North by Northwest

North by Northwest — sarguzaştli-josuslik komediyali triller, 1959-yil, rejissyor Alfred Hitçcock. Uslubi bilan «Bond» filmlarini oldindan körsatadi. Bu film Hitçcock bilan Cary Grant örtasidagi törtinçi va sönggi birgalikdagi ish böldi. Reklama menejeri Roger Thornhill rolida Grant öz karerasidagi eng maşhur ish böldi. Kino ayniqsa Grant qahramoni makkajöxori dalasida uni hujum qilgan samolyotdan qoçadigan maşhur sahnasi bilan tarixga kirdi.

Cary Grant — Roger Thornhill

Eva Marie Saint — Ive Kendall

James Mason — Filipp Vandamm

Martin Landau — Leonard, Vandammning yordamçisi

Leo G. Carroll — CIA professori

Jessie Royce Landis — Clara Thornhill, Rojerning onasi

Philip Ober — Lester Townsend

Josephine Hutçinson — Filipp van Dammning opasi

Adam Williams — Valerian

Edward Platt — Thornhillning advokati

Edward Binns — kapitan Junket

Madge Kennedy — Mrs. Finley (titrlarda körsatilmagan)

Frank Wilcox — Herman Weitner (titrlarda körsatilmagan)

Odatdagidek, Alfred Hitçcock öz filmlarida kadrda özi körinadi: ikkinçi daqiqada u avtobusga ulgurmagan yölovçi rolini öynaydi, uning oldida eşiklar yopiladi.

Reklama agenti haqida, uni xato bilan yaşirin agent deb öylaşgani haqidagi ğoyani Alfred Hitçcockga Otis L. Guernsey taklif qilgan. Otis L. Guernseyni Ikkinçi jahon uruşi yillarida sodir bölgan haqiqiy voqea juda hayratga solgan: inglizlar afsonaviy agent öylab topişib, nemislarni ustalik bilan aldaşgan, nemislar esa «josus»ni qidirişga köp kuç sarflagan. Film Hitçcock tomonidan MGM studiyasida suratga olingan birinçi film böldi. Hitçcock yangi loyihada «Vertigo» (1958) filmini suratga oliş davridayoq işlay boşlagan va buning uçun Ernest Lemanni jalb qilgan. Ssenariyning dastlabki nomi «Şimoli-ğarbiy yönalişda» (In a Northwesterly Direction) bölgan. Suratga oliş 1958-yil avgust oyining oxirida boşlanib, 24-dekabrda tugagan. Studiya rahbariyati Hitçcockni yakuniy versiyani (ikki yarim soatdan köproq) qisqartirişga köndirişga urinib körgan, ammo rejissyor şartnoma şartlariga işora qilib rad etgan. Şov-şuvli premyera 1959-yil 6-avgustda Radio City konsert zalida bölib ötgan. Muvaffaqiyatli premyeradan ilhomlangan Hitçcock Lemanga telegramma yuborgan: «Qabul juda ajoyib».

