October: Ten Days That Shook the World

«Potyomkin zirhli kemasi»ning katta muvaffaqiyatidan keyin Eyzenşteyn mamlakat rahbariyatining töliq işonçini qozondi va Oktyabr inqilobi ğalabasi haqida ulkan kinematografik asar suratga olişni rejalaştirdi. «Oktyabr» ssenariyining dastlabki variantlari Fevral inqilobidan fuqarolar uruşi tugagunga qadar bölgan voqealarning tarixiy xronikasini öz içiga olgan edi. Oxir-oqibat ssenariyni keskin qisqartirişga töğri keldi va film 1917-yil oktyabr voqealari bilan yakunlandi.

Rejissyor ixtiyoriga öşa davr uçun misli kam bölgan resurslar berildi: plyonka, tarixiy kostyumlar, qurol va vakolatlar. Bu esa köplab kinoya bilan aytilgan fikrlarga sabab böldi: suratga oliş Peterburgga inqilobning özidan köra köproq zarar keltirgani haqida. Massovka sifatida harbiy qismlardan foydalanişga ruxsat berildi. Şuningdek, Eyzenşteynga filmni inqilob voqealari sodir bölgan joyda — Qişki saroy yaqinida va saroy interyerlarida suratga olişga ruxsat berildi. Filmga maslahatçi sifatida Oktyabr voqealarining iştirokçilari — Krupskaya va Podvoyskiy jalb qilindi (Podvoyskiy hatto filmda özini özi ijro etgan).

Film 1927-yilda inqilobning 10 yilligiga tayyor bölişi rejalaştirilgan edi, ammo suratga oliş çözilib ketdi va kinoprokatga film faqat 1928-yil boşida çiqdi. SSSRda siyosiy vaziyat özgargani sababli filmni sönggi tahrir bosqiçlarida rejissyor Eyzenşteyn inqilob arboblarining köpçiligini filmdan olib taşlaşga majbur böldi: L. Trotskiy, V. Antonov-Ovseyenko, V. Nevskiy.

«Potyomkin zirhli kemasi»ning Yevropa prokati uçun yozilgan Edmund Mayzel musiqasidan hayratga tuşgan Eyzenşteyn bastakorga «Oktyabr»ga ham musiqa yozişni taklif qildi. Biroq Moskvada Mayzel partiturasi juda avangardistik deb topildi va SSSRda film boşqa ovoz treki bilan ekranlarga çiqdi. Taxminan yarim soatga qisqartirilgan, xorijdagi prokat uçun möljallangan «Oktyabr» versiyasi esa nemis bastakorining musiqasi bilan jonlantirildi.

Film «Potyomkin zirhli kemasi» kabi tomoşabinlar muvaffaqiyatiga erişa olmadi. Buning asosiy sababi filmning kulminatsion qismida qöllangan «intellektual montaj» edi. Masalan, monarxistik «Xudo va Vatan uçun» formulasini dekonstruksiya qiliş uçun tobora mavhumlaşib boruvçi tasvirlar ketma-ketligidan foydalanilgan. 1933-yilda film prokatdan butunlay olib taşlandi.

2011-yilda Germaniya va Rossiya taşkilotlarining 5 yil davom etgan birgalikdagi ishi natijasida «Oktyabr»ning asl ovoz treki tiklandi, ammo bu faqat qisqartirilgan versiya uçun Mayzel yozgan partitura edi; töliq versiya uçun «yetişmayotgan» musiqani nemis bastakori Bernd Tewes yozib berdi.

Asl partiturani 1928-yilda nemis bastakori Edmund Mayzel yozgan. 1960-yillarning oxirida «Mosfilm» kinostudiyasida Grigoriy Aleksandrov badiiy rahbarligida filmning yangi tahriri tayyorlangan. Filmni tiklaşda ikkinçi rejissyor bölgan Leonid Marʼyagin xotiralariga köra:

Keyin ish Şostakoviçga ötişi kerak edi. Lekin buyuk bastakorning özi emas, balki musiqaşunos Xolodilinga bastakorning tayyor asarlaridan kompozitsiya tuziş topşirildi. Tabiiyki, Vaqtinçalik hukumat mavzusi «Behuda, Vanka, yuribsan, behuda köz yoş tökasan...» qöşiği ostiga tuşdi. Inqilobiy bosim va dramatik sukunatlarga kelsak, bastakorning ijodi haqiqatan ham çeksiz material berardi. <...> Musiqa filmni bosib ketardi, unda böşliq yöq edi... Köprikларni ajratiş epizodlarida jarangdor sukunat juda kerak edi... Ammo Grigoriy Vasilyeviçga mening ehtiyotkor mulohazalarim taʼsir qilmadi: — Aynan şunday Eyzenşteyn xohlagan!

Köpgina DVD relizlarida filmning Şostakoviç musiqasi bilan versiyasi işlatiladi.

«Potyomkin zirhli kemasi»dan farqli ölaroq, Eyzenşteynning maşhur kinotrilogiyasini yakunlovçi bu film köproq oçiq mafkuraviy xarakterga ega. 1927-yilda tan olingan usta Eyzenşteyn sanʼat nazariyotçisiga ham aylanadi. U kinodagi yangilikçi usul haqida bir neça maqola eʼlon qildi. Uning navbatdagi kartinasi — yangi rejissura konsepsiyasini yetkazişga uriniş: tipajsiz (boş qahramonlarsiz) va aniq dramaturgik syujetsiz kino. Eyzenşteyn rejasiga köra kartinani rejissyor montaj stolida yaratadi. Umuman olganda, SSSRda film tanqidçilar tomonidan ijobiy qabul qilindi, ammo yoş rejissyor köplab keskin izohlarga duç keldi.

