Per Aspera Ad Astra

Lyubov Germanova — Niya

Igor Taradaykin — Sergey Lebedev

Mixail Kononov — Pyotr Lebedev

Irina Savina — Nadejda Ivanova

Aleksey Serebryakov — Viktor Klimov

Dmitriy Xaratʼyan — Oleg Dreyer

Sergey Bistritskiy — Eduard Kolotun

Igor Ledogorov — Rakan (özi özini ovozlantiradi)

Oleg Strijenov — Glan

Tatyana Çernopyatova — Selena

Vsevolod Abdulov — begona oktopus Prul

Nikolay Koçegarov — robot Barmaley

Andrey Mejulis — Liy

Klara Rumyanova — robot Glaşa

Viktorov öziga filmni barça yoşdagi tomoşabinlar uçun suratga oliş va bugungi kunning real muammolari — «oldindan berilgan xususiyatlarga ega organizmlarni yetiştiriş» va odamning atrofdagi dunyo bilan munosabatlari haqida hikoya qiliş vazifasini qöygan. U kelajakni ilmiy başorat qilişni daʼvo qilmagan, ammo işonçli dunyo va işonçli qahramonlarni körsatişni xohlagan. Rejissyor filmda suratga oliş uçun özining sevimli aktyorlarini — I. Ledogorov, N. Sementsova, E. Karelskix, V. Nosik, V. Ledogorovni, ilgari u bilan işlaganlarni, şuningdek, u bilan hali suratga tuşmaganlarni — G. Strijenov, E. Fadeeva, A. Lazarev, B. Şçerbakov, V. Fyodorovni tanlagan.

Filmning ssenariysini öşa paytda SSSRdagi eng maşhur fantast yozuvçi Kir Buliçyov yozgan. U haqiqiy ismini taxallus ortida yaşirgan, çunki u fan doktori bölib, SSSR Fanlar akademiyasining Şarqşunoslik institutida işlagan va öz maşğulotiga nisbatan hamkasblarining fikridan xavotirda bölgan. Biroq filmga ssenariy ishi uçun mukofotlanganda, u mukofotni öz ismi bilan olişiga töğri kelgan va hamkasblari uni qöllab-quvvatlagan.

Richard Viktorov boş rol ijroçisini uzoq izlagan. U begona qiz obrazini allaqaçon tasavvur qilgan edi, lekin sinovdan ötgan aktrisalarning heç biri unga mos kelmasdi. Biroq bir moda jurnalida rejissyor GUM manekençisi Yelena Metyolkinaning suratini körib, uning bu rolga eng mos nomzod ekanini tuşundi. Metyolkinada aktyorlik maʼlumoti va kinoda ish tajribasi yöq edi, lekin sinovda u juda yaxşi körsatdi. Viktorov hayratda qoldi, ammo badiiy kengaş Yelenani rolga tasdiqlaşga şoşilmadi, çunki bunday ğalati ayol tomoşabinlar eʼtiborini tortolmaydi, deb xavotirlanişdi. Bundan taşqari, kengaş aʼzolarining fikriça, ijobiy qahramon kal bölişi mumkin emas edi. Rejissyor Metyolkinaning nomzodini tasdiqlaşga muvaffaq böldi, lekin u qisqa oq parik kiyib suratga tuşişi kerak edi. Boşqa klonlar uçun ham şunday parik yasalgan edi.

Latviyalik aktyor Uldis Lieldidj sovet kinematografida faşistik Germaniya ofitserlari rollari bilan tanilgan edi. Biroq rejissyor Richard Viktorov aynan şu tipik latişga sovet kosmonavti Sergey Lebedev rolini berdi.

