O Brother, Where Art Thou?

Bu tarjima faqat matnning özi uçun; tahrir qilinmagan bölişi mumkin.

O, where art thou? (ingl. O Brother, Where Art Thou?) — Joel va Ethan Coenning sakkizinçi filmi (va birinçi musiqiy filmi). Film umumiy jihatdan Gomerning «Odisseya» poemasiga asoslangan, şuningdek, Coen aka-uka filmlarining barçasi kabi, AQŞ madaniyati va tarixiga oid köplab işoratlarni öz içiga oladi. Voqealar 1937-yilda, Buyuk depressiya davrida, Missisipi ştatida röy beradi va uçta qoçgan mahkumga qaratilgan. Ularning rollarini George Clooney, John Turturro va Tim Blake Nelson ijro etgan.

Filmning premyerasi 2000-yil may oyida Kann kinofestivalida bölib ötdi. «O, where art thou?» kino tanqidçilaridan umuman olganda ijobiy şarhlar oldi, şuningdek, ikkita «Oscar» nominatsiyasiga sazovor böldi.

Ulysses Everett McGill (George Clooney) — qamoqdan qoçiş taşkilotçisi, ssenariy şu voqeaga asoslangan. Everett litsenziyasiz advokatlik bilan şuğullangani uçun hukm qilingan, ammo unga zanjirband şerigi Pete va Delmarga u öğri bölgan va hibsga olinişidan oldin topilgan pulni yaşirişga ulgurgan, deb işontiradi. McGill sözamol va öz taşqi qiyofasiga alohida eʼtibor beradi.

Pete (John Turturro) — qoçiş iştirokçilaridan biri. Pete, ğussali «redneck», ötmişi haqida köp gapirmaydi; maʼlumki, u ön uç yilga hukm qilingan va qoçiş paytida qamoqda yana ikki hafta qolgan edi. Xazinadan öz uluşiga Ğarbda restoran oçişni rejalaştirmoqda.

Delmar ÖDonnell (Tim Blake Nelson) — qoçişning uçinçi iştirokçisi, sodda yigit, ehtimol çekka qişloqdan. Xazinadan öz uluşiga oilaviy fermani sotib olmoqçi.

Tommy Johnson (Chris Thomas King) — isteʼdodli bluz musiqaçisi, u gitara çalişni örganiş evaziga şaytonga joniga qasd qilganini daʼvo qiladi. U «The Soggy Bottom Boys» ansamblida akkompanyator.

Daniel «Big Dan» Teague (John Goodman) — filmning antagonistlaridan biri. Katta Dan — Ku-klux-klan aʼzosi, u qurbonlarining eʼtiborini çalğitiş uçun Muqaddas Yozuvlar sotuvçisi qiyofasida talonçilik qiladi. U Everettni talon qiladi, keyin esa Ku-klux-klan yiğilişida kirib kelgan asosiy qahramonlarni foş qiladi.

Penny McGill (Wurvey) (Holly Hunter) — Ulysses Everett McGillning xotini. Eri qamoqqa tuşganidan keyin, Penny u bilan ajraşadi va umumiy qizlariga uni poyezd urib yuborganini aytadi. Everett qaytib kelganda, u Vernon T. Waldrip bilan nikohlaniş arafasida böladi.

Menelaus «Papa» ÖDaniel (Charles Durning) — Missisipining amaldagi gubernatori, navbatdagi muddatga saylanmoqçi. Doim öğli va saylov ştabi aʼzolari bilan yuradi. Saylovoldi kampaniyasi doirasida radioda öz dasturi bilan çiqiş qiladi, ammo şunga qaramay, gubernatorning reytingi raqibi — Homer Stokesning agitatsion faoliyati tufayli pasaymoqda.

George Nelson (Michael Badalucco) — gangster, bank talonçisi. Kiçik böyi va bolalarça yuz tuzilişi tufayli «Kiçkina Nelson» laqabini olgan, ammo unday çaqirilişini yoqtirmaydi. Nelson portlovçan xarakterga ega, kayfiyati sababsiz keskin özgaradi. Filmning sönggi sahnalaridan birida Nelsonni qatl etiş uçun köçada olib ketişadi, ammo u aniq eyforiya holatida.

