Philadelphia

«Filadelfiya» (ingl. Philadelphia) — 1993-yilda suratga olingan Amerika yuridik dramasi, Jonathan Demmening ssenariysi Ron Naysunerga tegişli bölgan, rejissyor va prodyuser sifatida suratga olgan ön birinçi töliq metrajli filmi. Boş rollarda Tom Xenks va Densel Vaşington. Filmda Filadelfiya şahrida suratga olingan, advokat Endryu Bekket (Xenks) haqida hikoya qilinadi. U taniş advokat, jarohatlar böyiça işlar mutaxassisi Jo Miller (Vaşington)dan yordam söraydi, çunki uni sobiq yuridik firmasi işdan böşatgan. Sabab şu böldiki, firma uning gomoseksual ekanini va OITS bilan kasallanganini bilib qolgan edi. Syujet advokat Jeffri Bauersning haqiqiy hikoyasiga asoslangan. U 1987-yilda Baker & McKenzie yuridik firmasini noqonuniy va adolatsiz işdan böşatgani uçun sudga bergan edi. Filmda Jeyson Robards, Meri Stinbergen, Antonio Banderas va Joan Vudvord ham rol öynagan.

«Filadelfiya» — Gollivudning OITS/OIV mavzusini va gomofobiyani oçiq yoritib, geylarni ijobiy nuqtai nazardan tasvirlagan birinçi mainstream filmlaridan biridir. Film 1993-yil 14-dekabrda Los-Anjelesda OITSga qarşi kuraşiş loyihasini qöllab-quvvatlaş maqsadidagi xayriya tadbiri doirasida taqdim etildi. Çeklangan prokat 22-dekabrda boşlandi, 1994-yil 14-yanvarda esa TriStar Pictures kompaniyasi filmni keng prokatga çiqardi. Jahon prokatida film 206,7 million dollar yiğdi va 1993-yildagi eng kassali filmlar orasida 9-örinni egalladi.

Film tanqidçilar tomonidan ssenariysi hamda Xenks va Vaşingtonning öyini uçun ijobiy baholandi. Endryu Bekket rolidagi ijrosi uçun Xenks 66-Oskar mukofot marosimida eng yaxşi erkak roli uçun «Oskar» mukofotini oldi. Bryus Springstinning «Streets of Philadelphia» qöşiği esa film uçun eng yaxşi qöşiq nominatsiyasida mukofotga sazovor böldi. Naysuner eng yaxşi original ssenariy uçun ham nomzod böldi, ammo «Pianino» filmi uçun Jeyn Kampion oldida yutqazdi.

2025-yilda film AQŞ Kongress kutubxonasi tomonidan «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» deb topilib, AQŞ Milliy kinoreestriga kiritildi.

Bu film Gollivudda geylar va lesbiyanlarni haqqoniy tasvirlagan ikkinçi yirik byudjetli kartina böldi. Kartina dastlab Xenks va Banderas qahramonlari örtasidagi yaqinlik sahnalarini, şu jumladan bir yotoq sahnasini ham öz içiga olgan edi. Bu sahnalar filmning baʼzi DVD naşrlariga kiritilgan. Jeffri Bauersning oilasi filmni yaratuvçilar ustidan sudga berdi. Ularning fikriça, yaratuvçilar Bauersning hayot tarixini tegişli ruxsatsiz syujet asosi sifatida işlatgan. Oila aʼzolari filmning 54 ta sahnasi Bauersning hayotidagi voqealarga şu qadar öxşaşki, uning hikoyasi kinematografistlarga oila aʼzolarining intervyulari orqali maʼlum bölib, syujet asosiga aylanganiga heç qanday şubha yöqligini taʼkidlaşgan. Tez orada daʼvo kelişuv natijasida qaytarib olindi, uning tafsilotlari nomaʼlum. Film yaratuvçilari filmning, jumladan, Bauersning hayot voqealariga asoslanganini tan olişgan.

Rolga tayyorgarlik davrida Tom Xenks deyarli 12 kg vazn taşladi.

Rejissyor Jonathan Demme OITS muammosidan xabardor bölmagan odamlar bu kartinani albatta körişini istagan. Tomoşabinni jalb qiliş uçun u filmga «Streets of Philadelphia» qöşiğini kiritdi, bu esa OITS muammolari haqida xabardorlikni oşirişga yordam berdi.

Filmda quyidagi musiqiy kompozitsiyalar yangraydi:

Film tanqidçilar tomonidan yaxşi qabul qilindi. Rotten Tomatoes saytida u «yangi» reytingning 74 foizini, foydalanuvçilar reytingining 87 foizini oldi. Kartina «100 yil içidagi eng ilhomlantiruvçi 100 ta Amerika filmi» röyxatida 20-örinni egalladi, Endryu Bekket esa Amerika kino instituti tomonidan tuzilgan «Eng yaxşi 100 qahramon va yovuz kişi» röyxatida 49-örinda turadi.

Chicago Sun-Times uçun yozilgan retsenziyasida Rojer Ebert filmga tört yulduzdan uç yarim yulduz qöydi va u «öziça juda yaxşi film. OITSga nisbatan nafrat hissi bor, ammo Tom Xenks va Densel Vaşington kabi yulduzlarga qoyil qolgan tomoşabinlar uçun bu kasallik haqidagi tasavvurni kengaytirişga yordam berişi mumkin. Bu «Taxmin qiling-chi, kim tuşlikka keladi?» (1967) filmi kabi yangilikçi film — irqlararo munosabatlar haqidagi birinçi yirik film. U maşhur yulduzlar örtasidagi kimyodan sinalgan janrda foydalanib, bahsli bölib körinadigan masalani çetlab ötadi», deb yozgan.