Halok bölayotgan Dessa sayyorasining manzaralari Tojikistonda, Isfara şahri yonidagi taşlab ketilgan neft qayta işlaş zavodi atrofida suratga olingan. Zilzila bölgaç, u yerda yer çökib, suv va quriliş çiqindilari bilan tölgan kiçik köl hosil bölgan. U ekologik halokat oqibatiga öxşardi. Şuningdek, mahalliy rangli toğlar ham suratga olingan. Ilgari rejissyor Andrey Tarkovskiy şu yerda «Sталker» filmini suratga olişni rejalaştirgan edi, lekin suratga oliş guruhini joylaştiriş uçun joy topilmagani sababli Estoniyaga köçirişga majbur bölgan. Landşaftlarning odatdan taşqari körinişi «SN-6M» texnik spektrozonal kinoplyonkasidan foydalaniş orqasida erişilgan, uning emulsiya qatlamlaridan biri infraqizil nurlanişga sezgir. Dessaning yer osti inşootlari Moskvada, Solyanka köçasidagi 1/2-uyning, 1-qurilişining (s. 1) podvallarida suratga olingan. Moskvaliklar bu uyni «Solyankadagi kulrang uy», «tuzli uy», şuningdek, «fariştalar ostidagi uy» deb ataşadi.

«Janubiy xoç» platosi Baxçisaroy yaqinidagi Çufut-Qale ğor şahrida suratga olingan. «Janubiy xoç»da arxeologlardan birining rolini rejissyorning öğli Nikolay Viktorov ijro etgan, keyinçalik u «Ternilar»ning yangi versiyasi rejissyori bölgan.

Baʼzi kosmik sahnalar suv ostida, haqiqiy vaznsizlikni taqlid qiliş uçun «gidrovaznsizlik»dan foydalanib suratga olingan. Masalan, halok bölgan begona «Gaya» kemasini tekşiriş sahnasi «Yalta» mehmonxonasi hovuzining tubiga örnatilgan dekoratsiyalarda suratga olingan. Buning uçun hovuzga kosmik kemaning maketi tuşirilgan, aktyorlarda akvalanglar bölgan, ularning ustida esa şlemlar bölgan. Aktyorlar çiqargan havo pufakçalarini körinmas qiliş uçun ular teskari osilgan holda suratga olingan va şunda kadrda pufakçalar yuqoriga emas, pastga qarab ketgan.

Film kelajakda bölib ötsa-da, kosmoport interyeri sifatida filmni suratga oliş vaqtidagi deyarli özgarmagan, futuristik bölmagan Moskva Şeremetyevo-2 aeroportining zali işlatilgan. Uning odatdagi axborot tablosida «Zarya» kosmik kemasining nomi va uning manzili — Alfa Kassiopeya körinadi. Bu kema, ehtimol, Richard Viktorovning boşqa filmi «Moskva — Kassiopeya»dagi «Zarya» kemasi nomi bilan atalgan.

Nniyaning plyajda kiyimini yeçiş sahnasida dastlab qahramonning kindigi yöqligini körsatiş niyat qilingan edi. Partiya rahbariyati bunday sahnani sovet kinosanʼatida nomaqbul deb topdi. Sahnani saqlab qoliş uçun «yerliklarning axloqiy meʼyorlari» haqida dialog öylab topişga töğri keldi.

Barmaley robotini metalldan yasaş niyat qilingan edi. Ammo birinçi konstruksiyani rekvizitor rejissyor eskizlarini eʼtiborsiz qoldirib, temir çelaklardan payvandladi va Viktorov uni rad etdi. Boşqasiga na vaqt, na mablağ qoldi va robot şişiriladigan qilib yasaldi.

Yerliklar Dessani tekşiradigan yuriş moslamasi Yalta kinostudiyasida harbiy izli bronetransportyor va samolyot detallaridan yasalgan. U yerda yonğinga qarşi köpik va undan aralaşmadan iborat biomassa kadrlari ham olingan. Bu aralaşmada suzib yurgan akvalangçilar massaning tirik qaynaşi effektini yaratgan.

Filmda Niya va Sergey Lebedevni orbitadan to uning uyidagi qöniş maydonçasiga olib tuşadigan uçuvçi apparat — flayer körsatilişi kerak edi. Ammo bu transport vositasiga byudjet yetmadi va Sergey bilan Niyaning maydonçaga qanday tuşgani körsatilib, qayerdan kelgani noaniq qoldi. Şuningdek, Stepan Lebedev Nadejdadan «maşinada yurişga» ruxsat söraydigan sahnada u butalar ortiga yuradi, u yerda oddiy avtomobil körinib turadi.

