Mohenjo Daro

Rejissyor Aşutoş Gowariker qadimgi Hind vodiysi sivilizatsiyasi haqida film suratga oliş ğoyasiga Bhuj (Gujarat) şahrida, öşa paytda tayyorlanayotgan «Lagaan» (2001) filmi uçun joylaşuv izlab yurganida kelgan. U yerda Dholavira xarobalarida keng qamrovli qazişmalar olib borilayotgan edi. Gowariker öşanda şunday deb yozgan: «Voy xudoyim! Bu nihoyatda ajoyib-ku! Bu sivilizatsiyaga nima bölgan, bu odamlar kim bölişgan, ular qanday yaşaşgan?»

Bir qança boşqa loyihalardan söng Gowariker 2014-yil fevralida «Mohenjo Daro» filmini rasmiy eʼlon qildi. Musiqasini A. R. Rahman yozişi kerak edi.

Loyihaga kirişganda Gowariker intervyusida öşa sivilizatsiya odamlari, ayniqsa ularning turmuş tarzi, ovqatlanişi va his-tuyğulari haqida juda kam va sirtqi maʼlumot borligini aytgan. Bu davr haqidagi maʼlumotlarning yetişmasligi Gowarikerni taşvişga solgan va u qaçon hikoya qilişga töğri kelsa, voqeani miloddan avvalgi 2500-yillarda Mohenjo-daroda tasvirlaşga qaror qilgan. Ayni sivilizatsiyaning eng katta topilgan şahri bölsa-da, bu şahar bugun faqat nomi bilan maʼlum. Bu nom sindhi mahalliy aholisi tomonidan 1922-yilda xarobalar topilganda berilgan va ingliz tilida «Öliklar tepaligi» degan maʼnoni anglatadi. «Mohenjo Daro» nomi nafaqat BMTning rasmiy nomi (1980-yildan Jahon merosi obyekti sifatida), balki dunyo böylab arxeologlar, tarixçilar va keng jamoatçilik tomonidan ham şu şaharga nisbatan qöllanadigan yagona nomdir. Şu sababli, sözlarning luğaviy maʼnosidan qatʼi nazar, «Mohenjo Daro» tomoşabin uçun taniş va haqiqiy maʼlumotnoma sifatida tanlangan. Garçi şahar qadim zamonlarda bunday nom bilan atalmagan bölişi ehtimol bölsa ham.

Filmning syujeti haqida u şunday degan: «Syujet Mohenjo-daro va qadimgi sivilizatsiyaning madaniyati hamda ruhini aks ettiradi, lekin asosan muhabbat hikoyasiga qaratilgan böladi.» Gowarikerga butun sivilizatsiyaning turli şaharlari orqali syujet tuziş va unga muhabbat hikoyasini singdiriş uçun uç yil vaqt ketgan.

Nomi maşhur, lekin öqib bölmaydigan yozuvga ega qadimgi sivilizatsiya asosida kino yaratiş qiyin edi. Zamonaviy fan Hind vodiysi xalqi özi haqida yozgan narsalarni hali öqiy olmaydi. Şu sababli sivilizatsiyasining barça jihatlari arxeologlar tomonidan turli xarobalarda saqlanib qolgan qoldiqlarga tayangan holda taxmin qilinadi. The Indian Express yozganidek: «Mohenjo-daro haqida biz bilgan narsalar ehtimol tarixçining xayoli bilan rassomning tasavvuri örtasidagi mahsulotdir, u buni vizual şaklda tasvirlaydi.»

Aşutoş Gowarikerning tadqiqotlari davomida u qazişmalar olib boriş va Hind vodiysi sivilizatsiyasini örganiş bilan şuğullanadigan «yetti tagaça arxeolog» bilan uçraşdi. Naşr etilgan arxeologik hisobotlarni özi mustaqil örganib çiqqaç, u dunyoning yetakçi mutaxassislaridan biri hisoblangan amerikalik arxeolog Jonathan Mark Kenoyerni taklif qildi. Kenoyer Wisconsin–Madison universitetida işlaydi va Mohenjo-Daro xarobalarida 35 yildan ortiq işlagan. Gowariker Kenoyerni mavzu böyiça yillar davomida işlab kelayotgan boşqa beş arxeolog bilan dumaloq stol muhokamasiga töplagan: P. Ajit Prasad, V. N. Prabakhar, K. Krishnan, Vasant Şinde va R. S. Bişt. Ular «Hindiston Arxeologiya xizmati, Baroda Maharaja Sayajirao universiteti va boşqa muassasalardan bölib, sivilizatsiyaning turli jihatlari böyiça tajribaga ega». Gowariker şuningdek Gujaratdagi Dholavira qazişmalariga şaxsan qayta taşrif buyurgan.