Homer Stokes (Wayne Duvall) — gubernatorlikka nomzod. Musiqaçilar va bir karlik bilan ştat böylab yuradi va agitatsion kontsertlar ötkazadi. Stokes Missisipida özgarişlar qilişni va ştatni korrupsiyadan tozalaşni vaʼda qiladi. Stokes — irqçi, u yaşirinça Ku-klux-klanning «Buyuk donişmandi» lavozimini egallaydi.

Vernon T. Waldrip (Ray McKinnon) — Pennyning kuyovi. U Homer Stokesning saylov ştabida işlaydi va ÖDaniel ştabiga ötişdan boş tortadi. «The Soggy Bottom Boys» çiqişida Stokesning kutilmagan nutqi paytida Waldrip Everett McGillning qoçoq mahkum ekanini unga eslatişni fursat qidirmaydi. Şundan söng (şuningdek, trioning taʼsirli çiqişidan keyin) Penny Everettga qaytişga qaror qiladi.

Sheriff Cooley (Daniel von Bargen) — butun film davomida asosiy qahramonlar uçligini taʼqib qiluvçi sheriff. Uning qiyofasi Tommy Johnson bergan şayton tavsifiga töğri keladi, bundan taşqari filmning oxirida u «qonunlarni odamlar yaratgan» deb, gubernatorning farmoyişiga qaramay, asosiy qahramonlarni osmoqçi böladi. Sheriff qora közoynak taqadi va doim ov iti bilan yuradi.

Rejissyorlar — Joel Coen, Ethan Coen (titrlarda körsatilmagan)

Ssenariy mualliflari — Ethan Coen, Joel Coen

Prodyuserlar — Ethan Coen, Joel Coen (titrlarda körsatilmagan), John Cameron (hamprodyuser)

Ijroiy prodyuserlar — Tim Bevan, Eric Fellner

Kompozitor — T Bone Burnett

Operator — Roger Deakins

Montaj — Roderick Jaynes, Tricia Cook

Rassom-dekorator — Dennis Gassner

Kostyum rassomi — Mary Zophres

Joel Coenning sözlariga köra, «O, where art thou?» ğoyasi tasodifan paydo bölgan. Ssenariy ustida ish filmni işga tuşirişdan ança oldin boşlangan: 1997-yil dekabriga kelib u yarmigaça yozilgan edi.

Film «Odisseya»ga asoslangan deb eʼlon qilinadi, buni boşidagi titr ham bildiradi, hatto Amerika kinoakademiyasi ssenariyni moslaştirilgan asarlar qatoriga kiritişni lozim topgan. Ammo Ethan Coenning aytişiça, aslida ssenariy gomerik dostondan «juda tanlab» foydalangan, Joel esa Gomerga işoralar paydo bölişi «qulay» bölganda sodir bölişini taʼkidlaydi:

Ethan: Ammo «Odisseya»ning bu muxlislaridan birortasi filmga kelib, bilasizmi, kutişini istamaymiz…

Joel: «Laert qayerda?» (Kulişadi.)

Ethan: «Uning iti qayerda?» (Yana kulişadi.)

Ethan «Odisseya»ni aka-ukalarning sevimli syujet sxemalaridan biri deb atagan bölsa-da, ikkovi ham dostonni öqimagan, mazmunini esa ekran moslaşuvlari va madaniyatda «Odisseya»ga köp marta murojaat qilinişi tufayli bilişadi.

«Odisseya»dan ham (ehtimol, undan ham muhimroq) boşqa taʼsir manbai — rejissyor Preston Sturgesning «Sullivanning sayohatlari» filmi. «O, where art thou?»da bu klassik Gollivud filmidan bir neça iqtibos bor, Coenlarning filmi nomi ham şunga hurmat körsatiş (qarang: «Iqtiboslar va aluziyalar» bölimi). Britaniyalik tanqidçi Peter Bradşaw («The Guardian») fikriça, Coenlar Sturges komediyalarining ruhini kulgili dialoglar va voqealarning tez rivojlanişida yetkazişga muvaffaq bölgan. Joel Coen intervyularida «O, where art thou…»da Sturgesni eslatuvçi lahzalar borligini tan olgan.

Şuningdek, taʼsir manbai amerikalik yozuvçi Howard Waldrop bölişi mumkin, degan taxmin ham bildirilgan: uning «A Dozen Tough Jobs» novellasida Gerakl haqidagi ön ikki mehnat miflarining harakati Buyuk depressiya davridagi Amerika janubining xronotopiga köçirilgan.

