Nosferatu the Vampyre

Aktyorlar tarkibi va suratga oliş guruhi aʼzolari haqidagi maʼlumotlar Germaniya kino instituti materiallari hamda kinoşunos Siegbert Salomon Prawerning «Nosferatu — tun arvohi» monografiyasining maʼlumotnoma bölimi asosida keltirilgan.

Werner Herzog filmining bevosita salafi Friedriç Wilhelm Murnau tomonidan Bram Stokerning «Drakula» (1897) romani asosida suratga olingan «Nosferatu. Dahşat simfoniyasi» (1922) sokin dahşat filmi edi. Filmni Berlindagi Prana-Film kompaniyasi işlab çiqardi, prodyuserlari Albin Grau va Enrico Dieckmann, ssenariy muallifi esa Henrik Galeen edi. Suratga oliş 1921-yilning avgust–oktabr oylari orasida Germaniyaning bir neça joyida, jumladan, Wismarda, tarixiy tuz omborlari bilan maşhur Lyubekda, Rostokda va Helgoland orolida, şuningdek, hozirgi Slovakiya hududidagi Oravskiy Grad işlatilgan Karpatlarda olib borildi. Nemis ekspressionistik kinosining bir qator asarlarida qöllanilgan sunʼiy dekorlardan farqli ölaroq, Murnau taşvişli muhit yaratiş uçun tabiiy manzaralar va haqiqatda mavjud bölgan arxitekturadan foydalangan.

Yaratuvçilar Stoker romanini ekranlaştiriş uçun ruxsat ololmaganliklari sababli, Galeen qahramonlarning ismlarini va hikoyaning ayrim holatlarini özgartirgan. Graf Drakula graf Orlokka aylandi, bu rolni Max Sçreck ijro etdi. Jonathan Harker Thomas Hutterga, uning xotini Mina Ellenga, Renfield esa Knockga aylantirildi. Voqea Viktoriya davri Angliyasidan öylab topilgan nemis şahri Wisborgga köçirildi. Adabiy manbadagi aristokrat vampirdan farqli ölaroq, Orlok kal boşli, uçlari ötkir quloqli, oldinga çiqqan tişli va ajoyib uzun barmoqli mavjudot sifatida tasvirlangan. Filmning eng muhim yangiliklaridan biri vampirning vabo epidemiyasi bilan boğliqligi böldi: şaharga kemada kelgan Orlok bilan birga vabo tarqatuvçi kalamuşlar ham paydo böladi. Murnau hikoyaning yakunini ham özgartirdi: Ellen Orlokni tong otgunça özi yonida ixtiyoriy ravişda uşlab turgandan söng, vampir quyoş nuridan halok böladi. Aynan şu syujet yeçimlari keyinçalik Herzog filmining asosiga aylandi.

Ismlarni özgartiriş mualliflarni mualliflik huquqini buzişda ayblaşdan qutqara olmadi. Yozuvçining beva xotini Florence Stoker filmdagi nusxalarni yöq qiliş töğrisida sud qarorini oldi. Prana-Film kompaniyasi bankrot böldi, lekin kartinani töliq yöq qilib bölmadi: bir neça nusxa Germaniyadan taşqarida saqlanib qoldi va şu tufayli keyinçalik uni tiklaş imkoni tuğildi. Birinçi prokat muvaffaqiyatsiz bölişiga qaramay, «Nosferatu» vaqt ötişi bilan nemis sokin kinosining eng muhim asarlaridan biri sifatida obrö qozondi. Uning öziga xos xususiyatlari vampirning ğayrioddiy qiyofasi, natura suratga oliş, yoruğlik va soya bilan ifodali işlaş hamda gotik hikoyani ijtimoiy falokat tasviri bilan uyğunlaştirgani edi.

Herzog uçun Murnau kartinasining ahamiyati dahşat janridan ança kengroq edi. Rejissyor Ikkinçi jahon uruşidan keyin ish boşlagan va milliy madaniyatning tarixiy izçilligi muammosiga duç kelgan Ğarbiy Germaniya kinematografçilari avlodiga mansub edi. Veymar respublikasining eng yirik rejissyorlarining aksariyati natsistlar hokimiyatga kelgaç, Germaniyani tark etgan, natsistlar davridagi kinoişlab çiqariş esa davlat tarğibotiga çambarças boğlangan edi. Uruşdan keyingi dastlabki ön yilliklardagi GFR kinosi asosan köngiloçar filmlar, tarixiy melodramalar va mintaqaviy kinofilmlardan iborat bölib, yoş rejissyorlarning norozilигini uyğotardi. Bu norozilik 1962-yildagi Oberhausen manifesti bilan birinçi marta oçiq ifodalangan yangi nemis kinosi harakatining paydo bölişiga turtki böldi. Herzog manifestga imzo çekkanlar qatoriga kirmagan va mavjud ijodiy birlaşmalardan mustaqil qolgan bölsa-da, nemis kinosida yangi boşlaniş zarurligi haqidagi qaraşni baham körardi.

