The Big Lebowski

«Katta Lebowski» (ingl. The Big Lebowski) — Coen aka-ukalarning kultga aylangan amerikalik badiiy filmi bölib, u 1998-yilda suratga olingan va ekranlarga çiqarilgan. Ssenariy asosiga Raymond Çandlerning «The Big Sleep» romani qöyilgan, ammo film bu asarning aniq ekranlaştirilişi emas: syujetga köplab yangi sahnalar va voqea burilişlari qöşilgan. Joel Coen şunday degan edi: «Biz Çandler uslubidagi hikoya yaratmoqçi edik — u epizodik tarzda harakatlanadi va yeçilişi qiyin bölgan tuganmas syujetga ega, qahramonlar esa sirni oçişga urinadi, lekin oxir-oqibat bu syujet muhim emas».

Boş rolni Jeff Bridges ijro etgan. Uning qahramoni — işsiz pasifist bölib, tasodifan bir million dollarlik öğirlik sarguzaştining markaziga tuşib qoladi. U jahldor millioner pulini oladi va uning iltimosiga köra, millionerning xotinini öğirlagan bandit­lar bilan uçraşuvga kuryer sifatida boradi. Biroq pul topşiriş jarayoni barbod böladi va u Vetnam uruşi faxriysi bölgan eng yaqin dösti bilan birga vaziyatdan çiqişga majbur böladi. Voqealar rivojida tomoşabin köplab ekssentrik qahramonlar bilan tanişadi, syujet keskin burilişlar qiladi va oxirida kutilmagan yeçim bilan tugaydi.

Suratga oliş Los-Anjelesning turli tumanlarida ötgan va ön bir hafta davom etgan. «Katta Lebowski»ning premyerasi 1998-yil 18-yanvarda «Sundance» milliy kinofestivalida bölib ötgan. Keyinçalik filmning turli taşuvçilardagi bir neça naşri çiqarilgan, jumladan, qöşimça materiallar bilan kollektsion versiyalari ham bir neça marta naşr etilgan.

Köplab professional tanqidçilar filmni sovuqqonlik bilan qabul qilgan va ayrim internet reytinglari uni Coenlarning deyarli eng yomon asari deb atagan bölsa-da, özining ğayrioddiyligi tufayli film katta muxlislar doirasini töplagan va köp hazil sabab «Internet davrining birinçi kultli filmi»ga aylangan. Film asosida kitoblar yozilgan, saytlar yaratilgan, har yili «Lebowski nomidagi» festivallar ötkaziladi, boş qahramon obraziga asoslangan butun bir falsafiy taʼlimot tarqalmoqda. Personajlarning köplab iboralari qanotli sözlarga aylangan.

Jeff Bridges — Jeffrey Lebowski (Çuvak) (ingl. Jeffrey Lebowski (The Dude), dublyajda — Dyuda) — filmning boş qahramoni, işsiz bekor yurgan odam bölib, uning asosiy va deyarli yagona qiziqişlari marixuana çekiş, «Oq rus» aralaş kokteylini içiş, Creedence Clearwater Revival guruhi qöşiqlarini tinglaş va bouling öynaşdir. Yoşligida Çuvak «Seattle Seven» guruhining aʼzosi bölgan, «Seattle Liberation Front» tarkibida bölgan, bir vaqtlar Metallica guruhining filmda öylab topilgan «Speed of Sound» gastrolida apparatura yuk taşuvçisi bölib işlagan. Syujetga köra u notaniş familiyadoşi uyuştirgan moliyaviy sarguzaştga tortiladi. Bridges Coenlar ssenariyni aynan uning uçun yozganini aytgan.

John Goodman — Walter Sobçak (ingl. Walter Sobçak) — boş qahramonning eng yaqin dösti; Vetnam uruşi faxriysi, travmadan keyingi stress sindromidan aziyat çekadi. Uning ruhiy beqarorligi filmdagi köplab kulgili vaziyatlarga sabab böladi; u aniq hayotiy tamoyillarga ega, Çuvakka qiyin ahvoldan çiqişda yordam berişga intiladi, ammo asosan uning ahvolini yomonlaştiradi. Yahudiy xotinining taʼsiri ostida polyak katoligi Walter bir vaqtlar yahudiylikni qabul qilgan, ammo ajraşganidan keyin ham barça anʼanalarga, jumladan, Şabbatga rioya qilişda davom etadi, bu ham kulgili körinadi.

Julianne Moore — Maude Lebowski (ingl. Maude Lebowski) — Jeffrey (Katta) Lebowskining qizi, feministka, avangard rassoma. U otasining asosiy zaifligi kibr-havo ekanini taʼkidlaydi, şuningdek, uning otasi aslida millioner emasligini, xotinidan qolgan xayriya jamğarmasini boşqarişini, ammo özida heç narsasi yöqligini aytadi.