Keyinçalik Kenoyer Bhujga borib, kinoçilar tomonidan yasalgan dekorlar va rekvizitlarni közdan keçirdi va ularni maʼqulladi.

Filmi Mohenjo Daro uçun tanlangan ramz qadimgi şaharning özidagi dastlabki arxeologik qazişmalarda topilgan eng qadimiy artefaktlardan birini eslatadi: «Boşqa bir muhrda oltita hayvon boşi tasvirlangan — «şoxli ot», bizon, antilopa, yölbars, qolgan ikkitasi singan — halqa atrofida nurlanib joylaşgan. Bu tasvir şu joydan topilgan, yagona «şoxli ot» va beşta tekis barg tasvirlangan boşqa muhrni eslatadi». «Şoxli ot» eng köp tasvirlangan hayvonlardan biri bölib, «faqat Mohenjo-daroda topilgan 1200 dan ortiq muhr» orasida uçraydi. Rejissyor «şoxli otni» markaziy qahramon bilan boğlaşni tanlagan.

Hind vodiysi sivilizatsiyasini kinoga olib kirişda eng keng badiiy erkinlik talab qilinadigan soha, şubhasiz, kostyumlar böldi. Arxeologlar Mohenjo-Daroda paxta matolari izlari saqlanib qolganini va Hind sivilizatsiyasi qadimgi dunyoda kiyim uçun paxta yetiştirişni boşlagan deb hisoblasa-da, töqilgan kiyimlarning yoki boşqa organik materiallarning heç qanday namunasi bu tört ming yil içida saqlanib qolmagan. Buning sababi Hind şaharlari joylaşgan «nam işqoriy tuproq» bölgan. Şunday qilib, yagona maʼlumot manbai — topilgan köp sonli muhrlar yoki vazn va ölçov kabi savdo buyumlarining nisbatan kam miqdori bilan soliştirganda — turli qazişmalardan topilgan, asosan qisman saqlanib qolgan va köpinça nomaʼlum maqsadga xizmat qilgan terrakota haykalçalar yoki kiçik toş haykallardir. Ular erkak yoki ayol bölsa-da, köpinça yalanğoç tasvirlangan. Masalan, ayol haykallarining baʼzilari murakkab boş kiyimlari va zargarlik buyumlarini taqqan, boşqa heç narsasi yöq. Rejissyor intervyusida şunday tuşuntirgan: «Tabiiyki, men şunçalik yalanğoçlikka ega film suratga ololmayman. Şuning uçun boşqa filmlarda körgan barça uslublardan farqli, lekin şu sivilizatsiya uçun öziga xos kostyumni yaratişim va tasavvur qilişim kerak edi».

Film maʼlum bir davrda bölgani uçun butun joy kinostudiyada qayta yaratilişi kerak edi. U 2014-yil iyun oyida logistikani işlab çiqişda iştirok etdi. Filmning jang sahnalari Glenn Boswell tomonidan xoreografiya qilingan, kostyumlarni esa April Ferry va Neeta Lulla loyihalaştirgan. Britaniyalik murabbiy Joshua Kyle Baker Roşanni rolga tayyorlaş uçun jalb etilgan. U Roşanning uç oylik maşğulotlarini şunday taşkil etganki, u muşakdor emas, balki «çaqqon» va «epçil» körinişga ega bölsin. Mohenjo Daro uçun zarur bölgan tabiiy muhitga kelsak, Gowariker «The Day After Tomorrow» va «10,000 BC» filmlaridagi Karen Goulekas tomonidan yaratilgan halokatli VFX-dan taʼsirlangan. 2014-yil sentyabrida Goulekas filmga vizual effektlar supervayzeri sifatida jalb qilindi. Gowariker 2014-yil dekabrida işlab çiqarişni boşlaş uçun Bhujga qayta bordi.

