Mirror for a Hero

Psixolingvist Sergey Pşeničniy şaharçada, Donbassda yaşovçi toğ muhandisi bölgan otasi Kirill Ivanoviçni ziyorat qiladi. Lekin uçraşuv janjal bilan keçadi: Kirill Ivanoviç öğlining dissertatsiyasini tanqid qiladi va uni heç kimga qiziq bölmaydi, deydi. Qanday yoziş kerakligini körsatiş uçun ota özi yozgan qissani öqib beradi. Unda uning fikriça dolzarb bölgan muammo kötariladi: sotsializm qurilişi keltirib çiqargan yaqinlaşib kelayotgan ekologik va madaniy falokat. Lekin Sergeyga qissa qiziq tuyulmaydi, muhokama örniga öğil otasiga Moskva atrofiga, yaqinlari yoniga, u maxsus ijaraga olib qöygan daçaga köçib ötişni taklif qiladi.

Biroq Kirill Ivanoviç köçişga rozi bölmaydi: unga haftalik taşriflar körinişidagi rasmiy ğamxörlik kerak emas. U yoş avlodda maqsad bölişini, qayerga borişni va nima qiliş kerakligini bilişni istaydi. Lekin öğlida ham, uning döstlarida ham biror narsa yaratiş, haqiqatni biliş, ötmişdagi xatolarni tuzatiş istagini körmaydi. Yoşlar faqat ötmişni tanqid qiliş va unga kuliş uçun birlaşadi. Ota öğlini «ölik» deb hisoblaydi, yaʼni mamlakatda hozir yuz berayotgan voqealarni hatto hissiy darajada ham his qila olmaydigan odam. Sergey esa öz otasi va uning avlodi sotsializm qurilişi uçun qilgan işlar uçun javobgar bölişni lozim deb bilmaydi. Sergey otasining «yutuqlari» uçun uyalади, garçi u bunga aloqador bölmasa-da, çunki öşa paytda hali tuğilmagan edi. Uning fikriça, «quriş, keyin esa yöqolgan madaniyat haqida bemaʼnilik yoziş» aqlga töğri kelmaydi. Umuman, u özidan barça «Ura!»larni çiqarib taşlaşga intiladi, yaʼni odamlarni öylamay ijroçiga aylantirgan davlat mafkurasini. Ota öğlining odam bölib qolganini aytadi, uni onasining dafn marosimiga kelmaganini eslatadi. Bu esa öğlida yana bir ğazab portlaşiga sabab böladi. Ota undan ketişni söraydi.

Şundan keyin Sergey «Nautilus Pompilius» guruhining kontsertiga boradi va u yerda yaqinda ozodlikka çiqqan toğ muhandisi Andrey Nemçinov bilan tanişadi. U ikki yil qamalib çiqqan, şaxtadagi avariya uçun qamalgan. Lekin u bu bilan kelişa olmaydi, çunki aybdor özi emas, deb hisoblaydi. Aybdorlar Uluğ Vatan uruşidan keyin eski şaxtani şoşilib tiklagan va keyin uni haddan taşqari işlatgan odamlardir. Kontsertdan keyin sayr qilib yurib, yangi tanişlar köz öngida keskin syujetli kinofilm suratga olinayotganiga guvoh bölişadi. Andrey bolaligida şu joyda yirik talonçilik bölganini eslaydi, ehtimol film ham şu haqida suratga olinayotgandir, va yaqinroq borib tomoşa qilişni taklif qiladi. Sergey yerdan çiqib turgan simga qoqilib yiqiladi. Turganida esa atrofdagi özgarişlarni payqaydi: böm-böş temir yöl böylab buğ parovozi yuradi, taşlab ketilgan şaxtaning quvurlari yana tutun çiqaradi, karnaylardan Trofim Lisenko haqida radioeşittiriş eşitiladi. Ular hali ham suratga oliş maydonçasida ekanliklarini öylab, milisiya xodimining köziga tuşib qolişadi. Milisioner ularni ğalati xulqi uçun uşlaydi, lekin bir neça daqiqadan keyin talonçilarni uşlaşga urinib halok böladi. Bölimdagi gazetadan ular vaqt böyiça aynan 38 yil orqaga — 1949-yil 8-mayga ötib qolganliklarini tuşunişadi. Sergey nega aynan şu sanaga ötganliklarini tuşunmaydi, bir qança global voqealarni eslaşga urinadi, lekin keyin xayoliga keladi: u ham 1949-yilda tuğilgan.

