Oppenheimer

Film voqealari bir neçta davrni qamrab oladi. Bir yönalişda amerikalik fizik Robert Oppenheimerning talabalik yillaridan boşlangan hayoti hikoya qilinadi. Ikkinçi yönalişda esa u va boşqa qahramonlar uning hayotini xavfsizlik komissiyasi tinglovlarida qayta eslaydi, bu yerda yadroviy sinovlarga oid maʼlumotlar sizib çiqişining sabablari va Oppenheimerning SSSR bilan ehtimoliy aloqalari muhokama qilinadi. Uçinçi yönalişda Lyuis Ştrauss Senatda vazir lavozimiga tasdiqlaniş jarayonida Oppenheimer işi böyiça tinglovlardagi iştiroki yuzasidan savollarga duç keladi.

1926-yilda 22 yoşli aspirant Robert Oppenheimer Kembrij universitetida tajribaviy kvant fizikasi bilan şuğullanadi. Nils Bor tavsiyasiga köra, u nazariy fizika örganiş uçun Gyottingen universitetiga yöl oladi va u yerda AQŞdan kelgan yana bir olim Isidor Rabi bilan döstlaşadi. Oppenheimer doktorlik dissertatsiyasini himoya qiladi, Verner Geyzenbergning Yevropada qoliş taklifini rad etib, AQŞga qaytadi. U Kaliforniya universiteti (Berkli) va Kaliforniya texnologiya institutida dars bera boşlaydi. Şu yerda u Ketrin “Kitti” Pyuning bilan tanişib, unga uylanadi, biroq yaşirin ravişda Jin Tetlok bilan munosabatda böladi. Jin 1944-yilda nomaʼlum sabablar bilan vafot etadi. Kitti, Jin va Oppenheimerning ukasi Frenk AQŞ Kommunistik partiyasi va kasaba uyuşmalari harakati bilan aloqador bölgan.

1938-yilda nemis olimlari atomni parçalay olgani maʼlum böladi. Oppenheimer bu kaşfiyot ommaviy qirğin qurolini yaratişda qöllanişi mumkinligini anglaydi. 1942-yilda, Ikkinçi jahon uruşi davrida, u Manxetten loyihasi doirasida Los-Alamos laboratoriyasiga rahbar etib tayinlanadi. Natsistlar Germaniyasi bombani avvalroq yaratib qöyişidan xavotir olib, u eng yetuk olimlardan iborat jamoani töplaydi, ular orasida Isidor Rabi, Xans Bete va Edvard Teller ham bor edi. U Enriko Fermi, Leo Silard va Devid Hill kabi Çikago universiteti fiziklari bilan hamkorlik qiladi.

Teller yadroviy portlaş nazoratsiz zanjir reaksiyasini boşlab, atmosferani yoqib yuborişi mumkin degan taxminni ilgari suradi. Oppenheimer bu masalani Albert Eynşteynga yetkazadi. Eynşteyn hisob-kitoblarni yana bir bor tekşirişni, zarurat bölsa, loyihani töxtatişni tavsiya qiladi. Oxir-oqibat olimlar bunday xavf yöqligiga işonç hosil qilişadi. Keyinçalik Teller portlaş kuçini oşiriş uçun deyteriydan foydalanişni taklif qiladi va şu bilan vodorod bombasi ğoyasini ilgari suradi, ammo bu taşabbus rad etiladi. Şundan söng u Los-Alamosni tark etmoqçi böladi, biroq Oppenheimer uni qolişga köndiradi.

1945-yilda Germaniya taslim bölgaç, ayrim olimlar atom bombasining zarurligiga şubha bilan qaray boşlaydi. Biroq Oppenheimer bu qurol Tinç okeani hududidagi uruşni tugatadi deb hisoblaydi. “Triniti” sinovi muvaffaqiyatli ötadi, prezident Garri Truman Xirosima va Nagasakiga atom bombalari taşlaşga buyruq beradi va bu Yaponiya taslim bölişiga olib keladi. Oppenheimer mukofot va eʼtiroflarga sazovor böladi, ammo yuz minglab insonlarning halokati uni qiynaydi. U Truman bilan uçraşib, endi yadroviy qurol ustidagi işlarni töxtatişni taklif qiladi, lekin prezident bu fikrni rad etadi va javobgarlikni öz zimmasiga oladi. Hatto u yordamçilariga Oppenheimerni “boşqa oldiga kiritmaslikni” buyuradi. 1947-yilda Oppenheimer yana Eynşteyn bilan uçraşadi va u öz kaşfiyotining oqibatlari bilan yaşaşga majbur bölişini tuşunadi.

1954-yilda, makkartizm davrida, Oppenheimerga nisbatan xavfsizlik böyiça tinglovlar boşlanadi. Rasmiy jihatdan bu Atom energiyasi komissiyasi yiğilişi bölsa-da, amalda oldindan belgilangan hukmga öxşab ketadi. U vodorod bombasi yaratilişiga va yadroviy qurollaniş poygasiga qarşi çiqqani, SSSR bilan muzokaralarni qöllab-quvvatlagani uçun kommunistlarga moyillikda ayblanadi. Natijada u işidan ayrilib, jamiyatdan çetlatiladi. Bu jarayon ortida Oppenheimerni yoqtirmagan Lyuis Ştrauss turgani ayon böladi. Keyinçalik, 1959-yilda Senat tinglovlarida Devid Hill Ştraussni taʼqiblarni uyuştirişda ayblaydi va u vazir lavozimiga tasdiqlanmaydi.

1963-yilda AQŞ prezidenti Lindon Jonson Oppenheimerga Enriko Fermi mukofotini topşirib, uni siyosiy jihatdan oqlaydi. Film yakunida voqealar yana 1947-yilga, Oppenheimer va Eynşteyn suhbatiga qaytadi. Oppenheimer ilgari ular muhokama qilgan — yadroviy portlaş tufayli dunyoning halok böliş ehtimolini eslatib, oğir ohangda: “Bu allaqaçon sodir böldi”, deydi.