Ömer the Tourist in Star Trek

Bu film Alişik ijro etgan Ömer the Tourist roli bilan yaratilgan seriyaning sakkizinçi va sönggi filmidir. Syujet va dialoglar deyarli sözma-söz "The Man Trap" qismidan olingan, şuningdek "What Are Little Girls Made Of?" va "I, Mudd" (androidlar töplami), "Arena" (Kirk Gornga öxşaş jonzot bilan jang qiladi) va "Amok Time" (Kirk va Spak bir-biri bilan kuraşişga majbur böladi) qismlaridan ham elementlar olingan. Şuningdek, serialdan ruxsatsiz maxsus effekt kadrlari işlatilgan, bu Turksploitation filmlarining öziga xos xususiyatidir. Filmda "Little Shop of Horrors" asaridan olingan göştxör gullar ham bor. Rasmiy bölmasa-da va boşqa franşizaga tegişli bölsa-da, bu Star Trek olamida bölib ötadigan birinçi film hisoblanadi va u rasmiy "Star Trek: The Motion Picture" filmidan olti yil oldin suratga olingan.

Star Trek 1966-yilda yaratilgan bölsa-da, Turkiyada u faqat 1973-yilda namoyiş etildi. Öşa paytda Turkiyada televideniyeda monopoliyaga ega bölgan davlat teleradiokorporatsiyasi TRT uni efirga uzata boşladi. Keyingi yilga kelib serial şunçalik maşhur böldiki, rejissyor Hulki Saner Turist Ömer seriyasining sönggi qismini Star Trek olamida suratga olişga qaror qildi.

1970-yillarning boşida Turkiya dunyodagi eng yirik film işlab çiqaruvçi davlatlardan biri edi, şunga qaramay Amerika filmlariga talab yuqori bölib qolmoqda edi. Öşa paytda yirik xorijiy filmlarni şahar kinoteatrlaridan taşqarida namoyiş etiş köpinça juda qimmatga tuşardi. Şu sababli mamlakatning boşqa hududlarida namoyiş etiş uçun arzonroq turkça qayta suratga olişlar tayyorlanardi.

Sadri Alişik ijro etgan Ömer the Tourist birinçi marta "Turist Ömer" (1964) filmida paydo bölgan. U yaqinda Istanbulga köçib kelgan kambağal, qişloq xarakteridagi şaxs edi. U şahar muhitida özini amalda "turist" sifatida his qiladi. Keyingi filmlarda Ömer yuqori jamiyat bilan tanişadi, Germaniyaga muhojir işçi sifatida boradi, keyinroq esa Arabiston, Afrika va Ispaniyaga sayohat qiladi. Uning sayohatlari unga duç kelgan ğalati xalqlar va odatlar haqida fikr bildiriş imkonini beradi. Bundan taşqari, uning qöpol, parvoyi palaso va sarson odam sifatida tasvirlanişi boy, kapitalistik, Ğarb sayyohlariga asoslangan turizmning sinfiy qaraşlarini masxara qiladi.

Filmda turkça uslubning köplab öziga xos elementlari köp uçraydi: aktyorlar gaplaşganda bir-biriga emas, kameraga qarab turadi; Efes xarobalari begona sayyora dekorasi sifatida işlatilgan; Ömer the Tourist doimo Istanbul şahar slengidan va mahalliy maʼno işoralaridan foydalanadi, bu esa Enterprise ekipaji bilan ziddiyat keltirib çiqaradi. Bu ziddiyat ayniqsa Spak (Spock) bilan yaqqol körinadi. Uning vulkança ratsionalligi Ömerning xatti-harakatlari bilan sinovga tuşadi va u Ömerni "mantiqsiz jonzot" deb ataydi. Ammo film oxiriga kelib ikki qahramon ham bir-biridan baʼzi xususiyatlarni özlaştiradi. Masalan, Spak qöl berişdan qölini tortib olayotganda hazillaşib "Zit!" degan slengdan foydalanadi. Şu bilan birga Ömer quloqlari uçli bölib qoladi va vulkança qobiliyatlarga ega böladi.

Kino olimlari Iain Robert Smith va Savaş Arslan Ömer the Tourist va Spak personajlarini turk soya teatridagi nomdoş Karagöz va Hacivat personajlari bilan soliştiradi. Bu talqin şarqona (va ğarbona) stereotiplarni takrorlaş sifatida körilişi mumkin bölsa-da, Smith Ömer/Karagöz tomaşabinlarga yuqori tabaqadagi Spak/Hacivat kabi şaxslarga nisbatan kuç hissini berib, ular bilan boğlanişini taʼkidlaydi.