«Gaya»dagi Niyaning ölik klonlarini tayyorlaş uçun Yelena Metyolkinaning boşi qirtişlandi, uning tanasi va yuzidan gips nusxalar olinib, ularga suyuq köpik polistirol quyildi. Qöğirçoqlar hovuzga tuşirildi va vaznsizlikda suziş effekti yaratildi.

Filmga musiqa muallifi Aleksey Rybnikov. Yangi versiyada aksariyat mavzular Aleksey Lvoviç öğli Dmitriy Rybnikovning musiqasi bilan almaştirilgan.

Surat keng ekranlarga çiqişidan oldin filmdan bir neça sahna kesib taşlangan. Filmning ekranlarga çiqişidan taxminan bir yil oldin sovet qöşinlari Afğonistonga kirgan edi. Yerliklarning boşqa sayyoraga tartib örnatiş uçun kelişi senzorlar tomonidan SSSR siyosatini qoralaş urinişi sifatida qabul qilinişi mumkin edi. Natijada, heç qanday aloqa bölmasligi uçun filmning yakuniy versiyasidan bir neça sahna olib taşlandi.

2001-yilda rejissyorning öğli Nikolay Viktorov filmning qayta işlangan versiyasini çiqardi. Tasvirga raqamli işlov berildi, rang tiklandi, baʼzi maxsus effektlar qayta işlandi va Dolby Digital formatida mutlaqo yangi ovoz yozuvi yozildi. Filmning davomiyligi zamonaviy kino prokati standartlariga moslaştirildi va natijada u 20 daqiqaga qisqardi. Mualliflarning taʼkidlaşiça, qayta işlangan versiyada dinamikani pasaytirgan çözilgan epizodlar qisqartirilgan va sovet mafkuraviy ruhdagi epizodlar olib taşlangan. Yangi versiyaga, xususan, kosmoport ustida bulutlarda suzib yurgan kemalar kadrlari (qöniş maydonçasi «Şeremetyevo-1» aeroportining maşhur «ryumka»sini aniq nusxalaydi) va kosmik fazoda osilib turgan Dessadan kelgan «Gaya» kemasi kadrlari qöşilgan. Bundan taşqari, yangi tahrirda ulkan kosmoport paydo böldi, biomassa esa kompyuter grafikasi tufayli ança dahşatli qilib yasaldi.

Kir Buliçyov yozgan: «Film suratga olinayotganda Riçardda «oxiri» sözi örniga «Dessa ölik sayyorasining barça kadrlari bugun Yerda suratga olingan» deb yoziş fikri paydo bölgan. Afsuski, Davlat kinematografiya qömitasi qörqib ketdi va film odatdagidek yakunlanadi». «Dessa halok bölayotgan sayyorasining barça kadrlari Yer sayyorasida suratga olingan» degan jumla filmning yangi versiyasi yakuniy titrlarida paydo böladi.

Ssenariy va film örtasidagi tafovutlar, asosan, byudjetning qisqarişi va Davlat kinematografiya qömitasi senzurasining talablari bilan izohlanadi. Yangi versiya oxirida Leeyning rolini ijro etgan aktyor Vladimir Nosik deb xato körsatilgan. Aslida bu rolni uning akasi Valeriy Nosik ijro etgan.

Film 1980-yilda 42 mamlakatda namoyiş etildi. Rejissyor Ridli Skott Rossiyaga ikki marta kelgan va qanday sahnalar suratga olinganini hamda dekoratsiyalar qanday qurilganini biliş uçun «Mosfilm» studiyasiga taşrif buyurgan.

2015-yil 8-oktabrda Londondagi Fan muzeyida «Cosmonauts. Birth of the Space Age» rus körgazmasi doirasida «Çerez ternii k zvezdam» filmining töliq tiklangan asl versiyasi premyerasi bölib ötdi.

