My Cousin Vinny

Ssenariy muallifi Dale Launer yoşligida avtomobillarga qiziqqan, barça modellarni va ularning tuzilişini yaxşi bilgan hamda 1958-yilgi «Triumph TR3» bilan poygalarda qatnaşgan. 19 yoşida Yevropa böylab sayohat qilayotganda u Los-Anjelesdan kelgan qiz talabalar bilan tanişadi. AQŞga qaytgaç, Launer taxminan 1972-yilda ulardan birining kuyovi — advokatlik litsenziyasi uçun imtihon natijalarini kutayotgan Fred Fenster bilan uçraşadi. Suhbat çoğida Fenster imtihonni muvaffaqiyatsiz topşirgan taqdirda uni çeksiz marta qayta topşirişga tayyor ekanini aytadi va bir talabaning litsenziyani faqat 13-urinişda olgani haqida hikoya qiladi. Öşa paytda Launer hali yozuvçi bölişni öylamagan edi, lekin «13» raqami uning ongiga çuqur joylaşib qoldi. Bu holat unda gipotetik vaziyat haqida fikr uyğotdi: oğir jinoyatda (masalan, qotillikda) ayblanayotgan odam bunday malakasiz advokatning himoyasini qanday qabul qiladi? Ziddiyatni kuçaytiriş uçun voqea AQŞning janubidagi konservativ provinsial şaharçada bölişi kerak edi, uning atmosferasi «Beparvo haydovçi» filmini eslatişi lozim edi. Launer bu ğoyaga 1980-yillarning oxirida qaytdi, öşa paytda u «Şafqatsiz odamlar» va «Tajribali firibgarlar» komediyalari ssenariy muallifi sifatida tanilgan edi.

Launer Janubiy ştatlar turmuşini yaxşi bilmagani uçun u «Ford Probe» maşinasida Yangi Orleandan Missisipi va Alabama ştatlari orqali Meksika körfazi qirğoği böylab sayohat qildi. Mahalliy aholi bilan muloqot va mintaqaviy oşxona taassurotlari yakuniy matnga kirdi. Masalan, Missisipida maşinasi loyga botib qolganda mahalliy avtomexanik «şinada loy» haqida gapirgani va «Janub loyi bilan maşhur» deb taʼkidlagani sahnalardan biriga asos böldi. Xitoy taomlari sifati haqidagi replika esa Launerning aktrisa Kerol Devis bilan telefon suhbatidan paydo böldi. Prokuror Jim Trotter obrazining prototipi Butler okrugi prokurorining yordamçisi bölgan, u bilan ssenariy muallifi bir soatdan kam bölmagan vaqt davomida birga bölgan. Bu sayohat davomida Launer yoşligidagi avtomobillarga bölgan qiziqişini eslab, syujetni avtomobil mavzusidagi tafsilotlar bilan boyitişga qaror qildi, şu jumladan maşinalar tuzilişi tavsiflari sudda işlatilişi kerak edi. Qaytib kelgaç, Dale eski dösti, advokat Dug Knollga (Doug Knoll) taşrif buyurdi va u maʼlum qildiki, Amerika talabalariga jinoyat-protsessual huquqi örgatilmas ekan; kerakli bilimlarni ular ish joyida yoki sud jarayonlariga mustaqil kirib kuzatiş orqali örganar ekan. Demak, yangi litsenziya olgan, lekin hali bir marta ham sud zalida bölmagan advokat birinçi işida amalda nima qilişni bilmaydi va özini ahmoq qilib qöyadi.