«O, where art thou?» Coenlarning George Clooney rol öynagan birinçi filmi böldi. Keyinçalik bu aktyor aka-ukalarning yana uçta filmida rol öynadi — «Intolerable Cruelty» (2003), «Burn After Reading» (2008) va «Hail, Caesar!» (2016). Bu filmlar ham komediyalar bölib, ularda Clooney boş rollardan birini ijro etadi. Şunday qilib, «O, where art thou?», «Intolerable Cruelty» va «Burn After Reading» Clooney boş rolda bölgan öziga xos «ahmoqlar triologiyasi»ni taşkil etadi.

Coenlar boş rolni taklif qiliş uçun şaxsan Feniksga bordi, u yerda «Three Kings» filmi suratga olinayotgan edi; Clooney ssenariyni öqimasdan, darhol rozi böldi. Uning öz sözlariga köra, bunday şartsiz işonçning sababi aka-ukalar Coenning avvalgi filmlari bölib, hatto eng muvaffaqiyatsizlari («The Hudsucker Proxy» va «The Big Lebowski») ham aktyorga yoqqan.

Pete rolini ijro etgan John Turturro allaqaçon Coenlarning doimiy aktyori edi. «O, where art thou?» u iştirok etgan törtinçi aka-uka film böldi, şu bilan birga «Barton Fink»da Turturro boş rolni ijro etgan edi. «O, where art thou?»da ilgari Coenlar bilan işlagan boşqa aktyorlar — John Goodman (uçta film), Holly Hunter (ikkita), Michael Badalucco va Charles Durning (har biri rejissyorlarning bir filmida). Şunday qilib, asosiy ijroçilardan faqat Clooney va Delmar soddadil rolini ijro etgan Tim Blake Nelsongina rejissyorlar filmografiyasi uçun yangi yuzlar edi. Aka-ukalarning sözlariga köra, Nelson suratga oliş maydonçasida «Odisseya»ni öqigan yagona odam edi.

Baʼzi rollarni saundtrek yozuvida iştirok etgan musiqaçilar ijro etgan. Eng katta rol New Orleansdan kelgan bluz gitaraçisi Chris Thomas Kingga tegdi. U şaytonga joniga qasd qilgan musiqaçi Tommy Johnsonni ijro etdi, u «The Soggy Bottom Boys» ansamblida akkompanyator. «Man Of Constant Sorrow» yozuvini sotib olişga urinayotgan xaridor ayol rolini epizodik tarzda Gillian Welch ijro etdi; «The Fairfield Four» guruhining uç aʼzosi qabr qazuvçilarni öynadi. Baʼzi sanʼatkorlar (Cox Family, The Whites, Ron Block, Jerry Douglas) ekranda özlari — musiqaçilar sifatida körinadi.

Filmdagi musiqa dastlab harakatning tölaqonli elementi sifatida möljallangan edi, fonli hamroh sifatida emas. Aynan şu sababli suratga oliş boşlanişidan oldin saundtrekni yoziş ğayrioddiy qaror qabul qilindi, musiqaçi T Bone Burnett esa ssenariy hali tugallanmasdan oldin musiqa tanlaş uçun loyihaga taklif qilindi.

«O, where art thou» — Carter Burwell saundtrek yaratmagan birinçi va hozirça yagona Coen filmi. Titrlarda u faqat «qöşimça musiqa» muallifi sifatida körsatilgan. Filmning musiqiy hamrohligi — eski amerikalik folk qöşiqlari. Asosan, T Bone Burnett tomonidan aranjirovka qilingan eski qöşiqlarning film uçun maxsus yangi yozuvlari işlatilgan. Şuningdek, bir neçta haqiqiy yozuvlar ham qöllanilgan.

Tanlangan qöşiqlar filmda eski Amerika janubi madaniyatiga xos musiqiy uslublar spektrini aks ettiriş imkonini berdi — gospel, delta bluzi, kantri-sving, bluegrass. Filmga kirgan qöşiqçilar orasida Harry McClintock, Jimmie Davis, «The Stanley Brothers» va boşqalar bor.

«The Stanley Brothers» aʼzolaridan biri, afsonaviy bluegrass musiqaçisi Ralph Stanley şaxsan «O, where art thou…» musiqasini yozişda qatnaşgan, «O Death» xalq qöşiğini a cappella ijro etgan. Saundtrekni yaratişda iştirok etgan boşqa taniqli musiqaçilar — Norman Blake, Alison Krauss, Emmylou Harris, Gillian Welch, «The Whites», «The Cox Family». Ularning barçasini Burnett taklif qilgan (garçi aka-ukalar işni boşlaşdan oldin köp ijroçilarni bilişgan va Krauss, Harris va Welçning muxlisi bölişgan), Coenlarning kelajak film musiqiy tarkibi haqidagi tasavvurlariga tayangan holda.

