayotganim uçun u menga mos keldi», — deb keyinroq izohladi Amrohi.

The Times of India gazetasi maʼlumotiga köra, birinçi ekran sinovida Madhubala «juda yomon körinardi. Gap şundaki, studiya xodimi bölgan nemis operatori Joseph Wirçingga yoş aktrisani eng yomon holatda suratga oliş buyurilgan edi». Amrohi ikkinçi sinovni özi ötkazdi va Madhubalani suratga olayotganda yoritişni öziga qulay qilib sozladi. Şunda yoş aktrisa «hatto qora-oqda ham hayratlanarli körindi, hamma uning Kamini roli uçun mukammal ekaniga kelişdi», deb yozadi India Times. U rolni tez orada qölga kiritdi, garçi film boş aktyori Kumar undan ikki baravardan ham katta yoşda bölsa-da. Aktyor yillar ötib şunday degan edi: «Madhubala atigi 15 yoşda edi va şunçalik xom ediki, deyarli har bir kadr uçun bir neça marta qayta suratga oliş kerak böldi. [...] Lekin Mahal boşqaça edi va men işonç hosil qildimki, biz notöğri tanlangan emasmiz».

Mahalni suratga oliş davomida guruh moliyaviy inqiroz boşdan keçirdi, Amrohi esa rekvizit sotib olişga pul yetmagani uçun antiqa buyumlar va kostyumlarni öz uyidan olib kelişga majbur böldi. Musiqani bastalaş uçun Khemçand Prakaş jalb qilindi, qöşiq sözlarini esa Nakşab yozdi. Saundtrekka Lata Mangeşkar, Rajkumari Dubey va Zohrabai Ambalewali ovoz berişdi. Dastlab «Aayega Aanewala» qöşiğini Tun Tunga taklif qilişgan, lekin u Kardar Productions bilan şartnomasi tufayli rad etgan. Keyinroq bu qöşiqni Mangeşkar film suratga olingan öşa qadimiy saroyda kuyladi. Yana bir qöşiq «Muşkil Hai Bahut Muşkil» nomli bölib, uning davomiyligi taxminan tört daqiqa edi, uni Amrohi va Madhubala bir martalik suratga olişda yakunladi. Hamma uning maʼqullamasligiga qaramay, Amrohi Madhubalaning isteʼdodini yuqori baholab, «aynan şu film orqali uning haqiqiy imkoniyatlari namoyon böldi», deb eʼlon qildi.

Filmning dastlabki oxirida asosiy qahramonlar (Şankar va Kamini) keyingi tuğilişda uçraşişi körsatilgan edi, ammo Kumarning taklifiga köra bu sahnalar kinoteatrlarda namoyiş etilişiga bir kun qolganda olib taşlandi.

Mahal 1949-yil 13-oktabrda kinoteatrlarda namoyiş etildi. Film tez orada maşhurlikka erişdi va uçinçi haftasiga kelib butun mamlakat böylab sensatsiyaga aylandi. Bombay Talkiesning oldingi filmlari muvaffaqiyatsiz bölgani sababli Mahalning şunçalik yaxşi natija berişi heç kutilmagan edi va u «Bombay Talkiesni moliyaviy qiyinçiliklarga yana köproq botiradi», deb başorat qilgan «qiyomat xabarçilarini» hayratga soldi. Bir kinoteatr egasi ommaviy axborot vositalariga şunday dedi: «Döstlarim va jamoatçilikdan çiptalar beriş haqida sörovlar bilan kömilib ketdim. Baʼzi seanslarga çipta beraman, çunki barça seanslar oldindan töliq sotiladi. Bu daromadimizni kutilganidan ham oşirgan hit, öylaymanki, u albatta kumuş yubiley hitiga aylanadi. Odamlar uni qayta-qayta tomoşa qilişni xohlaşadi». Film har doim töliq sotilgan seanslar bilan oçilar edi, dialog va qöşiq matnlari yozilgan kitobçalarga esa keng talab bor edi.