2014-yil avgust oyida Gowarikerning 2008-yildagi «Jodhaa Akbar» filmida muvaffaqiyatli öynagan Roşan Mohenjo Daroda yana boş erkak rolini ijro etişi tasdiqlandi. Xabarlarga köra, u ₹50 crore (US$5.2 million) tölov talab qilgan. Rejissyor şunday degan: «Agar Hrithik bölmaganida, men bu filmni suratga olmagan bölardim.» «Bu butunlay boşqa dunyo, va men faqat Hrithik bu muhitga mukammal mos tuşişini öyladim».

Telugu va tamil kinosi aktrisasi Pooja Hegde boş ayol rolini olib, Mohenjo Daro bilan hind kinosidagi debyutini qildi. «Ssenariy yoziş paytida men tomoşabinlar uçun bu obrazga mos keladigan, beğubor va yulduzlik yukidan xoli odam kerakligini öyladim. Şuning uçun yangi yuz izlay boşladim, şunda Sunita (Gowariker) Pooja reklamada körib qoldi va uni çaqirişni taklif qildi. U Poojaga qönğiroq qildi va men uni sinovdan ötkazdim. Şu bilan hammasi hal böldi!»

Taniqli aktyor Kabir Bedi asosiy yovuz qahramon rolini oldi, yoşroq yovuz qahramon rolida esa Arunoday Singh iştirok etdi.

Yordamçi rollar uçun kasting direktori Nalini Rathnam hatto hind tilida gapirmaydigan hududlardan ham yangi va yangi yuzlarni jalb qilişni xohladi. Rejissyor bu jarayonni şunday tuşuntirgan: «Har xil aktyorlar, şu jumladan tajribali aktyorlar Mumbayga keliş imkoniyatiga ega bölmaydi yoki kelişni xohlamaydi, çunki ular öz muhitida xursand. Şuning uçun u yerda boşqaça yangilik bor. Men buni «Lagaan» va «Jodhaa Akbar» filmlarida qilganman. Bu filmda ham yangi aktyorlarni jalb qilmoqçi edim, şuning uçun Assam tilidagi taniqli aktyor Diganta Hazarikani çaqirdim. Bu köp vaqt talab qiladigan jarayon, lekin natijasi katta».

Gowarikerning hikoyasida jang va muhabbat asosiy örin tutgani uçun, mukammalparast Gowariker öz tasavvurining ekranga töliq çiqişi uçun kasting jarayonida katta kuç sarfladi. Masalan, bitta jang sahnasi uçun rejissyor qariyb 300 nomzodni sinovdan ötkazib, nihoyat 7 futdan balandroq ikki ulkan varvar jangçini tanlagan. Ular 6 futli qahramoniga qarşi çiqib, sahnani tomoşabin uçun hayajonli va vizual jihatdan jozibali qilişi kerak edi.

Qadimgi şaharni qayta tiklaş uçun Gowarikerga köplab aktyor bölmagan statistlar kerak böldi. Bhuj pançayati (jamoat kengaşi) kömagida kinoçilar mahalliy aholi uçun tanlov ötkazdilar. Mohenjo Daro şahar manzaralarida va guruhli sahnalarda köringan köpçilik odamlar Bhujning haqiqiy mahalliy aholisidir.

Qadimgi şaharni tiklaş uçun asosiy oçiq havodagi dekorlarning qurilişi Gujaratning Bhuj şahrida boşlandi, u yerda Gowariker avvalroq «Lagaan» (2001) filmini suratga olgan edi.

AGPPL prodyuseri Sunita Gowariker Aşutoş Mohenjo Daroni keyingi loyihasi sifatida tanlagan paytdagi dastlabki suhbatni eslab, şunday degan: uning birinçi javobi şahar endi mavjud emasligi va ular filmni qanday suratga olişlari mumkinligi bölgan. Aşutoş unga şunday javob bergan: «Biz butun şaharni tiklaymiz!» Qadimgi Mohenjo-daro şahrini qayta yaratiş uçun qurilgan film dekorlari 25 akrdan ortiq maydonni egallagan.

