Money Train

Film ssenariysini Nyu-York metropoleni mahsulotlari… (Columbia Pictures kompaniyasida „Yomon yigitlar" filmining kutilmagan muvaffaqiyatidan keyin yaxşi obröga ega bölgan Dag Richardson yozgan. Metropolitan Transportation Authority bölinmalariga xizmat körsatuvçi inkassatsiya poyezdi haqidagi ğoyani unga taniş prodyuser Zak Feyer taklif qilgan. Nyu-York metropolitenining haqiqiy pul poyezdi filmda körsatilganidan sezilarli darajada farq qiladi. Bunday poyezdlarda 1950-yillarda işlab çiqarilgan eskirgan vagonlar işlatilgan. Pul poyezdlarini öğirlaşga qaratilgan jiddiy urinişlar 1920–1930-yillarga borib taqaladi, şunga qaramay, bunday holatlarga ortiqça eʼtibor qaratmaslikka harakat qilinadi. Keyinçalik transport kompaniyasi rahbariyati bunday real ssenariy asosidagi boevikni suratga olişni töxtatişga urindi va prodyuserlar ularga tösiq qöyilmasligi uçun hatto Nyu-York meri yordamini olişlariga töğri keldi.

Yaxşi ğoyaga ega bölgan Dag qolgan hammasini tezda yozib çiqdi, bunda Buyuk poyezd öğirligining uzoq motivlaridan foydalandi. Ssenariy qisman boşqa haqiqiy voqealarga asoslangan — Nyu-York metropolitenidagi piromanlar hujumlarining tarixi ança uzoq. Materialni tayyorlaş jarayonida Dag transport politsiyasi xodimlari bilan muloqot qilib, yonğin qöyiş haqidagi haqiqiy holatlar töğrisida maʼlumot töplagan.

Richardson suratga oliş jarayoniga jalb etilmagan va premyerадan oldin Columbia Pictures ofisida yopiq körsatuvda tayyor filmni tomoşa qilgan. Uning eslaşiça, uning birinçi reaksiyasi filmda uning ismini titrlardan olib taşlaşni söraş bölgan, çunki film şunçalik mahoratsiz va uning dastlabki ssenariysidan şunçalik uzoq ekan. Ssenariy muallifi filmni lobotomiya ötkazgan öz farzandiga hissiy ravişda öxşatgan.

Film Nyu-York va Los-Anjeles atrofida suratga olingan. Dekoratsiyalar qurilişi 1994-yil dekabrida boşlangan. Işlab çiqariş 1995-yil yanvarida start olib, taxminan 17 hafta davom etgan. „Transport boşqaruv markazi" Nyu-York şahar hokimiyati binosi yaqinida qurilgan. Qisman suratga oliş uçun Staten-Aylend temir yöl tuguni işlatilgan (treyler ham şu yerda suratga olingan). Film yaratuvçilari dastlab tryuk sahnalarini Nyu-York metrosining taşlab qöyilgan bekatlaridan birida suratga olişni öylaşgan. Biroq texnik jihatdan murakkab tryuk sahnalarini muvofiqlaştiriş imkonsiz körindi. Bundan taşqari, ob-havo başorati Nyu-Yorkda kuçli qor yoğişini oldindan aytgan, bu ham işlab çiqarişni çözib yuborişi mumkin edi.

Los-Anjelesning Çaynatown tumanidagi şaharçada Times Square, Wall Street va Rockefeller Center bekatlari atrofidagi Nyu-York metrosining qismlari dekoratsiya sifatida qayta yaratilgan. Replika Southern Pacific kompaniyasining ikki yölli temir yölining taşlab qöyilgan 900 metrlik qismi asosida qurilgan. Unga har biri taxminan 180 metr uzunlikdagi 3 ta „bekat" va jami 21 ta dekoratsiya obʼekti kirgan. Qurilişga 190 ming pogon futdan ortiq yoğoç materiali va 20 ming kvadrat fut oblitsovka plitkasi sarflangan. Djenifer Lopes eslaydi: „Bu bekatlarni asl nusxadan ajratib turadigan yagona narsa — ular hidlamaydi… hatto plitkaning rangi ham mos tuşgan edi."

