MASH

MAŞ (qisqartma: Mobile Army Surgical Hospital, «harakatdagi armiya jarrohlik gospitali») — Robert Altman suratga olgan amerikança qora komediya. Film Richard Hookerning romani asosida yaratilgan.

Köplab[kim?] tanqidçilar uni zamonaviy Holliud tarixidagi eng yorqin uruşga va avtoritarizmga qarşi filmlardan biri deb hisoblaydi. Film Koreya uruşi şaroitidagi dala gospitali hayotini hikoya qiladi. Asosan gospital xodimlarining hazillari va öyinlari, şuningdek, yaralilarni qutqariş bilan boğliq kundalik xizmati haqida epizodlarga bölingan. Buyruqqa böysunmaslik, giyohvand moddalarga erkin munosabat, vatanparvarlik va Xudoga işonçni masxara qiliş, komediya va drama janrlarini aralaştiriş — bularning hammasi filmga katta eʼtibor qaratdi.

Kartina bir qator mukofotlarga, jumladan, 1970-yilgi Kann kinofestivalining «Oltin palma şoxçasi» va «Oskar» mukofotiga sazovor böldi. Lenta MAŞ franşizasining asosi böldi, ayniqsa, keng şuhrat qozongan xuddi şu nomli teleserialga zamin yaratdi.

Richard Hookerning «MAŞ» romani 1968-yilda naşr etildi. Bu vaqtda Vyetnam uruşi munosabati bilan AQŞda uruşga qarşi kayfiyatlar keng tarqala boşlagandi. Roman Koreyada bölib ötsa-da, kitobda Vyetnam uruşiga qarşi norozilik muhiti aniq sezilib turadi. Filmni yaratiş tarixi kitobga Ring Lardner eʼtibor qaratişi bilan boşlandi. U zamon talabiga mos mavzuda stsenariy yozib, uni öz agenti Ingo Preminjerga körsatdi, u esa hikoyani Twentieth Century Fox kompaniyasi rahbarlaridan biri Richard Zanukka taqdim etdi. Richard stsenariydan maftun bölib, ish boşlaşga qaror qildi.

Dastlab kartinaning katta muvaffaqiyat qozonişiga heç narsa işora qilmasdi. Film yaratişni boşlagan jamoa tasodifiy tanlangan va kino olamida kam tanilgan odamlardan iborat edi. Ring Lardner ilgari Holliudning qora röyxatiga kiritilgan edi. Makkarti davrida 15 yil davomida öz mutaxassisligi böyiça rasmiy işdan çetlatilgan edi.

Prodyuser Ingo Preminjer uçun kartina debyut bölib, u Robert Altmanni rejissyor bölişga taklif qildi. Undan oldin taxminan 15 nomzod turli sabablarga köra rad etgan edi. Altman asosan qisqametrajli va kam byudjetli filmlari bilan tanilgan edi. Uning öziga xos suratga oliş qaraşlari tufayli u yangilikçi va dissident sifatida obröga ega edi. 45 yoşga qadar u sezilarli ijodiy muvaffaqiyatga erişa olmagan edi. Haddan taşqari eksperimentlar qilgani va montajda çalkaş tovuş rejissyorligi tufayli bir neça marta oldingi filmlaridan çetlatilgan edi. MAŞ keyinçalik uning yagona tijorat jihatdan muvaffaqiyatli ishi bölib qoldi.

Gould va Duvalldan taşqari (ular öşa paytda köproq teleserialllari bilan tanilgan edi), aktyorlar tarkibidagi heç kimni hatto uzoqdan ham «yulduz» deb ataş mumkin emas edi. Tarkibning yarmi umuman kamera oldida işlaş tajribasiga ega emas edi va kinoga ilk bor qadam qöyişgan edi. Gari Burgxoff (Radar ÖReilly) uçun bu film kino ekranida ilk çiqişi böldi. Ilgari faqat seriallarda epizodik rollarda işlagan, hali istiqbolli kanadalik aktyor bölgan Donald Sazerlend suratga oliş oldidan şunday esladi:

Mening karyeram yöq edi. Heç narsam yöq edi. Bir çaşka qahva içişga ham qurbim yetmasdi. Ular menga ish va pul taklif qilişdi.