Film ekranlarga çiqqandan keyin tanqidçilar uni yuqori baholaşgan va keyinçalik Hitçcockning eng maşhur asarlaridan biri deb tan olingan. Xususan, TimeOutʼdan Dave Calhoun yozgan: «Film seks va qotillik, dahşatli triller va şahar komediyasi örtasida ğalati arqon ustida yuradi… Bu şunday filmlardan biriki, unda xohlagança öqiş variantlarini topiş mumkin: bu yerda paranoyal fitnalar ham, freydça dahşatlar ham, zamonaviy Amerika haqidagi masal ham bor, unda yakuniy qoçiş Amerika prezidentlarining yuzlari öyilgan Raşmor toği böylab pastga bölib ötadi. Umuman olganda, bu aql bovar qilmaydigan klassika». Hollywood kino tarixida eng taniqli sahnalar sifatida bir neçta sahna birdaniga tan olingan. Ulardan eng maşhuri Thornhillning kutilmaganda unga hujum qilgan samolyotdan makkajöxori dalasida qoçişi sahnasi hisoblanadi. Britaniyalik «Sight & Sound» kinojurnali uçun yozgan Penelope Houstonning şarhida «eng taʼsirli sahna» «butunlay böş dekorlarda» suratga olingani qayd etilgan: «Cary Grant avtobusdan daşt örtasida tuşadi, makkajöxori dalalari Madison-avenueʼdan kelgan bu odam atrofida yoyilgan, tekis çöllar böylab şossedan bir-ikki maşina ötadi. Qahramon agent bilan uçraşişni kutadi va şunda kimdir paydo böladi. Ular şossening qarama-qarşi tomonlarida turişadi, ammo şunçalik ğamgin astoydillik bilan kiritilgan personaj poyezdni kutayotgan fermer bölib çiqadi. Suhbat davomida fermer samolyotning ekin yöq joyda ham ekinlarni çanglatayotganidan hayron böladi. U avtobusga ötiradi va şu zahoti samolyot Cary Grantga hujum qiladi, uni pulemyot öqlari bilan soçib yuborib, makkajöxoriga haydaydi. Daşt va yolğiz figuraning uzoq tasviri, keyin esa keskin zöravonlik — bu kontrast körsatadi: biz taranglik yaratiş böyiça boş ustoz bilan işlayapmiz».

Fransuz kinotanqidçisi Jacques Lourcelle yozişiça, film «Hitçcockning özi yaratgan va qoidalarini abadiy mustahkamlagan janrning sönggi namunasi» bölgan. Syujet davomida Grant qahramoni «doimo ölim xavfida bölişi kerak, deyarli har bir sahnada kutilmagan syujet burilişlariga tuşadi; bu manzara tomoşabinda tabassum uyğotişi, şu bilan birga asablarini biroz qitiqlaşi kerak». Film yaratilganidan beri Hitçcock belgilagan standartlar böyiça «köplab rejissyorlar öz asarlari bilan Ustoz merosiga yetişişga urinib, qandaydir darajada işlaşda davom etmoqda». Şunday qilib, Hitçcock xotirasi har yili köplab zamonaviy filmlarga ilhom böladi; uning dahosi esa — afsuski! — körinmaydi va biz uni juda soğinamiz.

Piter Akroyd ham rejissyor işini yuqori baholagan: «Maʼlum maʼnoda bu tipik Hitçcock töplami, u özining oldingi filmlaridan baʼzi sevimli lahzalarni takrorlaydi va uning eng maşhur usullarining silliq, jonli va qiziqarli bayonini taklif etadi. Baʼzan film stilizatsiya yoki parodiyaga yaqinlaşadi, ammo Hitçcock bu oddiy tuzoqqa tuşiş uçun juda ayyor va aqlli. Filmning boş qahramoni singari, u doimo bir qadam oldinda turadi».

1960 — Edgar Allan Poe mukofoti

Eng yaxşi badiiy film — Ernest Leman

1959 — San-Sebastyan kinofestivali

Eng yaxşi rejissyor mukofoti — Alfred Hitçcock

1960 — «Oskar» mukofoti

Eng yaxşi dekoratsiya va rassomlik ishi — William A. Horning, Robert F. Boyle, Merrill Pye, Henry Grace, Frank R. McElwee

Eng yaxşi montaj — George Tomasini

Eng yaxşi ssenariy — Ernest Leman

Milliy kinoreestr (1995)

Amerika kinematografiya instituti (AFI):

AFI böyiça 100 yil içidagi eng yaxşi 100 ta Amerika filmi — 40-örin (1998), 55-örin (2007)

AFI böyiça 100 yil içidagi eng sarguzaştli 100 ta Amerika filmi — 4-örin (2001)

AFI böyiça (2008) klassik 10 janrdagi eng yaxşi 10 ta Amerika filmi — detektivlar orasida 7-örin