Arslan Ömer the Tourist personajining bir neçta matnli olamda mavjudligini qayd etadi: matnda — filmning boş qahramoni sifatida; matnlararo — öz şaxsiyatini bir qator filmlar va Star Trek olamiga butunlay olib ötadigan şaxs sifatida; matndan taşqarida esa u tomoşabinlarning teleserial haqidagi tasavvurini ifodalaydi. Buning misoli sifatida Arslan jonzot öldirilgandan keyin Ömerning Spakka javobini keltiradi: "Yirtqiç öldi, lekin sen tirik qolding. Hamma senden qörqadi". Bu turk tomoşabinining nuqtai nazaridan atayin matndan taşqari işora bölib, ular Spakning uçli quloqlaridan hazillaşib qörqişadi.

Muallif Özlem Tuğçe Kaymaz öşa davr Turkiyasining patriarxal madaniyatini namoyon etuvçi sahnalarni taʼkidlaydi. Masalan, Ömer the Tourist birinçi marta körsatilgan sahnada u majburiy "miltiqli töy"ga duçor böladi. Boşqa sahnada u ayol ekipaj aʼzosi haqida "kosmik qiz emas, [balki] onasining qizi" deb gapiradi, bu esa uning ayollarga istak obyekti sifatida qaraşini körsatadi. Şu bilan birga Kaymazning fikriça, filmdagi erkak personajlar ham ayollarga va ayollikka nisbatan zaif ekanligi körsatilgan, çunki jonzot film davomida bir neça xil ayol qiyofasiga kiradi. Bu xususiyatlar filmning Kaymaz "mahalliy fantastika" deb atagan maqomini körsatadi — ilmiy fantastika va satirani birlaştiruvçi, ehtimol alohida kiçik janr.

Muallif va tarixçi Jörg Matthias Determann film islomiy ilmiy fantastika deb zörğa hisoblanişi mumkinligini aytadi, ammo u dinga oid va uni masxara qiluvçi bir neçta sahnalarni qayd etadi. Ular orasida filmning boşidagi sahna ham bor: unda Ömer özini miltiqli töydan qutqarişni sörab ibodat qiladi va sayyoraga olib ötiladi.

Film Star Trekning mualliflik huquqini butunlay eʼtiborsiz qoldirgani bilan ham ajralib turadi. Smith buni uning atrofidagi "eng muhim kontekstual omillardan biri" deb ataydi. Öşa paytda Turkiya 1952-yilgi Bern konventsiyasini imzolagan bölsa-da, mualliflik huquqi va plagiatni Ğarb dunyosi kabi tuşunmasdi; konventsiya amalda kam qöllanardi. Eva Hemmungs Wirten xalqaro mualliflik huquqi şartnomalari "intellektual mulk deb hisoblanadigan aktivlarni eksport qiluvçilar/işlab çiqaruvçilar" manfaatlariga xizmat qiladi, "şu aktivlarni import qiluvçilar/isteʼmolçilar" manfaatlariga emas, deb taʼkidlaydi. 1970-yillar Turkiyasi bunday aktivlarning sof importçisi bölgani uçun, "Ömer the Tourist in Star Trek" yaratilgan madaniy muhit mualliflik huquqini import qilingan media mahsulotlariga kengaytirişni rağbatlantirmasdi.

Film titrlaridagi tartibga muvofiq, ismlar yozilişi titrlardan olingan (baʼzi tavsifiy ismlar tarjima qilingan):

Sadri Alişik — Ömer

Erol Amaç — janob Spak

Cemil Şahbaz — Kaptan Kirk

Ferdi Merter — Doktor McCoy

Kayhan Yildizoğlu — Profesör Crater

Elif Pektaş — Jenice

Şule Tinaz — Nancy Crater

Oytun Şenal — Green

Fusun Olgaç — Uhura

Nevhilal — Mary

Necip Koçak — Darnell

Nermin Altinses — Ti-Pau

Yilmaz Şahin — Scoty

Nuri Uğur — Sulu

Yilmaz Suiller — Qora tanli odam

Neslihan Özgur — ekipaj aʼzosi

Sönmez Yikilmaz — Hercules

Yadigar Kirmizigul — Yirtqiç

Kazim Oğuz — Joe