Keçqurun Pşeničniy tuğilib ösgan qişloq köçalarida sayr qiladi. U asirga olingan nemislarni olib ketayotganini köradi, özi bilan homilador onasini uçratadi, devor orqasidan talonçilik haqida xabar eşitib uyiga yugurib kelgan hayajonlangan otasini köradi. Nemçinov öz onasi va ögay otasini tirik köradi, lekin ögay otasi uni talonçi deb öylab, bolta bilan unga taşlanadi va u qoçib ketadi.

Ertalab özlariga moslaşiş uçun işga joylaşişga boradilar: Andrey şaxtaboşqarmasiga muhandis, Sergey esa «Pyanaya» şaxtasiga oddiy konçi bölib işga kiradi. Şu kuni Sergey şaxtada kömir uyumi ağdarilib, yoş konçi Fedka Petrenko halok bölişiga guvoh böladi. Andrey şaxtaboşqarmasi boşliği Tyukin bilan tanişadi. Tyukin mutaxassis paydo bölganidan juda xursand böladi, unga «Molodyoj­naya» şaxtasining taşlab qöyilgan qismini tiklaş rejasini tuzişni topşiradi va dastlabki vaqt uçun pul beradi. Keçqurun Andrey Sergeyning «Pyanaya»da işlayotganini bilib, aynan şu şaxta uçun özi muddat olganini eslaydi va uni yopişga qaror qiladi.

Sergey şaxtadagi xodim Roza bilan tanişadi va uning uyida qoladi. Ular tong otgunça suhbatlaşadi, lekin tongda Roza va uning ukasi Saşka uni bolta bilan haydab çiqarişadi, göyo u Rozaning yoniga yaşirinça kirib yotgandek. Öşa tongda Nemçinovni bir kun oldin tanişgan şaxtaboşqarmasi boşliği Aleksey Nikolayeviç Tyukin tanimaydi. Maʼlum böladiki, keça halok bölgan odamlar tirik ekan, kalendarda esa yana öşa kun — yakşanba, 1949-yil 8-may. Bu kun ular uçun qayta-qayta takrorlanadi. 8-may kuni keçqurun uxlasalar, ertasi yana 8-mayda uyğonişadi. Atrofdagi odamlar bir soniyada ötgan kunni unutişadi.

Qahramonlar ötmişdan çiqib ketişga urinadilar, yana simga qoqilişadi, lekin heç narsa çiqmaydi.

Çiqiş yölini izlab, Sergey poyezdda ketadi va köp haftalar sayohat qiladi. Vayron bölgan şaharlarning tiklanişini kuzatadi, Moskva va Stalingradga boradi, Saxalinga yetib boradi. Heç narsaga erişmay qaytib keladi.

Andrey döstining qaytganidan xursand böladi. Qahramonlar içib, vaqt halqasi haqida gaplaşadilar. Sergey halqani faqat bitta yöl bilan uziş mumkinligiga işonadi: heç narsaga aralaşmaslik orqali. Andrey uning pozitsiyasini qabul qilmaydi va voqelik agar uni uzoq va muntazam ravişda işlansa özgaradi, deb hisoblaydi — odamlar nimani talab qilişayotganini tuşuna boşlaydi.