Altman mayor Xalligan rolini Sali Kellermanga «bir qaraşdayoq» tanlagan. Stsenariyni öqigan Sali öz rolidan juda norozi bölib, uni juda kiçik va haqoratli deb hisobladi. Altman aktrisani işontirdi: stsenariy — rolni çuqurroq yaratiş uçun trampline. Aynan u rejissyor kutgan ekranda körinadigan obrazga mos keladi.

Asab jarrohi va sobiq futbolçi rolini öynagan Fred Uilyamson aslida haqiqiy futbolçi bölib, öz vaqtida «Pittsburgh Steelers» va boşqa klublarda öynagan. Filmda epizodik rollarda boşqa professional futbolçilar ham iştirok etadi: Tom Vudşik va Ben Devidson.

Rejissyor va prodyuser aktyorlarni tanlaşda «yulduzlarga» emas, balki rejalaştirilganini bajara oladigan yaxşi jamoaga eʼtibor qaratişgan. Biroq Altmanning dikta va suratga oliş jarayoniga öziga xos qaraşlari keyinçalik suratga oliş jarayonida aktyorlar bilan nizolarga olib keldi.

Tanqidçi Roger Ebert suratga oliş boşlanişidan oldin stsenariyni öqiş imkoniga ega bölgan va uni «zerikarli» deb atagan, unda filmni töldiradigan yorqin hazil va hazillarning izi ham yöq edi. Biroq Ebert Altmanning mahoratini tan oldi: agar suratga olinayotgan filmga faqat komediya yoki faqat harbiy kartina sifatida qaralganda, natija bunçalik taʼsirçan bölmasdi.

Suratga oliş 1969-yil 14-aprelda boşlandi. Altman Twentieth Century Fox rahbariyatining eʼtiborini tortmaslik uçun işni şunday olib borişga qaror qildi. U yozilmagan janr qonunlarini buzib, anʼanaviy film suratga olişni rejalaştirgan va konservativ studiya rahbariyatining ijodiy jarayonga aralaşişini istamagan. Şuning uçun u hamma narsada qattiq tejamkorlik qildi va film, natijada, nisbatan mötadil 3,5 mln $ ga suratga olindi. Suratga oliş şaroitlari kartina atmosferasiga juda öxşardi: aktyorlar tabiatda çodirlarda yaşaşgan, suratga oliş esa Malibuda ötgan. Studiyada öşa paytda yana ikkita harbiy yuqori byudjetli film — «Patton» va «Tora! Tora! Tora!» işlab çiqarilayotgan edi va MAŞ ikkinçi darajali örinda qolgan edi.

Suratga oliş jarayonini «boşqariladigan anarxiya» deb ataşgan. Rejissyor aktyorlarning suratga oliş maydonçasida improvizatsiyasini qöllab-quvvatlagan, lekin özi jamoaning yagona yetakçisi bölişga intilgan. «Ğalati dekoratsiyalar va ğalati lager. Rejissyor suratga olişda bizga ahmoqlik qilişga ruxsat berdi» (Tom Skerrit). Aktyorlarga stsenariy bilan erkin munosabatda bölişga ruxsat berilgan, lekin ular köpinça maʼlum sahnada operator kimni fokusga olişini aniq bilişmagan.

Gould va Sazerlend Altmanning anʼanaviy ijodiy yondaşuviga qarşi isyon kötarişgaça yetib bordi, uni ikkinçi darajali qahramonlarga juda köp eʼtibor berişda ayblaşdi. Ular hatto film muvaffaqiyatsiz bölib, ularning ijodiy karyerasiga putur yetkazişidan qörqib, studiya rahbariyatiga şikoyat xatlari yozişgan, lekin studiya Altmanni öz lavozimida qoldirişga qaror qildi.