Joel: …Bir payt T Bonning ikki kuni bor edi, u turli-tuman odamlarni olib kelardi, ular hammasi birga öynab va kuylaşardi. Şunda biz kimning mos kelişini his qila oldik.

«O, where art thou…»dagi uçta musiqiy raqam xayoliy «The Soggy Bottom Boys» guruhi bilan boğliq, uning tarkibiga uçta asosiy qahramon — Everett, Pete va Delmar, şuningdek gitaraçi Tommy Johnson kiradi. Bu uçta raqamdan ikkitasi «Man of Constant Sorrow» xalq qöşiğining variatsiyalari bölib, uni boşqalar qatorida The Stanley Brothers ham ijro etgan. Bu kompozitsiya saundtrekning asosiy xitiga aylandi, Billboardning kantri qöşiqlari çartiga kirdi, şuningdek, CMA Awards va «Grammy» mukofotlarini «Eng yaxşi kantri jamoaviy vokal ijrosi» nominatsiyasida qölga kiritdi.

Yozuvda bu qöşiqni aktyorlar örniga «Union Station» guruhidan Dan Tyminski (yetakçi partiya), Harvey Allen va «Nashville Bluegrass Band» guruhidan Pat Enright kuylaydi. Yana bir qöşiqda — «In the Jailhouse Now»da, uni The Soggy Bottom Boys ijro etadi, aktyor Tim Blake Nelsonning özi kuylaydi.

«O, where art thou?» uç yozgi oyda, 1999-yilda suratga olingan (7-iyundan 23-avgustgaça), çunki Coenlarga va operator Roger Deakinsga öt va barglarning aniq rangi kerak edi.

Tabiiy sahnalar Missisipida, filmda voqealar sodir böladigan joyda suratga olingan. Suratga oliş Canton, Jackson, Valley Park, Vicksburg va Yazoo City kabi joylarda bölib ötgan.

Qahramonlar janubliklar bölgani uçun, janubiy ştatlar aholisiga xos öziga xos talaffuzni yetkaziş zarur edi. Kentukki ştatining Lexington şahridan bölgan George Clooney öz amakisi Jackga, öşa ştatning fermeriga, Everettning replikalarini magnitofonga öqib berişi uçun ssenariyni yubordi. Olingan yozuvni aktyor film ustida işlaşda foydalangan.

Film saundtreki 2000-yil 5-dekabrda CD şaklida çiqarildi va katta muvaffaqiyat qozondi. 2008-yil noyabriga kelib AQŞda taxminan 7 421 000 nusxa sotilgan, bu albomni eng köp sotilgan kantri uslubidagi saundtrekka aylantirdi.

Bu saundtrek Kantri musiqa assotsiatsiyasining ikkita mukofotiga (eng yaxşi albom va eng yaxşi singl uçun), şuningdek, beşta «Grammy»ga, jumladan «Yilning eng yaxşi albomi» nominatsiyasiga sazovor böldi. Şuningdek, Tennessi ştatining Naşvill şahridagi «Ryman Auditorium» zalida kontsertlar berildi, ularning yozuvlari Down from the Mountain hujjatli filmini taşkil etdi.

Tanqidçilar umuman olganda «O, where art thou?»ni xayrixohlik bilan qabul qilişdi. Filmning Rotten Tomatoes saytidagi reytingi 77 %, eng nufuzli tanqidçilar orasida esa — 70 %.

Bu şuni anglatadiki, saytda şarhlari keltirilgan tanqidçilarning taxminan törtdan uç qismi kartinaga ijobiy baho bergan. Şunga qaramay, bu nisbiy muvaffaqiyat Coen aka-ukalarning avvalgi asarlari yutuqlari fonida unçalik körinmaydi. «O, where art thou» uçun Rotten Tomatoes reytingi «The Hudsucker Proxy» dan taşqari, ulargaça bölgan barça filmlarnikidan past.