Philip Seymour Hoffman — Brandt (ingl. Brandt) — Jeffrey Lebowskining xizmatçan yordamçisi, doim özining va xöjayinining farovonligi haqida qayğuradi.

Steve Buscemi — Donny (ingl. Donny, Theodore Donald Karabotsos) — Çuvak va Walter bilan birga bouling jamoasining aʼzosi. Donny Çuvakning sarguzaştlaridan bexabar va köpinça «voqeadan xabarsiz» qoladi, Walter esa uni doim «jim böl» deb turişining sababi şundaki, Coenlarning oldingi filmi «Fargo»da uning qahramoni xuddi şunday töxtovsiz gapirardi. Finalda Donny yurak xurujidan vafot etadi. Çuvak va Walter uning yomon ahvolda ekanini payqaşi bilanoq, uruş ruhida yaşaydigan Walter ölayotgan döstini tinçlantiriş uçun vertolyot allaqaçon yölda, deydi.

David Huddleston — Jeffrey Lebowski (ingl. Jeffrey Lebowski) — nogironlik aravaçasiga mixlangan millioner, yoş kelinçak Bunnyga uylangan. Koreya uruşida oyoqlari falaj bölgan, Çuvakka öxşagan odamlarga katta nafrat bilan qaraydi va ularni «parazitlar» deb ataydi. U filmning nomidagi «katta» Lebowskidir.

Tara Reid — Bunny Lebowski (ingl. Bunny Lebowski, tuğilganda Fran Knutsen) — Katta Lebowskining yoş xotini, yoşligida Minnesotaning Morhead şahridagi ota uyidan qoçib, pornoaktrisaga aylangan. Pornofilmlarda u Bunny La Joya (Bunny La Joya) taxallusi bilan maşhur. Bunny haşamatli hayot keçirişni yaxşi köradi va şu sababli şahardagi bir qança nufuzli odamlardan qarz olgan. Uning taxminiy öğirlanişi atrofida butun syujet qurilgan, ammo finalda maʼlum böladiki, u heç kimni ogohlantirmasdan şunçaki şahardan ketgan bölgan. Reidning sözlariga köra, Bunny roli uçun Charlize Theron ham sinovdan ötgan.

Ben Gazzara — Jackie Treehorn (ingl. Jackie Treehorn) — pornofilmlar prodyuseri, jumladan, Bunny iştirok etgan filmlarni suratga olgan, u esa katta miqdordagi pulni qarzdor bölgan. Treehornning yollanma odamlari filmning boşida Çuvakning uyiga bostirib kirişadi.

Peter Stormare, Torsten Voges va Flea — nemis nigilistlari Uli Kunkel (nem. Uli Kunkel), pornografik taxallusi Karl Hungus bilan ham tanilgan, Franz (nem. Franz) va Dieter (nem. Dieter). Ular özlarini nigilist deb ataydi, garçi filmdagi harakatlari buni inkor etsa-da, 1970-yillarda musiqiy texno-pop guruhining aʼzolari bölgan. Bunnyning yöqolganini bilib, undan foydalanişga qaror qilişadi va katta Lebowskiga tölov talab qilib xat yozişadi. Uli obrazining ğoyasi Ethan Coen va Peter Stormare örtasidagi suhbatdan tuğilgan — «Fargo» suratga olinayotganda aktyor hazil uçun kuçli nemis aksentini körsatgan edi. Uydirma Autobahn guruhi Kraftwerk guruhining parodiyasi bölib, filmda körinadigan albom muqovasi ularning muqovalaridan birini deyarli aynan takrorlaydi; bundan taşqari, Kraftwerkning şu nomli albomidagi «Autobahn» qöşiği ham bor.

John Turturro — Jesus Quintana (isp. Jesus Quintana) — bouling böyiça jinni muxlis, Çuvak jamoasining asosiy raqibi. U doimo qöpol jinsiy metaforalar bilan sökinadi va özi haqida uçinçi şaxsda gapiradi. U sakkiz yoşli bolani zörlagani uçun olti oy islohot koloniyasida ötirgan. Turturro öz rolining ança katta bölişini öylagan va ssenariyni öqib, qattiq xafa bölgan. Şunga qaramay, Coenlar unga öz ğoyalarini filmga kiritişga ruxsat bergan, masalan, töpni otişdan oldin yalaşi va ğalaba raqsi kabi holatlar, uning sözlariga köra, bular Muhammad Alining çiqişlari taassurotlari ostida öylab topilgan. Keyinçalik Turturro öz qahramoni haqida «Jesusning zarbalari» nomli spin-off filmini suratga olişga qaror qilgan.