Ssenariy muallifiga italiyaliklarning muloqotini kuzatiş juda yoqardi: ular gaplaşganda faol imo-işora qilişadi va baland ovozda baqirişadi, şu sababli oddiy suhbat ham taşqaridan qizğin bahs kabi körinadi. Şuning uçun boş qahramon italiyalik-amerikalik sifatida möljallangan edi, u ham juda yirik: balandligi olti futdan (taxminan 190 sm) baland, vazni taxminan 220 funt (taxminan 100 kg) bölgan boksyor. Uning mafiya bilan aloqasi bölişi ham kerak edi, buni uning dastlabki familiyasi — Gambino ham körsatardi. Vinsent obraziga Dale ilhom bergan ustoz — stend-ap komik Sem Kinison taʼsir qildi, u özining ziqna tomoşabinlar bilan ötkir bahslari bilan maşhur edi, ularni şunçaki yengib qöymay, butunlay yerga kiritib yuborardi. Ssenariy muallifi real huquqiy pretsedentlardan ham foydalangan: masalan, jonli söroq usuli Avraam Linkoln hayotidan olingan. Şu tariqa syujet asta-sekin şakllandi: sudda guvohlarning körsatuvlarini mohirona parçalab taşlaydigan advokat haqida hikoya. Uning nega bir neça urinişdan keyingina litsenziya olgani tuşuntirilişi uçun unga yengil disleksiya qöşildi. Şu sababli sudya boş qahramonga qalin kitob — Alabama ştatining Jinoyat-protsessual kodeksini berib, dam oliş kunlari öqib çiqişni buyurgan sahna ramziy maʼnoga ega bölardi. Kinison şousidan bölajak film uçun baʼzi personajlar ham olingan: özini uluğlaydigan, ammo ahmoq yigit, doim «grits» (janubiy taom) haqida gapiradigan, oşpaz Sem Tipton va sodda Erni Kreyn prototipiga aylangan, qalin oynakli ayol esa yaqindan köradigan Konstans Rayli bölgan. Launer ham huquqşunoslik adabiyotini örganişni boşlagan va real sud majlislariga kuzatuvçi sifatida qatnaşgan. Ssenariyga sud hazillari ham kirgan: masalan, bir sud jarayonida hakamlardan biri avval ayblanuvçilarning taqdirini jabrlanuvçilarning qarindoşlari hal qilişi kerak deb aytgan, ammo jinoyat holatlari bilan tanişgaç qatʼiy ravişda «Kuydiringlar ularni!» deb eʼlon qilgan.

Ssenariy muallifi oşna juftlikni kuzatgan: ular jamoat oldida tez-tez janjallaşişardi, lekin aslida bu şunçaki öyin edi. Şu asosda u boş qahramonning dösti — Lizani syujetga kiritdi, u boş qahramonni doim kuzatib yurardi. Uning ismi yana bir prototipdan — 1950–1960-yillarning maşhur aktrisasi Liza Geydan olingan. Syujetga köra, qiz muntazam ravişda qahramon bilan janjallaşişi kerak edi, lekin şu bilan birga baʼzan unga yordam taklif qilişi ham lozim edi, masalan, sudya bergan qalin kitobni öqib beriş. Biroq «Fox» prezidenti Roger Birnbaum va direktorlar kengaşi raisi Jo Rot ssenariy bilan tanişgaç, Lizaga qarşi çiqişdi: köplab yorqin replikalari tufayli u boşqa personajlardan aqlliroq körinardi va diqqatni öziga tortardi. Bundan taşqari, Dale rejasiga köra qiz, xuddi advokat kabi, avtomobillarni yaxşi bilardi, bu esa uning nozik taşqi qiyofasiga zid edi. Şu sababli studiya rahbarlariga yakuniy sahna şunçalik işonçsiz tuyuldiki, ular bu qahramonni butunlay olib taşlaşni taklif qilişdi, uning finaldagi replikalarini esa boş qahramonga berişni xohlaşdi. Biroq Launer Lizani himoya qilib, avtomobil tuzilişini qiz tilidan eşitiş erkakning tilidan eşitişdan köra taʼsirliroq bölişini taʼkidladi. Bundan taşqari, Vinsent bilan kelini örtasidagi sahna oddiy suhbat emas, balki jonli söroq sifatida möljallangan edi. Syujetda juftliklar örtasida kiçik nizo ham bor edi, u kulminatsiyada Liza öz muhitida his qilib, vaziyatni tuzatganda hal böladi. Dalening fikrini «Tajribali firibgarlar» filmining katta kassa muvaffaqiyati ham mustahkamladi, şu sababli uning fikri muhim edi. Şunda studiya rahbariyati Lizani qoldirişga rozi böldi, ammo uning xarakterini sodda qilişni talab qildi: u doim eʼtibor yetişmasligidan şikoyat qilişi kerak edi. Launer esa qahramonning dösti tomoşabinlarni jahlga solişini istamay, Liza bilan Vinni örtasidagi dialoglarni komik ruhda qayta yozdi va qizning kuyovidan öz isterikalari uçun keçirim sörayotgan sahnani ham qöşdi.