Sali Kellerman maşhur sahnada yalanğoç holda suratga tuşişni qatʼiyan rad etdi, unda boş qahramonlar tabiiy blond yoki yöqligini tajriba orqali aniqlaşga qaror qilişadi. Rejissyor bir neça dublni suratga oldi, lekin çodir pardasi oçilganda Sali allaqaçon polda yotardi. Şundan keyin Altman muammoga boşqaça yondaşişga qaror qildi. Navbatdagi dublda Sali birdan Gari Burgxoff (Radar ÖReilly) şimini tuşirib turganini kördi. Şundan keyingina sahnani muvaffaqiyatli suratga oliş mumkin böldi.

Montaj xonasining devorlariga yalanğoç gözallar suratlari osilgan edi. Altmanga «20th Century Fox» studiyasining montaj zalidan ayol tanasining barça tasvirlarini zudlik bilan olib taşlaş haqida yozma buyruq yuborildi. Javoban Altman yozuv studiyasiga borib, memorandum mazmunini lentaga yozdirdi. Bu yozuv filmga karnay orqali eʼlon sifatida kirib keldi: «Diqqat, diqqat. Qömondon buyruğiga köra, barça tasvirlarni olib taşlaşingizni söraymiz… Rahmat».

Suratga oliş 1969-yil iyun oyida jadvaldan oldinroq va byudjetni sezilarli tejagan holda yakunlandi. 1969-yil sentyabrda postprodakşn bosqiçida film nihoyat studiya rasmiylarining eʼtiboriga tuşdi va işning dastlabki bahosi juda past böldi. Prodyuserlarning fikriça, film ekranga çiqarişga umuman tayyor emas edi. Qiziq tomoni şundaki, bu bosqiçda syujetda voqea sodir bölayotgan mamlakat haqida heç qanday eslatma yöq edi, rejissyor Koreya haqidagi barça işoralarni olib taşlagan edi. Prodyuser Koreya kartinada aniq körinişini va Vyetnamga işoralar iloji boriça kam bölişini talab qildi.

Stsenariy muallifi Ring Lardner tugallangan filmni tomoşa qilgaç, natijadan qattiq norozi böldi. «Nima qilding», — dedi u Altmanga, — «mening asl stsenariyimdan bitta söz ham qolmabdi… sen kartinani kömding». MAŞ uçun nomzod bölgan beşta «Oskar»dan oltin haykalçani faqat Lardner oldi.

1970-yil 25-iyunda film kinoteatrlarda premyerasi bölib ötdi.

Köpçilik tanqidçilar Altmanning işini baholab, filmni «yorqin uruşga qarşi pamflet», «ayovsiz satira» deb ataşdi va kartina janrini qora komediyaga kiritişdi. Kam byudjetli filmning sezilarli kassa muvaffaqiyati va eng nufuzli festivallar mukofotlari kartinaning köp qirrali va ziddiyatli tuzilişi bilan izohlanadi.

Badiiy ahamiyatini baholaganda, avvalo anʼanalardan voz keçiş va 1960-yillar oxiridagi tomoşabinni hayratga solgan janrlarni aralaştiriş közga taşlanadi. Eng avvalo, komediya va absurd çegarasidagi harbiy drama qarama-qarşiligi jalb etadi.

Köpçilik komediyalar bizni aslida kulgili bölmagan narsa bilan kuldiradi. «MAŞ» holatida kulgini quvonç emas, balki dahşat keltiradi. Biz yiğlamaslik uçun kulamiz.

Eng avvalo, film tomoşabinga aynan komediya va köngiloçar asar sifatida qiziq. Komik boşlaniş syujet boşlanişidanoq paydo böladi: şifokorlar harbiy xizmatga çaqiriladi va armiyaga salbiy munosabatda bölsa-da, böysunişga majbur bölişadi. «Hawkeye»ning quvnoq kompaniyasi qonunga itoat qiluvçi Berns va «Hot Lips» Margaret bilan qarama-qarşi qöyilgan. Bu kulgili töqnaşuvda ikkinçilari oxir-oqibat harbiy formadagi masxarabozlar rolida qoladi, doimo kulgili vaziyatlarga tuşib qolişadi, Berns esa syujetga köra öz rolini tor köylakda tugatadi.