2016-yil 28-yanvarda Rossiyada, Moskvadagi «Illyuzion» kinoteatrida tiklangan filmning premyera namoyişi va uning yaratuvçilari bilan uçraşuv bölib ötdi.

Filmning qisqartirilgan versiyasi «Gumanoid ayol» nomi bilan «3000-yil sirli teatri» fantastik serialida 1-mavsumning 11-qismi sifatida namoyiş etildi.

Tanqidçi A. Plaxov «Çerez ternii k zvezdam» filmi «Moskva — Kassiopeya» va «Kosmosdagi öspirinlar» diloglariga qarama-qarşi ölaroq barça yoşdagi tomoşabinlarga qaratilganini taʼkidlagan. U Metyolkinaning muvaffaqiyatli debyutini maqtagan, uning taşqi qiyofasi va plastikasi kosmik mavjudot tasavvuriga mos kelişini yozgan. Plaxovning fikriça, rejissyor kötargan ekologik muammo ogohlantiriş sifatida yangraydi. Tanqidçi kelajak odamlarining uylari va kosmik kemalarning işonçli tasvirini qayd etgan, ammo Dessa aholisi qiyofasida eklektiklik va «odatiy tubanlik» belgilari borday tuyulgan.

«Iskusstvo kino» jurnali şarhlovçisi S. Istratovaning fikriça, Viktorov «Moskva — Kassiopeya», «Kosmosdagi öspirinlar», «Çerez ternii k zvezdam» filmlarida öziga xos fantastika — psixologik jihatdan aniq «yer fantastikasi»ni yaratgan. Begona sivilizatsiya bilan aloqa mavzusi fantastika uçun anʼanaviy, ammo Viktorov filmida syujetning psixologik özagi boş qahramonning yarim robotdan insonga aylanişi böladi. Istratova boş rol ijroçisining muvaffaqiyatli tanlanganini, uning plastikligi, ekzotik taşqi körinişi va xatti-harakatlarining tabiiyligini maqtagan. Rejissyor tomoşabinbop va qiziqarli tasvirni jiddiy muammolarni qöyiş uçun işlatgan. Halok bölayotgan Dessa obrazida u ekologik ifloslaniş olib kelişi mumkin bölgan insoniyat rivojining dahşatli variantlaridan birini tasvirlagan, bu filmni antiutopiya janriga kiritiş imkonini beradi. Şu bilan birga, rejissyor Yerning ideal kelajagini körsatgan, bu yerda odamlar tabiat bilan uyğunlikda yaşaydi, kosmos böylab sayohat qiladi va öz işlariga qiziqiş bilan şuğullanadi. Istratova Yerning kelajagi va Dessaning tasvirlari işonçliligini qayd etgan.

«Sovetskiy ekran» jurnaliga kelgan öquvçi xatlarini şarhlagan tanqidçi V. Reviç, agar bu xatlarni birlaştirsa, filmga malakali retsenziya çiqişini yozadi. Öquvçilar filmni umuman olganda hayajonli baholaşgan («Bu film bizni hayratga soldi!»), aktrisa Metyolkinani va Dessaning işonarli tasvirini ham maqtaşgan. Ayrim öquvçilar «nomuvofiq „mayda narsalar“»ga eʼtibor qaratgan: boşqa sayyora aholisida SSSRda işlab çiqarilgan gaz niqoblari, kelajak dunyosida saqiç va «Oltin halqa» pivosi, kosmoport sifatida körsatilgan zamonaviy aeroport.

1982 — SSSR Davlat mukofoti. Bu mukofot «Çerez ternii k zvezdam» filmi va «Uçinçi sayyoraning siri» multfilmini yaratgani uçun R. N. Viktorovga (rejissyor), A. N. Rybinga (operator), K. I. Zagorskiyga (rassom), R. A. Kaçanovga (multiplikatsiya rejissyori), N. V. Orlovaga (multiplikatsiya rassomi), Kir Buliçyovga (ssenariy muallifi) berilgan.