Filmda Kerenskiy obrazi va odamlar hamda Qişki saroy interyerlarining allegorik qarama-qarşiligiga juda köp vaqt va joy ajratilgan. Yoş Eyzenşteynga xos bölgan tajribalarga beriliş va tryukaçilik filmni bezamadi. Viktor Şklovskiyning fikriça, bezak va ramziylik kadrni ortiqça yukladi: «Eyzenşteyn Qişki saroyning ön ming xonasida adaşib qoldi, xuddi qamal qilganlar bir vaqtlar ularda adaşganidek».

Sahnalar almaşinuvining ketma-ketligi rejissyor ğoyasidan köra, Oktyabr inqilobi voqealarining tarixiy va mafkuraviy jihatdan puxta izohiga köproq böysunadi. Kartinadagi aktyorlarni aktyor deb ataş qiyin — ular köproq maşhur siyosiy arboblarning dublyorlariga öxşaydi.

A. Gorodnitskiyning xotiralariga köra, ««Oktyabr» filmida professional aktyorlar deyarli yöq edi. Masalan, Leninni tsement zavodining işçisi Nikandrov öynagan, u Lenin bilan portret öxşaşligiga ega edi. Unga kostyum, palto va kepka tikib berilgan, boşi esa tekis qilib qirtişlangan. Kerenskiy rolida unga öxşaş Universitet talabasi suratga tuşgan. Zinovyevni uning ukasi öynagan, Trotskiy rolini esa qandaydir stomatolog bajargan, u ham qahramonga juda öxşar edi».

Filmning birinçi tomoşabinlari orasida uni sunʼiy va ğayritabiiy deb topganlar ham bor edi. Vladimir Mayakovskiy filmda Leninning obrazini yaratgan Nikandrovning «aktyorlik öyini» haqida şunday fikr bildirdi:

Kişi Leninga öxşaş pozalarni olib, Leninga öxşaş harakatlarni qilganini köriş jirkanç — va bu taşqi köriniş ortida töliq böşliq, fikrning töliq yöqligi sezilib turadi. Bir örtoq töğri aytdi: Nikandrov Leninga emas, balki uning barça haykallariga öxşaydi.

Filmning bunday oçiq mafkuraviy angajirovanligiga qaramay, tanqidçilar kartinadagi montajning yangilikçi usuliga hurmat bilan qaraşadi. Kinotanqidçi Raul Xauzman Eyzenşteynning montajini «intellektual» deb atadi.

Fransuz tanqidçisi Jan-Klod Konesa film haqida şunday yozgan:

Film bir vaqtning özida ham tarix haqidagi hikoyaga, ham uning tarkibiy qismiga aylanadi, yaʼni uning montaji, kadrlarga bölinişi va estetikasi inqilob körsatilişining sof mahsulidir, inqilobni ham, uning ekzaltatsiyalangan körsatiliş uslubini ham.

«Oktyabr» kartinasi sovet kinolenininasining birinçisi hisoblanadi va ovozli kino davrida ham muvaffaqiyatli davom ettirilgan anʼanalarga asos solgan.

Filmni yaratuvçilar Oktyabr inqilobini tasvirlaşda bir qator noaniqliklarga yöl qöyişgan. Asosan, ular Qişki saroyning egallanişini olomon iştirokidagi ulkan hujum sifatida tasvirlaşgan. Aslida saroyni egallaş bir qator uzoq davom etgan otişmalar va qurolli guruhning qöriqlanmagan kiriş joyidan kirib olişi natijasida amalga oşgan. Şuningdek, filmda bu hujum natijasi sifatida tsarizmning ağdarilişi körsatilgan, holbuki aslida eski hokimiyat fevral oyida ağdarilgan edi, Oktyabr inqilobi natijasida esa Vaqtinçalik hukumat ağdarilgan.

Natijada filmni yaratuvçilar talqinidagi Oktyabr inqilobi rasmiy sovet tarixşunosligiga kirdi va SSSRda inqilobni qabul qilişga muhim taʼsir körsatdi. Qişki saroyga hujum kadrlari köpinça hujjatli xronikalar va tarixiy asarlarga kiritilgan yoki işonçli foto hujjatlar sifatida taqdim etilgan.

Vasiliy Nikandrov — Vladimir Lenin

Nikolay Popov — Aleksandr Kerenskiy

Eduard Tisse — nemis askari

Nikolay Podvoyskiy — kameo

Antonov-Ovseyenko — kameo

Apfelbaum — Zinovyev

Boris Livanov — vazir Tereşçenko

Lyaşenko — vazir

Çibisov — vazir Skobelev

Mixolyov — vazir Kişkin

Smelskiy — vazir Verderevskiy

Rejissyorlar va ssenariy mualliflari: Sergey Eyzenşteyn, Grigoriy Aleksandrov

Operator: Eduard Tisse

Rassom: Vasiliy Kovrigin

Kartina direktori: Arkadiy Yevgenyeviç Alekseyev (fotosuratda G.Aleksandrov ustida)