Sergey yöq bölgan vaqtda Andrey örnaşib olgan, mototsikl sotib olgan va yerlaklarining ehtiyojiga qarab voqelikni rejali ravişda özgartirmoqda: kassani talon-taroj qilişga yöl qöymaydi, konçi Fedkani işga kiritmaydi. U deyarli barça mahalliy aholi bilan döstlaşgan. Şuningdek, u özi nafratlanadigan şaxtani yopmoqçi. Buning uçun har kuni Tyukinni işontirişga urinadi: hozirgi holatida «Pyanaya» xavfli va istiqbolsiz, uni yopiş, böşagan konçilarni qöşni «Molodyoj­naya» şaxtasidagi taşlab qöyilgan şurflarni tiklaşga yuboriş kerak, va bir oydan keyin u yerdan hozirgi «Pyanaya» beradigan 20 tonnadan ança köp kömir çiqadi. Bir neça marta u amaldorni işontirişga muvaffaq böladi, lekin har kuni soat 10:00 da keladigan, Ministrlar Kengaşi raisi örinbosaridan kelgan «kömir qazib olişni kamaytirmaslik» haqidagi telegramma har safar barça rejalarni çippakka çiqaradi. Texnik sabablarga köra ham qazib olişni kamaytiriş rahbariyat tomonidan zararkunandalik deb hisoblanadi, çunki bu Partiya topşiriğiga zid. Kelajakda bu şaxtada falokat yuz berişi haqidagi dalillar heç kimni qiziqtirmaydi — hozir mamlakatni yoqilği bilan taʼminlaş va omon qoliş kerak, kelajak muammolari uçun esa boşqa kommunistlar javob beradi. Şunda Andrey şaxtani yöq qilişni öylaydi va dinamit töplaşni boşlaydi.

Qahramonlar haşar uçun sayrga çiqadilar, u yerda Andrey yoş Kirill Ivanoviç «Pyanaya»dagi kömir uyumi ağdarilişi sababli Tyukin bilan janjallaşganini bilib oladi. Kirill Ivanoviç Tyukinga töğridan-töğri, u potentsial qotil, çunki u taşabbuskorlikni öynab, real rivojlaniş strategiyasi örniga şiorlar bilan almaştiradi, deydi. Andreyga «Pyanaya»ni yopiş rejasi faqat uning öyi emasligi ayon böladi. Oldin voqelikni «Uluğ Vatandan keyingi vayronagarçilik haqidagi kino» deb atagan va barça odamlarni «fantomlar» deb hisoblagan Sergey otasiga duç keladi. Otasi uni jamoat joyida mast holda paydo bölgani uçun tanbeh beradi. Sergey ota obrösini tan olib, uning yoşligi haqidagi tasavvurlari notöğri ekanini tuşunadi: yoşligida otasi özining (davlatniki emas) ğoyaviy özagiga ega bölgan, insonparvarligi bilan ajralib turgan (kömir uçun odamlar hayotini xavf ostiga qöyişni maʼqul emas deb bilgan). Şu bilan birga, keksalik yillaridan farqli ölaroq, otasi qatʼiyatli, qaror qabul qila oladigan va adolatsizlikka çidamas bölgan.

Andrey şaxtani portlatişga qaror qiladi va milisiyaga xabar beradi, talonçilar uçun yöl körsatuvçi aynan Tyukin ekanini aytadi. Şu keçqurun direktorni hibsga olişadi, lekin oxirgi daqiqada Nemçinov direktorning yöqligi kifoya qilmasligini tuşunadi. Konçilar uç smenada işlaydi va portlatiş odamlar bilan birga böladi, demak uning şaxsiy orzusini amalga oşiriş uçun döstlari va tanişlari halok böladi. Keçqurun u bu vaqt içida döstlaşgan barça odamlarni ziyorat qiladi, 1949-yildan kelgan özi — bola bilan mototsiklda sayr qiladi. Tunda asablari buziladi, dinamitni mototsiklga ortib şaxtaga yöl oladi, lekin keyin yönalişini özgartirib, Sergey va u odatda tunagan omborxonaga uriladi va dinamit portlaşidan halok böladi.

