Min Dît: The Children of Diyarbakır

Rejissyor Miraz Bezar Turkiyaning Anqara şahrida tuğilgan, ammo töqqiz yoşida Germaniyaga köçib ketgan. U ssenariy yozişdan oldin kurd masalasi va Şarqiy Turkiyadagi vaziyat haqida köp narsani bilardi. Lekin u ssenariyni Germaniyadan uzoqda yozişni istamadi. «Berlin kinoakademiyasidagi taʼlimimni tugatgaç, Diyarbakirga borib, vaziyatni özim boşdan keçirmoqçi edim», — deydi u. U u yerda uçratgan odamlarning hikoyalaridan ilhomlanib, ssenariyni işlab çiqiş uçun xolasi, jurnalist va hikoyanavis Evrim Alataş bilan işlay boşladi. Ssenariy avval turk tilida yozilib, söngra suratga oliş uçun kurd tiliga tarjima qilindi.

Tomoşabinlardan baʼzilari bolalar real hayotda ham şunday vaziyatlarga duç keladimi, deb söraşadi. Bir neçta istisno bilan, hammasi şunday şaroitda yaşaydi; ular eng yuqori darajadagi zöravonlik muhitida voyaga yetadi. Filmda iştirok etgan Hakan Karsak şunday deydi: «Biz, Turkiyada, Iroq, Eron, Afğoniston va Falastin bolalarini tuşunişga harakat qilamiz, ammo Turkiyaning kurd qismida yaşaydigan bolalarning ahvoli haqida heç qaçon öylamaymiz. Endi kurd bolasining nuqtai nazaridan hayotga qaraş vaqti keldi». Rejissyor xulosa qilib şunday deydi: «Oxir-oqibat, bu film zöravonlik haqida, Turkiyadagi zöravonlik tarixi haqida. Men odamlar zöravonlik zöravonlikni tuğdirişini tuşunişlarini istayman. Bu — şu zöravonlikni töxtatişni yoki kamida undan qoçişni istagan bolalar haqidagi hikoya».

Miraz Bezar aktyorlarni özi tanladi. Şenay Orak va Muhammed Al rejissyor ularni Urfaga sayohat qilayotgan avtobusda uçratgandan söng tanlangan. Ularning juda yuqori baholangan ijrosi ularning nafaqat isteʼdodli bola aktyorlar ekanligi, balki filmdagi qahramonlarga öxşaş tajribalarni boşdan keçirgan bolalar ekanligi bilan izohlanadi.

Paramilitar qotillardan birini ijro etgan Hakan Karsak rejissyor uni sahnada körib, uning iştiyoqi va isteʼdodidan hayratga tuşgandan söng tanlangan. Fahriye Çelik, Alişan Önlu, Berivan Eminoğlu va Berivan Ayaz kabi boşqa katta yoşdagi aktyorlar esa mahalliy joydan jalb qilingan. Suzan İlir esa Diyarbakirdagi qabristonlardan birida rejissyorga bir şişa suv sotmoqçi bölganda tanlangan. U dastlab ismini aytişni istamagan, ammo men unga film suratga olayotganimni va yordam berişini istayotganimni aytib, oxiri köndirdim.

Filmning dastlabki 80 000 yevro byudjetini yiğiş uçun Bezarning onasi uyini sotgan, amakisi esa jamoaning mehmonxona xarajatlarini tölagan. «Har safar özimni jarlik çetida turgandek his qilganimda, qandaydir kiçik narsa kelib, bizni orqaga tortardi. Bu hikoyani aytiş neçoğlik muhimligini eslatardi», — deydi rejissyor. Hozirgaça jamoa aʼzolarining baʼzilari haq olmagan. Köpçilik filmni qöllab-quvvatlaş uçun şunday qilgan. Keyinroq, filmning dastlabki qöpol montaji körsatilgandan söng, maşhur nemis-turk rejissyori Fatih Akin Klaus Maeck bilan birga hamproduser sifatida qöşildi.

Bu filmni suratga oliş haqiqiy qiyinçilik edi, çunki biz uning Turkiya senzurasidan ötişiga heç qaçon işonç hosil qila olmasdik, deydi rejissyor. «Turk davlatining katta qismi yolğon ustiga qurilgan: xalq bitta, til bitta, deyiladi. Menimça, hozir sodir bölayotgan voqealar uçun "oçiliş" sözi hali juda katta, lekin şuni eslaş kerakki, biz ssenariy yozişni va filmni suratga olişni boşlaganimizda taqiqlangan barça narsalar hozir gapirila boşlandi. Qanday bölmasin, men oxiri qilmoqçi bölganimni qildim, bu töğri yölda kiçik qadam bölişi mumkin».