John Polito — Da Fino (ingl. Da Fino) — Bunny Lebowskining ota-onasi uni uyga qaytariş uçun yollagan xususiy detektiv. U Volkswagen Beetle maşinasini haydaydi, bu Coenlarning birinçi filmi «Blood Simple»ga işoradir.

Sam Elliott — Notaniş odam (ingl. The Stranger) — filmning voqeasini hikoya qiluvçi rivoyatçi. Kovboy kiyimida.

David Thewlis — Knox Harrington, video-rassom va Maude Lebowskining dösti.

Mark Pellegrino — Jackie Treehornning sariq soçli yollanma qaroqçisi.

Philip Moon — Jackie Treehornning qora soçli yollanma qaroqçisi.

Jimmy Dale Gilmore — Smokey, qahramonlarning raqobatdoş bouling jamoasining aʼzosi.

Jack Kehler — Marty, Çuvakning uy egasi.

Leon Russom — Malibu politsiya boşliği.

Aimee Mann — nigilistlarning şerigi, Franzning dösti, barmoğini yöqotgan.

Asia Carrera — «Cabledance» filmida Bunny Lebowski bilan birga suratga tuşgan pornoaktrisa.

Jerry Halevy — Iroq prezidenti Saddam Husayn.

Wendy Braun — raqqosa.

Irene Olga Lopez — Pilar.

Christian Clemenson — yoş politsiyaçi.

Richard Gant — keksa politsiyaçi.

Dom Irrera — haydovçi Tony.

Harry Bugin — Arthur Digby Sellers.

Jesse Flanagan — Larry Sellers.

Marshall Maneş — doktor.

Warren Keith — Frances Donnelly, dafn marosimi taşkilotçisi.

Asosiy qahramonlar obrazlari haqiqiy odamlar asosida yaratilgan. Xususan, Çuvak mustaqil kino promouteri Jeff Dowd obrazidan köçirilgan, Coenlar «Blood Simple» uçun distribyutor qidirayotgan paytlarida u bilan tanişgan edi. Dowd ham «Seattle Seven» aʼzosi bölgan, «Oq rus» kokteylini yaxşi körgan va öz doirasida «Çuvak» deb atalgan. Boş qahramon obraziga qisman Coenlarning tanişi Peter Exline ham taʼsir qilgan; u tartibsiz xonadonda yaşab, «butun xonaga uslub beradigan» kiçik gilamga hurmat bilan qaragan. Coenlarni Exline bilan Nyu-York universitetidagi öquv hamkasbi Barry Sonnenfeld taniştirgan va ular yaqin döst bölib qolişgan. 1989-yilda u rejissyorlarga hayotidan köplab kulgili voqealarni aytib bergan, ulardan ayrimlari keyinçalik filmda aks etgan. Masalan, Exline ularga Vetnam uruşi faxriysi bölgan dösti Lewis Abernathy bilan birga özining maşinasini öğirlagan maktab öquvçisini qidirgani haqida hikoya qilgan. Filmdagidek, maşina Los-Anjeles politsiya avtoturargohiga olib kelingan va haydovçilik örindiği ostidan sakkizinçi sinf öquvçisining uy vazifasi topilgan. Haqiqiy hayotda Exline havaskorlar softbol çempionatida qatnaşgan, ammo ssenariyda bu sport turi bouling bilan almaştirilgan, çunki, Ethan Coen intervyusida aytganidek, «bu juda döstona sport, bu yerda şunçaki ötirib, içib, çekiş mumkin, bir vaqtda böş va yengil suhbatda qatnaşiş ham mumkin». Walter Sobçakning prototiplaridan biri maşhur kinorejissyor va ssenariyçi John Milius bölgan, Coenlar u bilan «Barton Fink» suratga olinayotganda tanişgan. U ham öqotar qurollarga muhabbat qöygan va özini militarizmning qatʼiy tarafdori deb hisoblagan.

Julianne Moorening sözlariga köra, Maude Lebowski obrazi avangard rassomalar Carolee Sçneemann — u ham «yalanğoç holda işlagan va şiftga osilgan holda» — va Yoko Onodan ilhomlangan. Hesus Quintana personaji «Mi Puta Vida» teatr spektaklidan olingan: Coenlar 1988-yilda tasodifan uning tomoşabinlari bölişgan va John Turturro u yerda aynan şunday gomoseksual personajni öynagan. «Biz Turturroni gomoseksual qilişga qaror qildik. Bu rol unga haqiqatan ham yaxşi çiqadi», deb intervyuda eslagan Joel Coen.