Sergey esa keyingi kun butunlay yaşirinça ötkazadi, heç kim uni körmasligi uçun harakat qiladi. U ota-onasi uyining omboridagi yaşirinadi va ularning tuğilişidan oldingi kundagi hayotini töliq kuzatadi. U yerda Kirill Ivanoviçning «Pyanaya»ni yopiş qarori sababli paydo bölgan nizoni bilib oladi, otasi tez orada hibsga olinişini tuşunadi va tuşuntiriş berişga qaror qiladi.

Tong otganda Sergey otasini olib ketayotgan avtomobilni töxtatadi, özini josus deb ataydi va uni ham olib ketişlarini söraydi. Xodimlar tekşiriş uçun uni olib ketişga qaror qilişadi. Maşinada Sergey özini oçib beradi: Kirill Ivanoviçga «Batya» deb murojaat qiladi, haydovçi va hamrohdan «Otamni qamaşadimi?» deb söraydi, keyin otasidan söraydi: «Şu arzimas şaxtaça uçun özing va yaqinlaringning taqdirini buziş, heç narsaga erişmasdan turib, arziydimi?» U açinib otasiga aytadi: kelajakda hozirgi narsalardan heç narsa qolmaydi, faqat haqiqat, adolat yoki biror narsani özgartira olmaslikdan kelib çiqqan qayğu qoladi. Boşqa bahsli gaplarni ham aytadi va vaqt halqasining yana yopilişini kutadi, lekin hayratlanarlisi, birinçi marta yangi kun boşlanadi. Kirill Ivanoviç va maşinadagi boşqalar tasodifiy uçraşgan odamning sözlaridan hayratda qolişadi va uni aqldan ozgan deb hisoblab, Sergeyni qöyib yuborişga qaror qilişadi. Sergey ğazablanib, haydovçi yonidagi operativnikka hujum qiladi. Şu paytda onasining tuğruq oğriqlari boşlanadi. Sergey qarşilik körsatadi va yangi tuğilgan çaqaloqdek yoruğlikka çiqişdan qörqadi (aslida joyida otib taşlanişdan qörqadi). Lekin xodimlar va Kirill Ivanoviç birgalikda uni maşinadan itarib çiqaradi va şu bilan öz voqeligini begona elementdan xalos qilişadi. Sergey huşini yöqotadi va özi taniş 1987-yilda huşiga keladi, aynan avtomobil töxtagan joyda — 1949-yil mayida haşar paytida qurilgan şahar boğining arkasi yonida. Uni Ğalaba kuni munosabati bilan yiğilgan faxriylar yerda uxlab yotgan holda topişadi. Yiğilganlar orasida Andrey Nemçinov tirik körinadi, bolaligida haşar paytida çalgan öşa patefon qölida.

Sergey otasi bilan yaraşiş uçun yuguradi. Uyga kirib, derazadan özini hovlida turgan va otasi bilan samimiy quçoqlaşayotganini köradi. Ikkinçi Sergey u bilan köz uriştiradi va tikilib qaraydi, bu özining aksimi yoki juda öxşaş boşqa odammi, tuşunişga urinadi. Bir soniyaga közini olib qoçgaç, ikkinçi Sergey derazada heç kimni körmaydi.

Bunday yarim oçiq finali hikoyaning qaysi qismini tuşuntirmaydi: qahramonlarning özi hozirgi zamonga qaytdimi yoki 1949-yilda hali bola bölgan ularning ikkiyuzlamaçilari. Ammo Andrey ham, Sergey ham ötmişni tan olganligi aniq. Andrey ötmişni özgartirib bölmasligini tuşundi va olgan muddati bilan kelişdi. Sergey ötmiş faqat uluğ vatandan keyingi vayronagarçilik haqidagi kino emas, balki uning ota-onasining yoşligi va özining bolaligi ham ekanini tan oldi. Şuningdek, u otasining eski gazetalarni titkilaşi va Kirill Ivanoviçning özi uddalay olmagan işni — xavfli şaxtani yopişni amalga oşirgan odamlar haqida qissa yoziş odatini qabul qildi. Sergey otasi bilan yaxşi munosabatlarni tiklaydi.