Patton

Film kiriş qismi bilan boşlanadi: bu qismda Jorj Kempbell Skott general-leytenant Jorj Smit Patton kiçik rolida, rasmiy kiyimda va jangovar mukofotlar bilan bezatilgan holda, Amerika bayroği fonida salom beradi va söngra körinmas Amerika askarlari auditoriyasiga murojaat qiladi:

Afrika harbiy teatri. Kasserin dovoni, Tunis, 1943-yil. Dovon uçun jang davomida, 19–22-fevral kunlari, nemislar bilan ilk töqnaşuvda 2-korpus general Anderson (prototipi — general Fredendall) qömondonligida fond-marşal Erwin Rommel qölida xörlovçi mağlubiyatga uçraydi; jasadlarni arab aholisi talon-taroj qiladi.

Rabat, Marokaş. Patton Marokaş-Jazoir «Maşʼal» operatsiyasi uçun mukofot oladi — qitʼaga qöşinlarni qöndiriş uçun. 6-martda general 2-korpus qömondoni böladi, uning örinbosari esa general Omar Bradley (Karl Malden) böladi. Patton darhol askarlar orasida intizom örnatişga kirişadi: forma holatini yomon saqlagani uçun terisini şilib olişni vaʼda qiladi, kazarmadagi oçiq-saçiq suratlarni yirtib taşlaydi, şifoxonadan ikki öziga özi zarar yetkazgan askarni haydaşni buyuradi, «asab zarbasi»ga uçragan askarlarni qabul qilmaslikni, bularni qörqoqlik deb hisoblab, şifokorga stetoskop uçun teşiklar teşib, dubulğa kiydirişni buyuradi. Kutilmagan hujum paytida general umumiy tartibsizlik içida jasorat bilan köçaga çiqadi va pistoletdan qiruvçilarga öq uzadi. Patton Rommelni raqib sifatida hurmat qiladi, uni «daho kaltakesak» deb ataydi va unga «Meni çölda yakka özi kutib ol» degan öyib yozilgan xabarni yuborişni va tanklarda yakkama-yakka jang qilişni orzu qiladi; bu jang uruş natijasini oldindan belgilab berardi. Şundan söng u şunday deydi: «Xudoyim, XX asrni qançalik yomon köraman.»

Berlin. General-polkovnik Alfred Jodl (Richard Munç), Adolf Gitlerning ştab boşliği, fyurer oldida maʼruza qilişdan oldin Rommel (Karl Michael Vogler) bilan uçraşadi va unga general Pattonning tavsifini öqib beradi. Patton Rommelning «Tank hujumi» kitobini öqib uxlab qoladi, şundan söng El-Guettar yaqinidagi tayyorlanayotgan hujum haqida xabar oladi. General öz qadrini isbotlaş imkoniyatiga ega böladi. 23-martda korpus nemis qöşinlari ustidan ğalaba qozonadi. Jangda kapitan Richard Jenson (Morgan Paull) yoş kapitan ikkinçi maşinadan öq otib halok böladi; Patton uni sönggi manzilga özi kuzatib boradi.

Şarhlovçi Lowell Thomas qora-oq hujjatli xronika körinişida rasmiylaştirilgan kinoyangiliklarni öqiydi:

Ştab yiğilişidan söng Jodl bilan suhbatda Rommel romantik Pattonning, XVI asrda yaşaydigan kişi sifatida, Sardiniyaga emas, balki bir vaqtlar afinaliklar qilganidek, Sitsiliyaga hujum qilişini hisoblaydi.

Mostaganem, Jazoir. Patton özining ingliz hamkasbi qatʼiyatini qayd etadi; general Bernard Montgomery (Michael Bates) Amerika kuçlarini doimiy ravişda zaiflaştirib, harbiy şon-şuhratni monopoliyaga olişga intiladi. Generalning yangi yordamçisi podpolkovnik Charles Codman (Paul Stevens) böladi. Kodman Patton va 15-armiyalar guruhi qömondoni Harold Alexander (Jack Gwillim) bilan birga keçki ovqatda böladi; general şu yerda öz rejalarini bölişadi.