Savdo sohasiga oid Box Office India sayti Mahalni «Super hit» deb eʼlon qildi. Filmning kassa daromadi böyiça aniq körsatkiçlar mavjud bölmasa-da, kino savdosi saytlari taxminiy hisob-kitoblarni taqdim etadi. Box Office India yalpi daromadni ₹14,5 million (US$1,92 million) deb körsatgan va uni 1949-yilda eng köp daromad keltirgan uçinçi hind filmi deb atagan, birinçi va ikkinçi örinlarda «Barsaat» va «Andaz» turadi. 2009-yil fevralida sayt inflyatsiyaga tuzatilgan daromadni ₹410 million (US$8,47 million) deb körsatdi va filmni 1940-yillar ön yilligida eng köp daromad keltirgan öninçi film deb atadi. 2020-yil holatiga köra, inflyatsiya hisobga olinganda, Mahal Hindistondagi eng köp daromad keltirgan yuz ta hind filmi qatorida qolmoqda.

Şarhlarda Madhubala filmning «haqiqiy hiti» deb atalgan va katta yoşdagi Aşok Kumardan yuqori baholangan. Wirçingning operatorlik ishi The Motion Picture Magazine jurnali muxbirini Mahalni «hind kino sanoati tarixidagi muhim bosqiç» deb taʼriflaşga ilhomlantirgan. Şu bilan birga, Mahalga umumiy tanqidiy munosabat aralaş böldi: Patel syujetni «fantastik bemaʼnilik — sof va aralaşmagan» deb atagan, The Motion Picture Magazine esa filmni «arvohlar, ruhlar, şabahlar, qörquv, titroq, körşapalaklar va ilonlar haqidagi hikoya» deb tavsiflagan va «u tomoşabinni qörquvga soladi, lekin bunga bir neçta sabab bilan erişadi» deb qöşimça qilgan.

Vaqt ötişi bilan filmga tanqidiy munosabat ança yaxşilandi va zamonaviy tanqidçilar uni köpinça klassika deb ataşadi. Upperstall.com uçun yozgan Karan Bali filmning «boy va nozik tasvirlarini, ovoz vositalarini nafis qöllaşini, uning yoqimli noaniqligini [...] va öziga tortuvçi musiqasini» maqtagan. Yozuvçi Vijay Mişra «Bollywood Cinema: Temples of Desire» kitobida Mahal «aynan yakunlanmaganligi va tuzilişining özida noaniq lahzalar mavjudligi sababli sönggi yutuq bölib qolmoqda», deb yozgan. [...] Reenkarnatsiya haqidagi hind hikoyasidan foydalaniş [...] gotik şakl imkoniyatlarini kengaytiradi va uni umuman hind estetik nazariyalariga xos bölgan yuksaklikka intiliş bilan boğlaydi. 2020-yilda Gayathri Prabhu ham şunga öxşaş şarh yozdi: «Mahal ekranda romantika va meʼmorçilikni öziga xos tarzda birlaştiradi. Romantika va makon örtasidagi özaro taʼsir makonning ham romantikasidir va uni kinematografik natijaga olib kelişning yagona yöli — bu romantika va makonning özaro taʼsiriga noyob vizual sintaksis berişdir. Mahal oçiliş sahnasi davomida bu vazifani ajoyib aniqlik bilan bajaradi».

Mahalning muvaffaqiyati playback xonanda Lata Mangeşkar va yetakçi aktrisa Madhubalaning martabasida muhim rol öynadi, çunki ikkalasi ham kino sanoatida katta yutuqqa erişiş uçun kuraşayotgan edi. Mahal keyingi olti yil davomida, 1955-yildagi «Mr. & Mrs. '55» filmigaça, Madhubalaning eng köp daromad keltirgan filmi bölib qoldi. Mangeşkar esa tez-tez «Aayega Aanewala» qöşiğini özining sevimli qöşiqlaridan biri deb atardi.

Mahal uçun monteaj muharriri bölgan Bimal Roy keyinçalik «Madhumati» (1958) filmini suratga oldi. Bu film öz navbatida Hindiston kinosi, Hindiston televideniyesi va ehtimol jahon kinosida reenkarnatsiya mavzusini yoritadigan köplab keyingi asarlar uçun ilhom manbai böldi. Uning köplab ğoyalari «Karz» (1980) hind filmida takrorlandi, bu film bir neça marta qayta suratga olindi: kannada tilidagi «Yuga Puruşa» (1989), tamil tilidagi «Enakkul Oruvan» (1984) va «Om Şanti Om» sifatida.