Ssenariy muallifi filmni özi suratga olmoqçi edi, ammo studiya rahbariyati tajriba yetişmasligi sababli uning nomzodini qabul qilmadi. Rejissyor örniga Jon Evildsen va Denni Devito taklif qilindi, ammo ikkalasi ham ssenariyni xom va «işlamaydigan» deb topib rad etdi. Şunda Jo Rot ingliz aktyor va rejissyori Jonathan Lynnni taklif qildi. Lynn avval «Dalil» nomli detektiv-parodiyani suratga olgan va «Qoçgan rohibalar» komediyasini yakunlagan edi. Lynnning Kembrij universitetining huquq fakultetida olgan magistr darajasi bor edi va uni uzoq vaqtdan beri filmlarda huquqşunoslar, ayniqsa sudlar qançalik malakasiz tasvirlanişi bezovta qilardi. U eksperiment sifatida imkon qadar işonçli sud komediyasini yaratişga intilardi. Ingliz rejissyorning yana bir orzusi haqiqiy Amerika haqida film suratga oliş edi: voqea janubiy ştatlardagi provinsial şaharçada, ölim jazosiga qarşi çiqadigan öziga xos qahramonlar bilan röy berişi kerak edi. Jonathan ölim jazosidan nafratlanardi, uni adolatsiz ötmiş qoldiği deb hisoblardi. Unga taklif qilingan ssenariy töliq işlanmagan va köp xatolarga töla bölsa-da, Lynn unda Vinni va Liza kabi original boş qahramonlarni kördi. Ular ikki talabani elektr stulidan qutqarmoqçi edi, bu esa uning ğoyasini amalga oşiriş uçun ideal asos bölib tuyuldi. Rejissyor ssenariyni qayta işlaş zarurligini tuşundi va uni Los-Anjelesdagi taniş advokati Leonard Levinga (Leonard Levin) körib çiqiş uçun yubordi, u baʼzi tavsiyalar berdi. Bu maslahatlar, Kembrijda olingan bilimlar va öz tajribasiga tayanib, Lynn köplab sahnalarni qayta yozişni boşladi, toki kelajakdagi film huquqiy jihatdan imkon qadar aniq bölsin. Asosiy qiyinçilik şundaki, real sud jarayonida hazil yöq edi. Şu sababli dastlab sud sahnalari drama sifatida qurilgan edi (xususan, prokuror qattiqroq qilib yozilgan edi), komik elementlar esa şu tuzilma ustiga keyinroq qöşilgan. Realistik bölişga intilgan Jonathan şunga qaramay tomoşabinlarni ham unutmadi va majburiy, ammo zerikarli sud protseduralarining bir qismini qisqartirdi. Şu sababli advokatning odatda uzoq davom etadigan kiriş nutqi bir neça sözli iborgaça qisqartirildi, hakamlar esa syujetga deyarli taʼsir qilmaydi, çunki ayblovlarni talabalardan prokurorning özi olib taşlaydi va şu bilan öz vakolatlarini oşirib yuboradi. Asl ssenariyda haqiqiy qotillarning taqdiri haqida bir oğiz ham söz yöq edi. Lynn esa yovuzlarning jazolanişini talab qildi va şu sababli finalga şerifning ularning boşqa ştatda hibsga olinişi haqidagi maʼruzasini qöşdi.