Boş qahramonlarning doimiy şafqatsiz hazillari va öyinlari ularning oğir harbiy ishi bilan bir vaqtda sodir böladi — qöllari qonda va yiringda, çodirlardagi jarrohlik stollari orqasida. Yaralanganning vafot etişi tasviri xarakterli. Yordamçi şifokor bir daqiqaga keçikib, dorini olib kelolmagani sababli odam öladi. Qahramonlarning oğir yaralar va hatto ölimga munosabati kasbiy va biroz sinikdir. Bularning hammasi filmni klassik qora komediyaga kiritiş imkonini beradi. Öz joniga qasd qiliş bilan boğliq markaziy epizodlardan biri kartina ziddiyatli atmosferasining mohiyatiga aylanadi. Unda hammasi birlaşadi: qora hazil, istehzo bilan ijro etilgan «Suicide is painless» qöşiği va Sönggi keçki ovqat bilan aniq işora.

Avvalgi taniş stereotiplar filmning birinçi jipni öğirlaş epizodidanoq buziladi. Qahramonlar va gospital muhiti uruş haqidagi kinematografik kanonik tasavvurlarga umuman öxşamaydi. Ikki boş qahramon — Pirs va Makintayr, harbiy şifokorlar — kufrga botgan, içkilikbozlar va har bir yubkani ötkazmaydigan ayollarbozlar; harbiy gospital boşliği doimo mast böladi va bölinmani töşakdan boşqaradi; armiya jamoalari örtasidagi döstona uçraşuv vaqtida futbol jamoasi aʼzolari marixuana çekişadi.

Filmda boşqa holatlar ham ziddiyatli taassurot qoldiradi. Syujet va personajlar feministlar orasida norozilik uyğotdi. MAŞdagi ayollar aniy ikkinçi darajali qahramonlar bölib körinadi, faqat erkak personajlarga tegişli voqealarning rivojlanişi uçun fon vazifasini ötaydi. «Hot Lips» laqabli qahramon syujet boşida taşabbusni öz qöliga olib, gospitalda ustav tartibini örnatişga urinadi, lekin ikkinçi yarmida duş sahnasidagi tahqirlanişdan keyin sinadi va ikkinçi darajaga ötib qoladi. Film ekran axloqining qöriqçilari orasida ham maşhur böldi: işonilişiça, u birinçi marta kino qahramonining oğzidan «fuck» sözini eşittirgan film bölib, keng tarqatilgan filmda bu söz final futbol öyinida hakam öyinçilardan biriga aytadi. Film hatto irqçilikda ayblanişga ham sabab böldi (qora tanli futbolçining laqabi Spearçucker ikki maʼnoli eşitiladi).

Kartinaning muvaffaqiyati asosiy qahramonlar ijroçilarining aktyorlik öyiniga ham katta darajada boğliq: Elliott Gould va Donald Sazerlend. Ular kulgili böliş uçun zör berişlari şart emas, kulgili epizodlar tabiiy ravişda paydo böladi, göyo bu ularning şaxsiyatiga dastlabdanoq xos bölgandek. efilmcritic.com resursining tanqidçisi Jey Sivering fikriça, ular şunçalik yaxşi öynaydiki, kartinadagi boşqa ijobiy va salbiy qahramonlarni soyaga qöyib qöyişadi. Ikkinçi darajali aktyorlar ham taassurotni buzmaydi, ular asosan yangi kelganlar ekani sezilmaydi, kamera oldida şunçalik tabiiy tutişadi.