Jazoirdagi ittifoqçilar ştab-kvartirasi. Şimoliy Afrikadagi ittifoqçilar ğalabasi Pattonni va Montgomeryni Sitsiliyaga qöniş böyiça raqobatdoş rejalar işlab çiqişga undaydi. Pelopolonnes uruşidan olingan havolaga asoslangan Pattonning rejasi Sirakuzaning strategik ahamiyatini taʼkidlaydi: agar şahar okkupatsiya kuçlari hujumi ostida qulasa, italiyaliklar albatta çekinadi. Patton Montgomeryga Sirakuzani egallaşni taklif qiladi, özi esa Messinani egallab, çekinişni töxtatadi. Garçi reja istiqbolli va qiziqarli bölsa-da, ittifoqçilar ştabining boşliği general Dwight «Ike» Eisenhower uni Montgomeryning ehtiyotkor rejasi foydasiga rad etadi. Bu reja Pattonning 7-armiyasini 8-ingliz armiyasining çap (ğarbiy) qanotini himoya qilişga yönaltiradi. Qöniş amalga oşadi, lekin Patton başorat qilganidek, Sirakuzaning qulaşi nemis va italiyalik qöşinlarning orolni ommaviy tark etişiga sabab böladi, qolgan mustahkamlangan kuçlar esa ittifoqçilar hujumini keçiktiradi. Taraqqiyotning yöqligidan ğazablangan general yölda Palermoni egallaydi, u yerda ozod qiluvçilarni aholi quvonç bilan kutib oladi, va Montgomeryni Messinani egallaşda yengişga qasam içadi. Yölda ustun köprikda tiqilib qolgan aravaning sababli töxtaydi; Patton keçiktirmasdan ikki xaçirni otib taşlaydi. Çarçagan askarlar generalni tezlatgani uçun ğöldiraşni boşlaydi; Bradley örinbosari va general-mayor Lucian Truscott (John Doucette) ham undan norozi böladi.

1943-yil 3-iyul. 93-evakuatsiya şifoxonasiga taşrif paytida Patton yiğlayotgan askarni köradi (prototipi — oddiy askar Pol Bennett), uning taşxisi «jang şaroitida asab çarçoği» (ingl. shell shock). Askar jismonan yaralanmaganini körib, Patton unga tarsaki tortadi, qörqoqligi uçun otib taşlaş bilan tahdid qiladi va uni frontga qaytişga majbur qiladi. 16-avgustda Patton Messinaga keladi va Montgomery bilan uçraşadi. Eisenhower tarsaki voqeasi haqida bilib, şaxsiy xati orqali Pattonga butun 7-armiya oldida uzr söraşni buyuradi; general böysunadi. Noyabrda voqea amerikalik jurnalistlarga maʼlum bölib qoladi va matbuotda ulkan janjal kelib çiqadi. Jamoatçilikning katta qöllab-quvvatlaşiga qaramay, 1944-yil boşida Patton özining lavozimdan çetlatilganligi haqida xat oladi.

Tanaffus.

Ajaccio, Korsika. Patton Şarl de Goll bilan balkonda turib, «Kuraşayotgan Fransiya» askarlariga fransuz tilida murojaat qiladi; Kodman nutqni jurnalistlarga tarjima qiladi, general esa nutqdan keyin jurnalistlarga izoh berişdan boş tortadi.

London. Normandiyaga qöniş boşlanişi va ikkinçi frontning oçilişi bilan Pattonni xayoliy «AQŞning 1-armiyalar guruhi» (ingl. First U.S. Army Group, qisqartirilgan «FUSAG») boşiga qöyişga qaror qilinadi. Bu «Operatsiya „Ruh kuçi“» (ingl. Operation Fortitude) doirasida amalga oşiriladi. Ittifoqçilar kelişib oladilar: generalning Angliyada bölişi nemislarga uning Yevropaga bosqinga rahbarlik qilişini körsatadi va şu bilan ularni çalğitadi. General rasmiy bölmagan holda Natsfordga bulterer bilan boradi, uni u Uilyam deb atagan, lekin it keksa ayollardan birining kiçkina itidan qörqqaç, unga Villi deb nom beradi. General nutq sözlaydi va oçiqçasiga uruşdan keyingi dunyoda ingliz va amerika taʼsiri ustunlik qilişini qayd etadi va Sovet Ittifoqi haqida mensimay gapiradi.