Pul poyezdi vagonlari „rolida" bir neça R21 (en) turidagi vagonlar suratga olingan. Yölovçi vagonlari sifatida — R30 (en). Elektr tortişida işlaydigan haqiqiy metro poyezdlaridan farqli ölaroq, kinematografik lokomotivlar ularga örnatilgan içki yonuv dvigatellari bilan harakatlantirilgan. Suratga oliş davomida poyezd 72 km/soat (40 mil/soat) tezlikkaça tezlaştirilgan. Dekoratsiyalarning narxi taxminan 4,5 million dollarni taşkil etdi va byudjetning ortiqça sarflanişiga olib keldi (kinostudiya rasmiylari buni, biroq, rad etişgan). Içki manbalarning xabariga köra, Columbia Pictures da film kinoya bilan „money drain" („pul oqimi") deb atalgan. Filmni tahlil qilgan mutaxassislar byudjetning ortiqça sarflanişini, badiiy fazilatlariga nisbatan ustun salbiy baho bilan boğlab eslaşgan.

Öz vaqtida rejissyor Ruben „Uyqudan qoçiş" filmi ustida işlaşda maxsus effektlardan salbiy tajriba olgan. Asosiy muammo şundaki, dekoratsiyalardagi haqiqiy suratga oliş va maxsus effektlar örtasidagi çegara juda sezilarli bölgan. Aynan şu sababli „Pul poyezdi"da u ssenariy voqealarining haqiqiy muhitiga imkon qadar yaqin holda hamma narsani tasvirga olişga qaror qilgan. Biroq eng effektli sahna — favqulodda tormozlaş va poyezdning relsdan çiqişi sahnasini suratga oliş vaqti kelganda, rejalarni qayta körib çiqişga töğri keldi. Maʼlum böldiki, sahnaning logistikasi va xavfsizligini nazorat qiliş imkonsiz, şuning uçun maxsus effektlar ğoyasiga qaytişga töğri keldi. 30 soniyalik sahna uçun Sony Pictures Imageworks va temir yöl sahnalarida vizual qatorni yaratişga ixtisoslaşgan Sessums Engineering pudratçisi jalb qilingan. Suratga oliş uçun metro vagonining 1:8 masştabdagi ikkita replikasi yasalgan va maxsus kiçraytirilgan dekoratsiyalar qurilgan.

Film 1995-yil 22-noyabrda Amerika ekranlariga çiqqan. „Columbia Pictures" muvaffaqiyatga tabiiy ravişda umid qilgan edi. Columbia Pictures Sony tomonidan sotib olingandan söng, rahbariyatning bahsli qarorlari va bir qator nisbiy muvaffaqiyatsizliklar (Men hamma narsaga roziman", „Oxirgi kino qahramoni", „Birinçi ritsar") ketma-ket kuzatilgan, studiya kassa muvaffaqiyatiga muhtoj edi. Yulduzlar tarkibi va qimmat dekoratsiyalar yordam bermadi, „Pul poyezdi" AQŞdagi içki prokatda 35 mln dollar yiğdi, bu esa muvaffaqiyatsizlik sifatida baholandi. Bundan taşqari, prokat bir neça voqea bilan soyalandi. 26-noyabrda ruhiy muvozanati buzilgan Nyu-York aholisi filmdagi piromanning xatti-harakatini takrorlab, şahar metrosidagi kassani yoqib yubordi. Metro xodimi oğir yaralandi. 29-noyabrda hujum boşqa bekatda takrorlandi. Bu voqealar seriyasi AQŞda „Money Train attacks" nomini oldi. Uşbu voqeani, şuningdek, qahramonlarning haddan taşqari zöravonligi va sökinişlarini eslatib, senator Bob Dole (öşa paytda AQŞ prezidentligiga nomzod) filmni boykot qilişga çaqirdi. Puritanlar hatto şahar çegarasi içida suratga oliş uçun kinokompaniyalardan yiğimlarni oşirişni taklif qilişgan.

