Mustafa

Hujjatli film Ataturkning hayotini xolis nuqtai nazardan hikoya qiladi va haqiqiy hayot voqeasini hamdardlik bilan yoritişga harakat qiladi. Film uni maʼlum stereotiplardan xolis qilib, qörquvi, zaifliklari, istak va orzulari bölgan inson sifatida körsatadi. Bu — ilohiylaştirilgan yetakçining şaxsiy tomonini aks ettirgan birinçi film bölib, kinoçilarning fikriça, u odamlar orasida bölsa-da, yolğiz qolgan.

Yetkin Dikinciler

Bahadir Yazici

Cemalettin Canli

Ulaş Canli

Nazan Gezer

Saadet Özen

Saadet Turker

Nejat Semerci

Selin Soylu

Mustafa Sutçu

Suratga olişga tayyorgarlik doirasida Ataturk haqida yozilgan kitoblar, milliy va xalqaro gazetalar hamda diplomatik xatlar batafsil örganildi. Dundar va uning jamoasiga bir qator milliy va xalqaro arxivlar, jumladan Prezident devoni va Boş ştab arxivlaridan foydalaniş imkoniyati berildi. Natijada Ataturkning oldin heç kim körmagan bir qator fotosuratlari, xotiralari, maxsus xatlari va qölyozmalari topilib, ular filmda işlatildi.

Film töqqiz oy davomida Salonika, Manastir, Berlin, Damask, Sofiya, Karlsbad va Istanbul kabi joylarda suratga olindi — bular Ataturk yaşagan joylardir. Baʼzi sahnalar uning tuğilgan xonasida va vafot etgan xonasida suratga olindi. Uning şaxsiy buyumlari, xotiralari, ish olib borgan qarorgohi, yaşagan uylari, qoldirgan hujjatlari, yoqtirgan qöşiqlari va aytgan gaplari hujjatli filmda işlatildi.

Filmning musiqasini Goran Bregoviç yaratdi; u juda yuqori baholandi.

45-Antaliya Oltin Apelsin kinofestivali (2008-yil 10–19-oktabr)

2008-yilgi Frankfurt kitob yarmarkasi (2008-yil 16-oktabr)

Turkiyada çiqarilgan birinçi haftada film 200 dan ortiq kinoteatrda namoyiş etildi. Dastlabki 12 kun içida uni 772 694 kişi tomoşa qildi. Baʼzi tanqidçilar esa odamlarni filmni körişdan qaytariş uçun ommaviy axborot vositalaridan foydalandi.

Todayʼs Zaman şarhlovçisi Emine Yildirimning fikriça, Dundar «yuqori hurmatga sazovor jurnalist va respublika tarixi böyiça eng obröli mutaxassislardan biri» bölib, «keng arxiv manbalari hamda ehtiyotkorlik bilan tiklangan sahnalardan foydalanib, nafaqat siyosiy, balki zamonaviy Turkiya asosçisining şaxsiy sinovlari va azob-uqubatlarini ham tadqiq etadi; buni çuqur öylangan hikoya va Goran Bregoviçning taʼsirçan musiqasi qöllab-quvvatlaydi». Biroq, «bir neça hikoyadan taşqari, uning filmi Ataturk haqida biz allaqaçon bilmaydigan heç narsani taqdim etmaydi». Yildirim davom etib, «Tiklangan sahnalarda Mustafa Kemalning hayotining turli davrlarida turli aktyorlar rol öynaydi, ammo filmning operatorlik işida ularning yuzlari yumşoq soyalar içida yaşiringani sababli heç qaçon aniq körinmaydi, bu esa Ataturkni “ustun inson”, yaʼni göşt va suyakdan yuqori turgan figura sifatida tasavvur qilişni davom ettiradi», deydi. «Lekin nima deyapman? Xudo biladi, agar Dundar jasurroq qadamlar taşlaşga urinib, tekşiruvlari davomida topgan hamma narsani biz bilan baham körganida, nima bölardi? Ehtimol, bu tsenzuradan ötmay qolgan film bölardi».

Hurriyet Daily News şarhlovçisi Emrah Gulerning yozişiça, film çiqqaç, «millatni ikkiga bölib yubordi: bir guruh filmni Ataturkni inson sifatida benazir tarzda tasvirlagani uçun maqtasa, boşqa guruh Dundarning yetakçini piedestaldan tuşirişga urinişini tanqid qildi. Albatta, bu bahs filmga foyda keltirdi. Birinçi haftasidayoq yarim milliondan ortiq odam Mustafani tomoşa qildi, bu fakt boşqa Ataturk loyihalariga ruxsat olib berişga yordam berdi». Keyinçalik u «Ataturk haqida ikkita film çiqdi: Veda (Vidolaşuv) va Dersimiz: Ataturk (Bugungi dars, Ataturk), ularning har birini taxminan 1 million kişi tomoşa qildi», deb yozadi.

Todayʼs Zaman şarhlovçisi Emine Yildirim bahs haqida şunday degan: «Filmning qahramoniga boşqaça nuqtai nazardan qaraşi tufayli şunçalik katta bahs va munozara paydo böldiki, Dundar jurnalistlar, ustunçilar, tarixçilar, siyosatçilar va boşqalarning haqoratlariga çidaşi natijasida kamida 10 yoş qarigan bölsa kerak». U davom etib: «Menimça, film oxir-oqibat örtamiyonalik çegarasida turadi va Ataturk haqida biz allaqaçon bilmaydigan heç narsani aytmaydi — u buyuk yetakçi, vizioner edi, deyarli heç narsadan millat yaratdi va ha, ayollarni yaxşi körar hamda içkilikni yoqtirardi. Heç kim bolalarini filmga olib borişni buyurmagan, agar bu muammo bölsa. Lekin gap şundaki, eski maqol aytganidek, öz nekrologidan boşqa heç qanday yomon reklama yöq, şuning uçun Dundar kamida filmi 1,1 million tomoşabinni jalb qilganini körib xotirjam bölişi kerak», deydi.

Ataturkning şaxsiy hikoyasi Ğarbda kam maʼlum. Tanqid filmda uning tasvirlaniş darajasiga asoslangan. Bu asosan hamdardlik bilan berilgan tasvir. Filmda uni depressiyaga moyil, ayollar va alkogolga ruju qöygan holda körsatuvçi sahnalar bor edi. Daʼvo qilinişiça, bu sahnalar tarixiy ahamiyatni pasaytirgan va islomçilar manfaatiga xizmat qilgan. Dundarning filmi mamlakatda qizğin milliy munozaraga sabab böldi.

Dundar filmda samimiy va sezgir yetakçining qiyofasi oçilişini aytdi. Turkiya madaniyat vaziri ham himoya qilib gapirdi: «U biz kabi oddiy inson edi, umidlari, hafsalasizliklari, içki kuraşlari va baxtli lahzalari bor edi».

Tamaki çekişga qarşi guruhlar rahbarlari, professor Ahmet Ercan va professor Orhan Kural şikoyat berib, filmda körsatilgan ketma-ket çekiş va köp içkilik içiş tamaki kompaniyalari uçun reklama ekanini taʼkidladilar.

Dundar 2008-yil dekabrida Ankara prokuraturasida tamaki çekişni tarğib qiliş va Ataturk merosini haqorat qiliş böyiça daʼvolar yuzasidan guvohlik berdi.

Turkiyaning yirik mobil aloqa operatori Turkcell homiylik şartnomasidan voz keçdi, bunga sabab sifatida filmning Ataturkning şaxsiy hayotiga eʼtibor qaratişidan xabarlari yöqligini körsatdi.