Asosiy syujet çiziği Raymond Çandlerning detektiv romanlari taʼsiri ostida tuzilgan, bir maʼnoda filmni «The Big Sleep» (1939) kitobining ekranlaştirilişi deb hisoblaş mumkin. Ethan Coen şunday degan edi: «Biz hikoya tuzilişiga ega bölgan narsa qilmoqçi edik — Raymond Çandler syujetining zamonaviy talqini, aynan şuning uçun harakat joyi sifatida Los-Anjeles tanlandi. Çandler kitobidagi hikoya şaklini qayta yaratmoqçi edik: voqealar şaharning turli qismlarida rivojlanadi va turli tabaqadagi odamlarga taʼsir qiladi». Notaniş odamning ovozli şarhi zaruriyati ssenariy noldan yozilmaganidan, balki adabiy asarni qayta işlaşdan iborat bölganidan kelib çiqqan. Ethan Coen şunday deb taʼkidlagan: «Bir maʼnoda u tinglovçilar auditoriyasini almaştiradi. Çandlerda hikoyaçi asosiy qahramonlardan biri edi va butun vaqt kadr ortida turib hikoyani olib borardi, lekin biz buni şunçalik aniq takrorlaşni xohlamadik. Bu xuddi yoningizda birov ötirib, filmda sodir bölayotgan voqealarni şarhlayotgandek, lekin şu bilan birga siz uni körib turgandek narsa. Şu bilan birga bu hikoyaga Mark Twain uslubidagi kundalik sodda ohang beradi».

Filmda bouling bölişi, Joelning sözlariga köra, 1950-yillar oxiri — 1960-yillar boşidagi davrni aks ettiriş istagi bilan boğliq. «Bouling filmga retro tarkib berdi, bu zamonaviy anaxronizm bölib, bizni unçalik uzoq bölmagan, ammo qaytarib bölmas darajada ötib ketgan davrga olib boradi».

«Katta Lebowski» ssenariysi «Barton Fink» bilan deyarli bir vaqtda yozilgan. Ammo Coenlar bu loyihani amalga oşirmoqçi bölganlarida, John Goodman «Roseanne» teleşousida band edi, Jeff Bridges esa «Wild Bill» filmini tayyorlayotgan edi, şuning uçun ular bu ssenariyni çetga surib, «Fargo» deb nomlangan boşqa syujetni suratga olişga majbur bölişdi. Ethanning intervyusiga köra, «dastlab rasm Çuvak va Walter örtasidagi munosabatlarga asoslangan bölişi kerak edi», asosiy örinni «Barton Fink» va Charlie Meadowsning dialoglariga öxşaş sahnalar egallaşi kerak edi. Boşidanoq harakat joyi sifatida Los-Anjeles tanlangan, çunki personajlar prototiplarining barçasi aynan şu şaharda yaşagan. Pit Exline rejissyorlarga domaşka vazifa bilan boğliq hodisani aytib berganda, Coenlar bu Raymond Çandler uslubiga mos keladi deb hisoblaşdi va ssenariyga tegişli epizodni qöşişga qaror qilişdi. Ssenariyga qöşimça sahnalar kiritiş töğrisidagi savolga javoban Joel Coen «Uzoq xayrlaşuv» filmini ekranlaştirişda iştirok etgan Robert Altmanni keltirgan va «Katta Lebowski» Çandlerning faqat sathiy talqini ekanini taʼkidlagan.

Coenlar ssenariy ustida işlay boşlab, atigi 40 sahifa yozişgan, şundan söng matnni kelajakka qoldirişgan. Ularning ish uslubi umuman şunday: «Hikoya rivojlanişining maʼlum bir bosqiçida har doim qandaydir muammo paydo böladi, biz ssenariyni çetga surib, boşqa loyihalarga ötamiz, bir muddatdan söng yana unga qaytib, oxirigaça tugatamiz. Şu tarzda bitta filmni yaratiş paytida boşqa köplab filmlarning ğoyalari ham tuğiladi». Dastlabki rejaga köra Çuvak Jeff Dowdnikiga öxşaş Çrysler LeBaron maşinasida yurişi kerak edi, ammo u John Goodman uçun yetarliça keng emas edi, şuning uçun Coenlar markani Ford Torinoga almaştirişgan. Ssenariy obsene leksika böyiça Coenlarning boşqa asarlaridan ança ustun turadi. Masalan, «fuck» sözi va uning hosilalari filmdagi personajlar tomonidan 281 marta işlatiladi.

Dastlabki ssenariyga köra, katta Lebowski Rubik kubigi ixtirosining merosxöri edi. Şu tariqa Lebowskining heç qayerda işlamasdan hisob-kitoblarni qanday tölaşi tuşuntirilardi, ammo keyinçalik Joel Coen bu detalni ssenariydan olib taşladi, tomoşabinlar özlari öylab topsin deb.