«Patton ittifoqçi ruslarni haqorat qiladi!

Butun Qöşma Ştatlarda odamlar mitinglarda general Pattonning uruşdan keyin Angliya va Amerika dunyoni boşqaradi, ruslarning esa aytadigan heç narsasi bölmaydi, degan bayonotiga qarşi norozilik bildirmoqda. Kongress rahbari, senator Clayborne Foss (Harry Morgan) bunga şunday dedi: «Bu odam bizning rus ittifoqçilarimizni haqorat qildi, dunyoni ingliz-amerikaliklar boşqaradi, deb taxmin qilib. Mening fikrimça, u qattiq jazolanişi kerak.»"

Patton notöğri ish qilişga qarşi bölsa-da, vaziyat allaqaçon uning nazoratidan çiqib ketmoqda. General-mayor Walter Smith (Edward Binns) Pattonga xabar beradi: uni uyga jönatiş yoki Angliyada qoldiriş masalasi general George Marşallga boğliq.

«6-iyun. Ittifoqçilar Fransiyaga bostirib kirdi!

Tarixdagi eng katta dengizdan amalga oşirilgan operatsiyada, tong oldi dengizdan bombardimon Normandiya qirğoğiga ittifoqçilar yölini tayyorlaydi va Yevropa qitʼasida plasdarmni qiyinçilik bilan egallaydi».

Patton qöniş paytida iştirok etmasa-da, generaldan Bradley kelgan 3-armiya qömondoniga tayinlanadi, Bradley endi uning boşliği böladi. Ştabda kapitan Oscar Steiger (Siegfried Rauç) Pattonning 3-armiyasi yöqotişlarini hisoblaydi — 4126 kişi halok böldi, 13084 kişi yaralandi, 18563 kişi bedarak yöqoldi… 8973 halok, 27081 yaralangan, 34100 bedarak. Armiya Fransiya böylab yorqin ötadi, lekin kutilmaganda töxtaydi, çunki taʼminot Montgomeryning şuhratparast «Market Garden» operatsiyasi (Gollandiya operatsiyasi) uçun qayta yönaltiriladi. Bradley Pattonga Eisenhower tomonidan lavozimidan çetlatilganini aytadi va qöşimça qilib, u qaçon jim turiş kerakligini bilmaydi va umuman, hammani jiğiga tegib böldi, deydi. General jang maydonini közdan keçiradi; omon qolgan kapitan Çester Hansen (Stephen Young) yoqilği tugagaç, uning tank vzvodi tunni butunlay nemislar bilan benzin uçun jang qilganini aytadi.

«Ittifoqçilar Parijni ozod qilmoqda!

Parij ozod qilindi, oldinda fransuz qöşinlari. Ittifoqçilar tört yil nemis okkupatsiyasida bölgan şahar böylab yurişadi. General-mayor Jacques Leclerc (Philippe Leclercq) qömondonligidagi 2-tank diviziyasi özining Parijiga kirişi bilan unutilmas kutib olişga sazovor böldi».

«Montgomery Belgiyaga yöl oldi!

Şimolga tez harakatda general Montgomery Bulon, Kale va Dyunkerk fransuz qirğoq şaharlarini kesib ötdi va aylanib ötdi, Belgiyaning hayotiy muhim porti Antverpenni egallaş uçun oldinga siljidi».

«Patton töğridan-töğri Germaniyaga şiddat bilan yuradi!