Şahar film dekorining aniqligini taʼminlaş uçun köp mehnat qilingan, uning proporsiyalari va arxitekturasi haqiqiy arxeologik xarobalarga moslaştirilgan. Masalan, maşhur Buyuk hammom (Great Bath) va filmdagi uylar miqyosda yaratilgan. Asosiy ayol rol ijroçisi Pooja Hegdeni keltiraman: «Dekorlar şunçalik batafsil ediki, ularga qadam qöyganimizda muhit bizni örab olardi. Aşu sirning eʼtibori şunçalik yuqori ediki, agar devorda maşʼal bölsa, uning orqasidagi devor is bilan qorayib turardi. Dekorlarga har safar kirganimda, özimni avtomatik ravişda kayfiyatga tuşib qolgan his qilardim... Aşu sir sizni xuddi şu yerda bölgandek his qildirardi.»

Biroq 2014-yil sentyabr örtalarida quriliş keçiktirildi. Allied Mazdoor Union va Film Studio Setting işçilari oddiy xarajatlari va ish haqlari tölanmaganini bahonalab, tayyorgarlik işlarini tugatişdan boş tortdilar. Bu holatga javoban Gowariker huquqiy yölni tanlab, Hindiston Kino va Televizion prodyuserlar kengaşiga şikoyat qildi. U aʼzolarni kompaniyaga zarar yetkazadigan işlarni töxtatib qöyişda ayblagan. Filmning ijroçi prodyuseri Lawrence DʼSouza tölovlar tayyor bölsa-da, Bhujdagi uzoq suratga oliş joylari tufayli ularning yetib borişi keçikkanini aytdi.

Avvaliga operator sifatida Ayananka Bose tanlangan edi. Loyiha keçiktirilgaç, u boşqa loyihalarni qabul qildi, çunki u har bir loyiha uçun alohida tölov olardi. Bose suratga olişdan oldingi muhokamalarga qatnaşmadi va Gowarikerdan boşqa majburiyatlari tugagaç, töğridan-töğri suratga oliş maydoniga qöşilişga ruxsat söradi. Norozi bölgan Gowariker Bose örniga C. K. Muraleedharanni tayinladi.

Asosiy suratga olişning dastlabki oçiq havo jadvali 2014-yil noyabrda boşlanişi rejalaştirilgan edi. Biroq yetakçi aktyor Hrithik Roşan 2014-yil oktyabr oxirida maşğulot paytida yelkasini şikastlagani sababli keçikiş yana yuzaga keldi. Mohenjo Daro jismoniy jihatdan oğir va murakkab jang sahnalari bilan ajralib turgan film bölgani uçun, va ularni birinçi jadvaldanoq suratga oliş kerak edi. Dublyorlardan foydalanilmasligi sababli Gowariker suratga olişni olti hafta, 2015-yil yanvarigaça keçiktirdi. Bu keçikişni tasdiqlab, Sunita Gowariker şunday dedi: «Aşutoş va men Hrithik filmni boşlaşdan oldin töliq tiklanişini xohlaymiz, çunki biz jang sahnalari bilan boşlamoqçimiz. Endi biz yanvar oyining birinçi haftasida suratga olişni boşlaymiz. Biz uçun Hrithikning 100% soğlom bölişi muhim, suratga oliş sanalarini bir neça haftaga köçiriş juda örinli».

Asosiy suratga oliş 2015-yil 27-yanvarda Bhujda boşlandi. Ammo filmning talabçan jang sahnalari aktyorlarga oğir jismoniy yuk tuşirdi, bu esa jarohatlar tufayli keçikişlarga olib keldi. Ayniqsa, eng köp sahnada qatnaşişi kerak bölgan yetakçi aktyor Hrithik Roşan baxtsiz hodisaga uçraganida. Masalan, 2015-yil mart oyida Hrithik jang sahnasi paytida böyni çözilgani sababli suratga oliş bir neça kunga keçiktirildi. Şunga qaramay, 101 kunlik birinçi jadval 2015-yil 23-mayga qadar Bhujda yakunlandi. 2015-yil iyun oyida Hrithik filmning sahnalaridan birida yölbars bilan kuraşiş uçun maşğulot boşladi. Ikkinçi, qisqaroq oçiq havo jadvali yoz oxirida Bhujda davom etdi va 2015-yil oktyabriga qadar yakunlandi.