Nufuzli amerikalik tanqidçi Roger Ebert (Chicago Sun-Times) masalan, filmning ayrim lavhalari yaxşi, ammo yaxlit asarga birlaşmaydi, deb hisoblaydi va syujet tasodifiy rivojlanayotgandek, har doim ham yoqimli bölmagan taassurot qoldiradi.

Şunga öxşaş fikrda Paul Tatara (cnn.com) va Dessen Howe (Washington Post) ham, ular film bir-biriga yomon boğlangan epizodlar yoki skesslar seriyasidan iborat, deb yozgan. Birinçisiga Jorj Klooni boş rolga tanlaş ham muvaffaqiyatsiz tuyulgan.

Jonathan Rosenbaum (Chicago Reader gazetasi) ssenariyning jiddiy kamçiligi sifatida işonçsiz personajlarni körsatadi.

James Berardinelli («ReelViews») fikriça, Coenlarga xos «ğalatilik» «O, where art thou…»da bor, ammo köpinça sunʼiy tuyuladi. Umuman olganda, tanqidçi yozişiça, film çözilib ketgan va aka-ukalarning eng yaxşi asarlaridan farqli ölaroq, tomoşabinlarni kresloda qimirlatolmaydi yoki nazoratsiz kulgu uyğota olmaydi.

«O, where art thou?» Coenlarning buyuk filmlari qatorida qolmaydi: u öxşaş «Blood Simple» va «Fargo» filmlaridan bir poğona pastda turadi, hatto «The Big Lebowski» kabi kamroq muvaffaqiyatli asarlar bilan soliştirganda ham bu orqaga qadamdir.

Şu bilan birga, köplab şarhlovçilar filmni yuqori baholadi. Peter Travers («Rolling Stone») uni «ajoyib» deb atadi, Todd McCarthy («Variety») — «maftunkor», John Anderson (Newsday) esa filmga bir qator maqtov sifatlarini berdi. Tanqidçi Charles Taylor, Coenlarning oldingi rejissyorlik işlaridan faqat «Raising Arizona» unga yoqqanini, qolganlari esa yo zerikiş yoki jirkaniş uyğotganini tan olib, maqolaning boşida filmga bağişlangan maqtovli şarh yozdi. Maşhur gazeta Los Angeles Timesʼning muallifi Kenneth Turan «O, where art thou…»ni «Monty Python» ruhidagi ekssentrik komediya deb atadi, u faqat Coen aka-ukalarda namoyon bölişi mumkin bölgan «daho aqldan oziş»ga boy.

Boş rol ijroçisi George Clooneyning ijrosi bir neça tanqidçi tomonidan yuqori baholandi, ikkinçi darajali aktyorlarning kuçli tarkibi ham şunday.

Köplab (şu jumladan umuman salbiy) şarhlarda Coen aka-ukalarning rejissyorligi, şuningdek filmning vizual tomoni va xususan operator Roger Deakins, rassom-dekorator Dennis Gassner va kostyum rassomi Mary Zophres ishi alohida qayd etildi. Köplab şarhlarda «O, where art thou…»ning katta yutuği sifatida saundtrek nomlandi. Roger Ebertning fikriça, bluegrass musiqasi filmning yuragi bölib, bu uni «Bonnie and Clyde» revizionistik vesternga yaqinlaştiradi.

«O, where art thou?»ning jahon premyera namoyişi 2000-yil 13-mayda 53-xalqaro Kann kinofestivalida bölib ötdi. Fransiya filmi prokatga çiqqan birinçi davlat böldi (öşa yilning 30-avgustida), kuzda premyeralar Yevropa va dunyoning bir qator davlatlarida ötdi. Faqat 2000-yil 22-dekabrda «O, where art thou…» AQŞda çeklangan prokatga çiqdi, keng prokat esa faqat 2001-yil 2-fevralda boşlandi. 2001-yilda film yana bir neça davlatda ham namoyiş etildi.

AQŞda filmning distribyutori «Buena Vista» kompaniyasi edi. Taxminan 26 million dollarlik işlab çiqariş byudjeti bilan «O, where art thou…» Qöşma Ştatlarda 45 512 588 dollar, boşqa davlatlarda esa 26 355 739 dollar yiğdi. Şunday qilib, kartinaning umumiy jahon kassa tuşumi 71 868 327 dollarni taşkil etdi. AQŞda «O, where art thou…» prokatda bölgan 29 hafta davomida bir hafta oxirida kassa tuşumi böyiça birinçi önlikka kirişga muvaffaq böldi.