Kartinaning öziga xos qabul qilinişi hujjatli bayon uslubi bilan ham belgilanadi. Operatorning erkin harakatlanuvçi kamerasi, voqea iştirokçilari nuqtai nazaridan olingan kadrlar, Zoom effekti — mizansenaning ayrim tafsilotlarini ajratib körsatiş va ularga eʼtiborni jalb qiliş uçun işlatilgan. Kam tanilgan aktyorlar. Köp ovozli va biroz xaotik tovuş sadosi; boş qahramonlarning dialoglari boşqa suhbatlar va tabiiy şovqinlar fonida ajralib turmaydi. Bularning barçasi filmni davr hujjati sifatida realistik qabul qilişga olib keladi.

MAŞning bunday xilma-xil elementlarini yagona qiladigan narsa — böşaşiş va ruxsat berilganlik ajoyib atmosferasi; u şu bilan birga ularning örtasidagi nozik muvozanatni uşlab turadi. Film göyo uni suratga olganlar birga yaxşi vaqt ötkazib, öz zavqlari uçun improvizatsiya qilganga öxşaydi. Kartina nafis suratga olingan, unda köplab Holliud filmlarini buzadigan zörma-zöraki rejissyorlikdan asar ham yöq.

Tovuş bilan tajribalar, şovqinli jörlikka original yondaşuv Altmanning rejissyor sifatida vizit kartoçkasi. Filmga noyob atmosferani gospitalning köp ovozli şovqini beradi, bunda tomoşabin qahramonlarning replikalarini zörğa ajratib oladi. Kartinada köplab original topilmalar bor. Yapon guruhlari tomonidan ijro etilgan maşhur amerikança qöşiqlar. Karnaydan eşitiladigan kutilmagan replikalar. Altman bularni öylab topişi şart emas edi, baʼzi replikalarni u haqiqatda amerikalik harbiy qismlarda eşitgan edi. Karnay filmni taşkil etuvçi uzuq-uzuq epizodlar uçun boğlovçi böğinga aylanadi.

«Suicide is painless» («Öz joniga qasd qiliş oğriqsiz») kompozitsiyasi aynan film uçun yaratilgan va taklif qilingan sessiya musiqaçilari iştirokida yozilgan. Qöşiq boşlanğiç titrlar paytida ijro etiladi, uning fonida yaralilar jangdan vertolyotlarda gospitalga olib kelinadi. Keyin u kartina örtasida, öz joniga qasd qiliş bilan boğliq epizod vaqtida refren sifatida qaytadi. Musiqani Jonni Mandel yozgan, sözlarini esa 14 yoşli rejissyor öğli Maykl Altman yozgan.

Qöşiq keng şuhrat qozonib, jazz klassikasiga aylandi. 1980-yilda u Buyuk Britaniya çartlarida 1-örinni egalladi va u yerda 12 hafta davomida qoldi. Bu kuyning jazz pianinoçisi Bill Evans va rok-guruh Manic Street Preaçers tomonidan qayta işlangan variantlari maʼlum.

Vatandan uzoqdagi uruşning maʼnosiz qurbonlari mavzusi, 1960-yillar oxiridagi isyonkor ruhning ifodasi, janrlarning aralaşuvi tomoşabin va tanqidçilarning katta eʼtiborini tortdi. MAŞ xuddi şu ruhdagi «Catch-22» kartinasi bilan birgalikda tanqidçilar tomonidan 1970-yillar Holliud kinosining «yangi tölqini»ning xabarçisi deb atalgan; kartinalar köplab taqlid va özlaştirişlarga sabab böldi. Dastlab film MPAA tomonidan X reytingi olganiga qaramay (keyinçalik qayta körib çiqildi), u katta kassa muvaffaqiyatiga erişdi.

Filmning jumlalari va hazillari barqaror iboralarga aylanib, ingliz tiliga kirib keldi. Masalan, kitob va filmdagi «weʼre the pros from Dover» («biz Doverdan kelgan professionallarmiz») iborasi murakkab muammoni hal qiliş uçun taklif qilingan taşqi maslahatçilarga işora sifatida tez-tez işlatiladi.