Yana bir oçiq havo jadvali 2015-yil 2-noyabrda Jabalpurda boşlandi. U yerda Narmada daryosi qirğoğida, Bhedaghat hududida, timsohlar iştirokidagi jang sahnasi suratga olindi.

2015-yil dekabrida keyingi jadval Mumbayning Film City studiyasida boşlandi. U yerda filmning aksariyat içki dekorlari qurilgan edi. Biroq 2016-yil yanvarida jang sahnasi vaqtida sodir bölgan baxtsiz hodisa yetakçi aktyor Hrithik Roşanning ikki boylamini uzib, töpiğini jiddiy şikastladi. Bu uni ikki oy davomida uyda, tayoqqa tayanib va şifokor tavsiyasi bilan töliq dam olişga majbur qildi. Asosiy suratga oliş faqat 2016-yil martning oxirida davom ettirilişi mumkin böldi.

2016-yil 4-aprelda jamoa Thane şahridagi China Creekda filmning kulminatsion sahnasini suratga oldi. Mohenjo Daroning asosiy suratga olişi 2016-yil 8-aprelda nihoyat yakunlandi.

Mohenjo Daroning post-prodyuserlik işlariga Gowariker montajçi Sandeep Francis bilan birgalikda rahbarlik qildi. Ovozni qayta yoziş Futureworks studiyasida Justin Jose K. tomonidan Parikşit Lalwani va Kunal Mehtaning tovuş dizayni asosida amalga oşirildi. Raqamli oraliq işlov (digital intermediate) rangçi Makarand Surte tomonidan Prime Focus studiyasida bajarildi. Vizual effektlar Drişyam VFX kompaniyasi tomonidan VFX maslahatçisi Karen Goulekasning rahbarligida va VFX supervayzeri Govardhan Vigraham bilan hamkorlikda yakunlandi.

Hindistonning Markaziy kino sertifikatlaş kengaşi Mohenjo Daroni heç qanday qisqartirişsiz tarqatişga ruxsat berdi va unga «U/A» sertifikatini berdi.

2016-yil 3-avgustda Bombay Oliy sudi Akaşaditya Lamaning Gowarikerning ssenariysini köçirganligi haqidagi daʼvolarini rad etdi. Şuningdek, «... Lamaga yolğon ayblovlar qöyganligi va film ijodkorlarini bezovta qilganligi uçun 150 000 rupiy miqdorida ibratli va jazolovçi xarajatlar undirdi. Sud, şuningdek, Lamani rejissyor va filmning boşqa yulduzlarini bezovta qiliş maqsadida intervyular, matbuot maqolalari va ijtimoiy tarmoqlarda tegişli materiallar joylaştirgani uçun ham qoralagan». Gowariker olingan jarimaning butun miqdorini (taxminan $2 246) Maharaştraning qurğoqçilikdan aziyat çekkan dehqonlariga yordam beradigan «Naam Foundation» xayriya taşkilotiga topşirdi.

Film musiqasini A. R. Rahman yozgan. Bu Gowariker bilan törtinçi hamkorligi böldi, avvalgilari «Lagaan», «Swades» va «Jodhaa Akbar» filmlari edi. Qöşiqlar matnini Javed Akhtar yozgan. Musiqa huquqlarini T-Series sotib oldi.

Saundtrekda sakkizta trek bor: «Mohenjo Mohenjo», «Sindhu Ma», «Sarsariya», «Tu Hai», «Whispers Of The Mind», «Whispers Of The Heart», «The Şimmer Of Sindhu» va «Lakh Lakh Thora». Albom 2016-yil 6-iyulda T-Series tomonidan çiqarildi.