Filmning Turkiyadagi bahsli premyerasi 46-Antaliya «Oltin olma» kinofestivalida bölib ötdi. Baʼzi tomoşabinlar namoyiş paytida norozilik bildirib: «Heç qaçon kurd davlati bölmagan va heç qaçon bölmaydi», deyişdi. Rejissyor şunday javob berdi: «Kino — bu sanʼat şakli. Odamlar körgan narsalari bilan rozi bölişi yoki unga işonişi şart emas». Film keyinçalik katta jyuri mukofotiga sazovor böldi.

Siyosiy sabablarga köra heç bir turk tarqatuvçisi filmni tarqatişni istamadi. Şuning uçun rejissyor Miraz Bezar filmni özi tarqatişga majbur böldi. Şunga qaramay, film 2010-yil 2-aprelda Turkiyada Anqara, Van, Diyarbakir, Mersin va Urfadagi töqqizta kinoteatrda namoyiş etildi va 24 000 tomoşabinni jalb qildi.

Film Turkiya kassasida ikki marta 19-örinni egalladi va dunyo böyiça jami 101 327 AQŞ dollari yiğdi.

Todayʼs Zaman naşrida filmning premyerasi haqida yozgan Andrew Finkel şunday deydi: «Eng bahsli film bölişi vaʼda qilayotgan asar uçun standing ovation böldi. Bu Miraz Bezarning birinçi töliq metrajli filmi va u yurak va maʼnoga ega». Uning yoş yulduzlari özlari film bağişlangan, yoş köça sotuvçilari guruhlaridan tanlangan. U davom etib şunday yozadi: «Singlini öynagan Şenay Orakning yuzi Robert Mitçumnikidek ifodasiz, ammo bir köz qisişda butun bir dunyo hissiyotini körsata oladigan, undan ham tajribali aktyorlik qobiliyatiga ega». «Slumdog Millionaire» singari, film ruhlantiradi, ammo, u davom etadi, «Slumdog»dan farqli ölaroq, syujet haddan taşqari sentimental emas va faqat ozgina sunʼiy. Albatta, hamma ham olqişlamadi, deb xulosa qiladi u, «Min Dît» turk tomoşabinining qaraşlarini tasdiqlaydigan hikoya emas, va kurd tili ular kutadigan til ham emas. Qanday qabul qilinişini kutib körişimiz kerak».

Hurriyet Daily News naşrida yozgan Emrah Guler filmni şunday taʼriflaydi: «Janubi-şarqiy Anadoludagi kurd muammosiga bağişlangan filmlar qatorida eng sönggisi». U Turkiya hukumatining kurd taşabbusi turk kinosi uçun işlayotgandek tuyulişini taʼkidlaydi. U ogohlantiradi: «Köçadagi yetim bolalar haqidagi hikoya dam oliş kunlari tomoşa qiliş uçun juda oğir bölişi mumkin bölganlarni», lekin filmni «turk kinosi uçun hali oçilmagan hududga bir nazar taşlaşni istaganlarga» tavsiya qiladi.

Todayʼs Zaman naşrida Istanbul kinofestivalida filmning namoyişi haqida yozgan Emine Yildirim filmni şunday taʼriflaydi: «Körişga arziydigan film. Bu şaxsiy hikoya bölişi mumkin, ammo Turkiya uning syujetiga begona emas; film Turkiyaning janubi-şarqiy Anadolu mintaqasida siyosiy mojarolar tufayli yetim qolgan köplab bolalarning ahvolini yoritişda muvaffaqiyatli». Şarhda davom etilişiça: «Aniq aytiş kerakki, bu fojiali hikoya, lekin u qançalik haqiqiy bölişi kerak bölsa, şunçalik haqiqiy çiqqan, garçi Bezarning siyosiy masalalarga nisbatan baʼzan idealistik soddalaştirişga moyilligi sezilsa ham». Şarh xulosa qiladi: «Balki mukammal film emasdir, ammo debyut uçun bunday qabul qilinişi kerak, «Min Dît» — xom va samimiy hikoya». Şu naşrda Yavuz Baydar esa uni «festivalning eng yorqin asarlaridan biri» deb ataydi.

57-San-Sebastyan xalqaro kinofestivali — Gaztea yoşlar mukofoti (Miraz Bezar)

46-Antaliya «Oltin olma» kinofestivali — Behlul Dal ssenariy böyiça maxsus jyuri mukofoti (Miraz Bezar)

18-Hamburg kinofestivali (Filmfest Hamburg) — Yoş isteʼdod mukofoti (Miraz Bezar)

36-Gent kinofestivali — maxsus jyuri mukofoti (Miraz Bezar)

15-Nurnberg turk-nemis kinofestivali — Tomoşabinlar mukofoti

17-Praga Febiofest xalqaro kinofestivali — Katta grand-pri

29-Istanbul xalqaro kinofestivali — Eng yaxşi rejissyor mukofoti (Miraz Bezar), Eng yaxşi aktrisa mukofoti (Şenay Orak) va Eng yaxşi musiqa mukofoti (Mustafa Biber)