Şu bilan birga, Pattonning armiyasining katta qismi zaxiralarini töldirdi va tanklarda Saarga yorib ötib, şiddat bilan yuradi. Nemis qarşiligi, körinişidan, parçalangan va bizning qöşinlarni Germaniyagaça bölgan yurişda heç narsa töxtata olmaydi».

Arden operatsiyasi davomida (1944-yil 16-dekabr — 1945-yil 9-yanvar) Patton Bastonda öralib qolgan 101-havo-desant diviziyasini rekord qisqa muddatda ozod qiliş uçun çaqiriladi, şundan söng Zigfrid çiziğini yorib ötadi. Baston jangi davomida (1944-yil 19-dekabr — 1945-yil 17-yanvar) Patton tinimsiz harakat qilayotgan askarlari bilan faxrlanişini bildiradi. Hujum paytida general qoğozdan ibodat öqiydi. Şahar egallanadi.

«Bastonning ozod qilinişi!

Bombardimonçi va qiruvçi samolyotlar yordamida nemis pozitsiyalariga qarşi 3-armiya qismlari 4-zirhli diviziya boşçiligida Bastonga kirdi va Rojdestvodan keyingi kuni 18 000 himoyaçining qamalini yeçdi. Bu operatsiya davomida 3-armiya şunday katta qöşin bilan Qöşma Ştatlar Amerika tarixida boşqa har qanday armiyaga qaraganda tezroq va uzoqroq yöl bosib ötdi, kamroq vaqtda».

Gitlerning 30-aprelda öz joniga qasd qilganidan keyin Jodl Ştaygerga hujjatlarni yöq qilişni buyuradi, fyurerning yölini takrorlaşga qaror qiladi. Uçinçi Reyx taslim böladi. Ğalaba bayramida Patton general-leytenant Fyodor Katkov bilan içişdan qöpollik bilan boş tortadi, uni «rus kaltakesagi» deb ataydi va tarjimon bu sözni sözma-söz yetkazişga majbur böladi. General şunga teng javob beradi, şundan söng ikkalasi bir-birining köziga tikilib qarab, bruderşaft içadi.

General manejda otda doira böylab yurib, harbiy muxbirlarga intervyu beradi: u 12-aprelda Franklin Delano Ruzvelt vafotidan keyin, u Tinç okeanidagi qömondonlikni vaʼda qilgan edi, lekin Duglas Makarturning rozi bölmasligi tufayli uni olmasligini aytadi; uruşda raketalardan foydalanişdan norozilik bildiradi, denatsifikatsiyaga qaramay harbiy lavozimlarda asirlarni işlatadi va respublikaçilar va demokratlarni natsistlar bilan taqqoslaydi. General-mayor Smit bilan telefon suhbatida, qömondonlik uning sözlaridan norozi ekanligini aytganda, general SSSR bilan uruş boşlaşga qatʼiyat körsatadi. Fyurer darajasini olgan Montgomery esa qirollik saroyi tomonidan Qirollik boş ştabining kelajakdagi boşliği sifatida qabul qilinişga tayyor.

Patton ştabi bilan xayrlaşadi va Bradley bilan birga ketadi. Bradley döstini tepalikdan dumalab tuşayotgan aravadan qutqaradi va u bilan tuşlik qilişga kelişadi. Patton Villini şahar taşqarisida sayrga olib çiqadi; kadr ortidan uning ovozi eşitiladi: «Ming yillar davomida uruşdan qaytgan rim ğoliblari tantanali paradda ğalabani nişonlaşgan. Jarayonda karnayçilar, musiqaçilar va mağlub mamlakatlardan olib kelingan ğalati hayvonlar, bosib olingan xazinalar va qurollar yuklangan aravalar bor edi. Ğolib zanjirda ketayotgan asirlar bilan jangovar aravada turardi. Baʼzan uning bolalari oq kiyinib, u bilan aravada turardi yoki otlarda ortidan ergaşardi. Qullar ğolibning orqasida turib, oltin tojni uşlab turardi. Qullar esa ğolibning quloğiga şivirlab, barça şon-şuhrat ötkinçi ekanini eslatib turardi».