Mohenjo Daro Hindistonda 2600–2700 ta ekranda namoyiş etildi. Disney India 2016-yil sentyabrida kompaniya Bollivud filmlarini işlab çiqarişni töxtatib, örniga AQŞda işlab çiqarilgan Disney filmlarini tarqatişga eʼtibor qaratişini eʼlon qildi. Dastlab film 2016-yil 14-yanvar, 2015-yil 19-dekabr va 2016-yil 10-martda çiqişi eʼlon qilingan edi.

Film teatrda namoyiş etilişidan oldin ham Mohenjo Daro Şveysariyadagi 69-Locarno xalqaro kinofestivalining yopiliş filmi deb eʼtirof etilgan edi. Şunday qilib, 2016-yil 13-avgustda Mohenjo Daro Locarnoning mukofotlaş marosimidan oldin Piazza Grande maydonida namoyiş etildi.

Mohenjo Daroning maxsus namoyişi 2016-yil 18-sentyabrda Yangi Dehlidagi Hindiston Axborot va translyatsiyalar vazirligi mansabdor şaxslari uçun ötkazildi. Film, şuningdek, 2016-yil 23-oktabrda Wisconsin ştatining Madison şahrida bölib ötgan Janubiy Osiyo böyiça 45-yillik konferensiyada ham namoyiş etildi.

Mohenjo Daro tanqidçilardan aralaş baholar oldi. Tanqidçilar aktyorlar ijrosi, musiqiy raqamlar, jang sahnalari, VFX va personajlar işlanişini maqtaşdi, ammo tarixiy noaniqliklar, ssenariy va stsenariyni tanqid qilişdi. Rotten Tomatoes şarhlar agregatorida 14 tanqidçi şarhining 36 foizi ijobiy bölib, örtaça baho 5,3/10 böldi. Oğirlaştirilgan örtaça hisobni qöllaydigan Metacritic 4 tanqidçiga asoslanib filmga 100 ballik şkalada 39 ball berdi, bu «umuman noqulay» şarhlarni bildiradi.

The Times of Indianing Srijana Mitra Das filmga 5 ballik şkalada 4 ball qöydi va şunday yozdi: «Agar Mohenjo Darodan zavqlanmoqçi bölsangiz, şubhalaringizni eşik oldida qoldiring, çunki Aşutoş Gowarikarning bu yangi «ötmişdan kelgan portlaş» faqat ertak sifatida işlaydi, tarixga mos emas, balki «Game of Thrones» va «Baahubali» orasida osilib turibdi». Mumbai Mirror filmga 3/5 baho berib, Mohenjo Daroni yaxşi deb ataydi. Bollywood Hungama filmga 2,5/5 baho berib şunday yozdi: «Mohenjo Daro faqat ayrim qismlari bilan tomoşabinni jalb qiladigan katta tarixiy-badiiy ertakdek taassurot qoldiradi». Filmfareʼning Raçit Gupta filmga 2,5/5 baho berib yozdi: «Aşutoş Gowarikerga va Mohenjo Daro jamoasiga batafsil va yöqolgan Hind vodiysi sivilizatsiyasini yaxşi tasvirlaydigan film yaratgani uçun töliq ball! Detallarga eʼtibor, ayniqsa işlab çiqariş dizayni bu filmning kuçli tomoni. Agar siz qadimgi Mohenjo-daro va Harappa şaharlari qanday körinişda bölgan deb öylagan bölsangiz, bu film albatta körişga arziydi».

Mohenjo Daro Akşay Kumarning «Rustom» filmi bilan raqobatlaşdi. Birinçi 10 kunida Mohenjo Daro butun dunyo böylab ₹1,03 milliard (US$11 million) yiğdi. Filmning yakuniy jahon daromadi ₹108 crore (US$11 million) bölib, şundan ₹80,6 crore (US$8,4 million) Hindistondan va ₹27,2 crore (US$2,8 million) xorijdan tuşgan. Kassa daromadidan taşqari, film sputnik huquqlaridan ₹60 crore (US$6,2 million) (şundan ₹45 crore (US$4,7 million)) va musiqa huquqlaridan ₹15 crore (US$1,6 million) ham daromad keltirdi.