Prokatda 80 mln. $dan ortiq yiğib, film Altmanga öziga xos karta-blanş berdi va keng ijodiy erkinlik taʼminladi. 1970—1980-yillar davomida Altman yanada eksperimental va bahsli bir neça asar suratga oldi. Aktyorlar filmning muvaffaqiyati tölqinida keng şuhrat qozonişdi. Donald Sazerlend öşa ön yillikning eng talabgir aktyorlaridan biriga aylandi va işga taklif qilişlar kamayişini körmadi. U köp artxaus filmlarda suratga tuşdi va klassik kinematografiya arboblari Fellini va Bertolucci eʼtiboriga tuşdi. Biroq Altman bilan nizo Sazerlendning keyinçalik Altmanning filmlarida suratga tuşmasligiga sabab böldi.

Epizodlarga bölingan filmning tuzilişining özi ğoyani boşqa formatga osongina köçiriş imkoniyatini nazarda tutgan edi. Filmning muvaffaqiyati M*A*S*H franşizasiga asos soldi, u M*A*S*H serialini (premyeralari 1973—1983-yillarda bölib ötgan) va gospital qahramonlari haqida bir neçta boşqa teleloyihalar — spin-offlarni öz içiga oldi: Trapper John, M. D., AfterMaş va boşqalar. Eng katta şuhratni serial qozondi, u ingliz tilidagi televideniye tarixidagi eng maşhur seriallardan biriga aylandi. Filmdan serialga faqat ikki aktyor ötdi: Gari Bergxoff («Radar») va Jey Vud, u filmda ham, serialda ham general Charli Xammond rolini epizodik tarzda ijro etgan.

MAŞ VHS formatida çiqarilgan dastlabki filmlardan biri böldi va 1977-yilda 20th Century Fox studiyasi tomonidan uy videosi uçun çiqarilgan birinçi ellik filmga kirdi.

Filmning suratga olingan joyi — Malibudagi parklardan biri (Malibu Creek State Park) ham sayyohlar orasida maşhur diqqatga sazovor joyga aylandi.

1971 — «Oskar» mukofoti, eng yaxşi moslaştirilgan stsenariy uçun (Ring Lardner kiçik)

1971 — BAFTA mukofoti, Britaniya kino akademiyasining BMT mukofoti (UN Award)

1970 — Kann kinofestivalining «Oltin palma şoxçasi»

1971 — «Oltin globus» mukofoti, eng yaxşi komediya / myuzikl uçun

1971 — AQŞning Milliy kinotanqidçilar jamiyati mukofoti, eng yaxşi film uçun

1971 — «Oskar» mukofotiga 4 nominatsiya: eng yaxşi film (Ingo Preminjer), rejissyor (Robert Altman), montaj (Danford Grin), eng yaxşi ikkinçi darajali aktrisa (Sali Kellerman)

1971 — BAFTA mukofotiga 5 nominatsiya: eng yaxşi film, rejissyor (Robert Altman), aktyor (Elliott Gould), montaj (Danford Grin), saundtrek (Don Xoll, Devid Dokendorf, Bernard Fririks)

1971 — «Oltin globus» mukofotiga 5 nominatsiya: eng yaxşi rejissyor (Robert Altman), stsenariy (Ring Lardner kiçik), komediya aktyori (Elliott Gould va Donald Sazerlend), eng yaxşi ikkinçi darajali aktrisa (Sali Kellerman)

1971 — «Grammy» mukofotiga nominatsiya, kinokartina uçun eng yaxşi original yozuv (Jonni Mandel)

AQŞning Milliy kino reestri (1996)

Amerika kino instituti reytinglari:

AFI böyiça 100 yil içidagi eng yaxşi 100 amerikan filmi: 56-örin (1998), 54-örin (2007)

AFI böyiça 100 yil içidagi eng kulgili 100 amerikan filmi (2000): 7-örin

AFI böyiça 100 yil içidagi amerikan filmlaridan eng yaxşi 100 qöşiq (2001): «Suicide Is Painless» qöşiği 66-örinni egalladi