Nyu-York meri Rudolf Julianni filmni himoya qilib çiqdi va maʼmuriyat hamda kuç tuzilmalari har bir suratga olinayotgan filmning ssenariysini tekşirmasligi va har qanday şaklda tsenzura joriy etmasligi kerakligini bildirdi.

Tomoşabinlar uçun uzoq tanaffusdan söng ekranda Robert Bleykning paydo bölişi ajablanarli böldi, u „Baretta" serialidan tanilgan. 1993-yilda u plastik operatsiya qilgan va tomoşabinlar uni ekranda zörğa tanidi. Özi haqida aktyor: „Hozir mening yuzim kaltakesakniki kabi", deb aytgan. Rol ijobiy şarhlarga sazovor böldi, lekin filmdan keyin aktyor faqat bitta epizodik rolda körinib, ekranlardan ğoyib böldi. Djenifer Lopes uçun esa film, aksinça, aktyorlik karyerasidagi buriliş nuqtasi böldi. U birinçi marta Gollivudning yuqori toifadagi, yulduzlar tarkibi bilan suratga tuşdi. Greys Santyago rolini ijro etgani uçun u öşa paytdagi eng katta haqini — 200 ming dollar oldi. Aynan uning aktyorlik ishi tanqidçilar tomonidan ajratib körsatildi, ular uning ikkinçi darajali roli yetakçi aktyorlar duetining tomoşabinlar eʼtiborining katta qismini öğirlaganini qayd etişdi. Uning muvaffaqiyati lotin amerikalik kelib çiqişli boşqa aktrisalar uçun ham öziga xos pasport böldi, ularni yetakçi rollarga ança faolroq taklif qila boşlaşdi.

Vudi Xarrelson Charli rolini ijro etgani uçun 5,5 mln dollar oldi. Uesli Snaypsning haqi 7,5 mln dollarni taşkil etdi. „Oq tanlilar sakraşni bilmaydi" filmidagi muvaffaqiyatdan söng Xarrelson va Snaypsning dueti juda istiqbolli hisoblangan. Biroq 1995-yildagi filmda aktyorlik öyini past baholandi. Filmdagi muammolar ssenariydan boşlandi. Bunday materialda va dialoglarda aktyorlar öz salohiyatini oçiş qiyin edi. Alohida olganda ijroçilar unçalik yomon emas edi, lekin ular orasida, masalan, „Ölim qurolida" hamkorlar örtasida bölganidek, uçqun çaqnamadi. „Köngiloçar kinoni suratga oliş köringanidek oson emas, — deb taʼkidladi Empire şarhlovçisi. — Yetakçi ijroçilarning jozibasiga tayanib bölmaydi."

Şarhlar agregatori Rotten Tomatoes xabar berişiça, söralgan 32 nafar tanqidçidan 22 foizi filmga ijobiy baho bergan; örtaça baho 10 ballik şkalada 4,3 ni taşkil etgan. Saytning umumiy xulosasi: „Baqiriqli, boğlanişsiz va maqsadsiz."

Ijobiy baholarga faqat filmning boevik qismi sazovor böldi. New York Times şarhlovçisi faqat oxirgi 15 daqiqada, boevik maxovigi aylana boşlaganda, film tomoşabin uçun qandaydir qiziqiş uyğotişini taʼkidladi. Şunga qaramay, „LA Times" şarhlovçisi filmni „Tezlik" bilan soliştirib, syujet jihatidan filmning qolgan qismi bilan zaif boğlangan „ekşn" qismi tomoşabinga kerakli darajada saspens bermasligini yozdi.

Variety dan Brayan Louri filmning „nogiron ssenariy va izçil bölmagan tempi bilan sakrab yurganini" yozdi. Entertainment Weekly dan Ken Taker filmga „D +" bahosini qöyib, uni „katta, şovqinli boş oğriği" deb atadi. The Washington Post dan Xal Xinson filmni „döstlar haqidagi zaif va andozaviy film" deb atadi.