Keyinçalik Herzog özini bir neça bor «otalarsiz avlod» vakili deb atagan. U bu bilan nazistlar keltirib çiqargan tarixiy uziliş tufayli bevosita badiiy salaflari bölmagan kinematografçilarni nazarda tutgan. 1979-yil fevralida naşr etilgan fransuz jurnalisti Simon Mizrahi bilan suhbatida rejissyor nemis kinosining ahvolini Fransiya, Italiya va Sovet Ittifoqi bilan taqqoslagan. Uning fikriça, bu mamlakatlarda madaniy izçillik ança yaxşi saqlangan. Herzog Murnauni buyuk nemis rejissyori deb hisoblar va uni Fritz Langdan ustun qöyardi, çunki Lang asarlarining badiiy yeçimlari uning nazarida haddan taşqari geometrik edi. U «Nosferatu»ni nafaqat mukammal kinoasar, balki kelajakdagi tarixiy falokatlarning oldindan sezilişi sifatida ham qabul qilgan: vampirning bosqini va zararlangan kalamuşlarda rejissyor natsizm kelişining belgisini körgan. Herzog uçun Murnauga murojaat qiliş zamonaviy nemis kinosini uning uruşdan oldingi badiiy anʼanalari bilan qayta boğlaş imkoniyati edi.

Bu qaraşni şakllantirişda nemis-fransuz kino tarixçisi Lotte Eisner muhim rol öynadi. U natsistlar hokimiyatga kelganidan söng Germaniyadan emigratsiyaga ketgan edi. Uning nemis ekspressionistik kinosi böyiça tadqiqotlari, xususan, «Demonik ekran» (1952) kitobi Veymar respublikasi kinematografçilari merosini qayta tuşunişga va xalqaro miqyosda tan olinişiga yordam berdi. Herzog uçun Eisner uruşdan oldingi madaniyat bilan asosiy boğlovçi halqalardan biri bölgan va u öz asarlariga uning maqtovini alohida ahamiyatga ega deb bilgan. Rejissyor Edgar Reitz bilan keyingi suhbatida u aynan Eisner unga 1920-yillar filmlarini taniştirganini va ularda yöqolgan badiiy anʼanani körişga yordam berganini eslagan. Herzogning sözlariga köra, öz «Nosferatu»ni yaratiş unga birinçi marta nemis kinosi tarixi bilan mustahkam aloqani his qiliş imkonini bergan.

Eisnerning qöllab-quvvatlaşi filmni tayyorlaş davrida alohida ahamiyat kasb etdi. Amerikalik suratga oliş guruhi aʼzosi Beverly Walkerning 1978-yil kuzida Sight and Sound jurnalida çop etilgan xotiralariga köra, Herzog suratga oliş boşlanişidan oldin ham hamkasblariga nemis kinosi tarixi oldidagi masʼuliyat haqida gapirgan. Birgalikdagi keçki ovqatlardan birida rejissyor natsistlar hukmronligi yillarida Germaniyani tark etişga majbur bölgan Eisnerning taqdirini eslatib, uning maʼqullaşi yangi loyihaga alohida madaniy ahamiyat berişini aytgan. Niderlandiyaning Delft şahridagi matbuot konferensiyasida u nemis ekspressionistik kinosi davri bilan uning zamonaviy tiklanişini boğlaşga, ular orasidagi uzilişni yengişga intilayotganini tuşuntirgan. Walkerning sözlariga köra, Eisner suratga oliş maydonçasiga taşrif buyurganida Herzogni qayta tirilgan Murnauga öxşatgan.

Şu bilan birga, Herzog özi rejalaştirgan kartinani oddiy remeyk deb ataşga qarşi çiqqan. Mizrahi bilan suhbatida u Murnau filmidan harakati va qahramonlari farq qiladigan mustaqil versiya yaratmoqçi ekanini taʼkidlagan. Rejissyorning fikriça, mavjud asarga murojaat qiliş yangi badiiy bayonot imkoniyatini istisno etmaydi. Ikkala film ham bitta adabiy manbaga borib taqalsa-da, Herzog Stoker romaniga katta hurmat bilan qaramagan. Uning nazarida bu asar XIX asrda keng tarqalgan vampir hikoyalarining muvaffaqiyatsiz uyuşmasi edi. Unga Murnau ekranlaştirişi ança muhimroq bölgan, uning ayrim kadrlarini ongli ravişda takrorlamoqçi bölgan. Şunday misollardan biri 1922-yilgi filmda Orlokning boşpanasi sifatida işlatilgan Lyubekdagi tarixiy tuz omborlari böldi. Herzog bu inşootlarga qaytib, ötmişdoşining ayrim kadrlari kompozitsiyasini takrorlaşga harakat qilgan, garçi ötgan önlab yillar davomida atrof-muhit ança özgargan bölsa ham.

Kinoşunos Judith Mayne Herzog filmining öz salafiga munosabatini «Herzog, Murnau va vampir» asarida tadqiq etgan. U yangi versiyani klassik asarga ongli murojaat sifatida, uni zamonaviy kino vositalari bilan qayta talqin qiliş maqsadida yaratilgan deb hisoblagan. Uning fikriça, Herzogning Murnau filmining tarixiy izçilligi va siyosiy ahamiyati haqidagi bayonotlariga qaramay, yangi talqinning asosiy natijasi hikoya tuzilişi, qahramonlar örtasidagi munosabatlar va vampir obrazini qayta öylab çiqiş böldi. Herzog asl syujet asosini va bir qator vizual yeçimlarni saqlab qolgan, ammo ularni özining badiiy mavzularini oçiş uçun işlatgan. Şunga öxşab, kinoşunos Siegbert Salomon Prawer «Nosferatu — tun arvohi»ni nemis kinematografik anʼanasiga hurmat va Herzogning muallif uslubiga xos xususiyatlarni uyğunlaştirgan asar sifatida körib çiqqan.