Ssenariyning dastlabki versiyasi taxminan 3 soat davom etardi, şu sababli bir qator sahnalarni özgartiriş, qisqartiriş yoki butunlay olib taşlaş kerak böldi. Rejissyorning DVD-naşrga ilova qilingan rasmiy audioşarhlariga köra, eng avvalo Billining onasi bilan boğliq barça sahnalar olib taşlandi, çunki bu personaj syujetni haddan taşqari oğirlaştirardi. Uning sudda bölmasligi yurak xurujiga boğlab tuşuntirildi, bu sabab onani kasalxonaga olib borgan. Hatto Billining şifoxona palatasida yotgan onasi bilan telefon orqali boğlanişga uriniş sahnalari ham suratga olingan edi, ammo montaj bosqiçida ular kesib taşlandi. Test-tomoşalarda tomoşabinlar bu personajning yöqligiga eʼtibor berişmadi. Vinsentning kuzeni bilan qamoqxonadagi suhbat sahnasida birinçisi qölida öyin kartalari töplamini uşlab, prokurorning pozitsiyasini tuşuntirar ekan, dastlab ulardan uy yasaşi va keyin uni supurib taşlaşi kerak edi. Bu ayblovning mustahkam dalillari yöqligini anglatişi lozim edi. Lynn uy yasaş örniga sehrgarlik hiylasini kiritdi: qahramon prokuror haqida gapirar ekan, qölida bitta karta uşlab turadi va monolog oxirida u kutilmaganda boşqa kartaga aylanadi. Bu ayblov dalillarining soxtaligini ramziy maʼnoda körsatişi kerak edi. Prokurorning FBR eksperti bilan dialogi yana bir huquqiy hazil asosida yozilgan: sudda guvoh tahlilni ikki ustunli «Hewlett-Packard» firmasining 5710a modelidagi gaz xromatografi yordamida ötkazganini aytgan, ammo detektorlarni «alangali-analitik» (ingl. flame analyzation) deb xato qilgan, aslida ular «alangali-ionlaş» (ingl. flame ionisation) detektorlari edi. Bu prokurorni kuldirib, u hazil bilan bu narsada turbonaddiv ham bormi, deb söragan, guvoh esa özini yöqotmay, faqat namoyiş namunalarida bor, deb javob bergan. Bundan taşqari, rejissyor bilan ssenariy muallifi örtasida nizo çiqdi: aktyorlar bilan muloqotdan söng boş qahramonning disleksiyasi haqida gap yuritilmaydigan böldi, çunki uni ekranda qanday körsatişni tuşunib bölmasligi aytilgan edi. Dale qarşi çiqib, disleksiyaga işoralar Vinni va kelini örtasidagi dialoglarda bölişini aytdi, masalan, qiz unga Alabama JPKning köp sahifali matnini ovoz çiqarib öqib berişni taklif qilganda. Ammo bu befoyda böldi. Launerning fikriça, Lynn filmning faqat disleksiyasi bor odam haqidagi drama sifatida qabul qilinişidan qörqqan. Ssenariy muallifi bu detalning olib taşlanişini rejissyorning asosiy xatosi deb hisoblaydi, filmning keyinçalik tanqid qilinişi ham şu sababli bölgan. Dastlabki bosqiçlarda komediyaning bir neça nomi bölgan, jumladan «Bruklin sudda» (Brooklyn on Trial) va «Gambini, sudga bor» (Gambini Go to Court). Ammo ulardan voz keçildi, çunki ular italiyalik bölmagan tomoşabinlarni filmdan qaytarişi mumkin edi.